Tu-16 (ros. Ту-16) – radziecki odrzutowy samolot bombowy, skonstruowany w latach 50. w biurze konstrukcyjnym Tupolewa, w kodzie NATO oznaczany jako Badger. Używany w wielu wariantach, w tym jako bombowiec strategiczny, bombowiec morski, samolot rozpoznawczy i walki radioelektronicznej. Tu-16 służyły około 50 lat na uzbrojeniu ZSRR i kilku innych państw, zbudowano ich 1507. Produkowano je też na licencji w Chinach jako Xi’an H-6.
Podłoże Pierwszym radzieckim powojennym bombowcem dalekiego zasięgu był Tu-4 – bezlicencyjna kopia amerykańskiego B-29 Superfortress, napędzany 4 silnikami tłokowymi. Jednakże już w drugiej połowie lat 40. było oczywiste, że przyszłość lotnictwa bombowego dalekiego zasięgu leży w samolotach odrzutowych lub turbośmigłowych. Zwłaszcza doświadczenia wojny koreańskiej ukazały potrzebę konstruowania szybszych bombowców w celu przełamania obrony powietrznej, mających większe szanse na uniknięcie starć z odrzutowymi samolotami myśliwskimi. Oprócz lotnictwa strategicznego, bombowca dalekiego zasięgu, do zwalczania celów morskich, potrzebowała radziecka marynarka wojenna. Stało się widoczne, że droga do polepszenia osiągów bombowców wiedzie przez zastosowanie w konstrukcji silników turboodrzutowych i skośnych skrzydeł. W drugiej połowie lat 40. biuro konstrukcyjne OKB-156 Andrieja Tupolewa pracowało m.in. nad frontowym bombowcem model „82” (Tu-82) ze skośnymi skrzydłami, który jednak przegrał w konkurencji z bombowcem Ił-28 Iliuszyna oraz nad rozwinięciem średniego bombowca o prostych skrzydłach „73” (prototyp Tu-14).
Z uwagi na sukces Ił-28, już w 1947 prace nad bombowcem dalekiego zasięgu zlecono biuru Iliuszyna, gdzie powstał następnie projekt Ił-46. Jednakże biuro Tupolewa kontynuowało prace nad projektowaniem bombowców strategicznych z własnej inicjatywy. W 1949 opracowano projekty „86” i „87”, będące powiększonym rozwinięciem samolotu „73” ze skośnymi skrzydłami i mocniejszymi silnikami (dwa silniki AM-02 lub TR-03 o ciągu 4500 kg), umieszczonymi pod skrzydłami. Ich możliwości ograniczał jednak brak odpowiednich silników, w związku z czym z uwagi na niewystarczający zasięg (4000 km) i udźwig bomb (od 2 do 6 ton), prace nad tymi projektami przerwano.
Powstanie Tu-16 thumb|Tu-16 – wersja bombowa (Tu-16 lub Tu-16A)
Pod koniec lat 40. w biurze konstrukcyjnym Mikulina opracowano nowy silnik turboodrzutowy o dużym ciągu AM-03, z którym następnie w 1950 opracowano kilka wariantów nowego powiększonego projektu wywodzącego się z samolotu „86”, oznaczonych początkowo roboczo „494” i „495”, z różnym rozmieszczeniem silników (rozpatrywano też warianty z 4 silnikami TR-3A lub TR-5). Z uwagi na zachęcające wyniki, w czerwcu 1950 biuro Tupolewa otrzymało oficjalne zamówienie rządowe na zaprojektowanie bombowca dalekiego zasięgu, z dwoma silnikami TR-3F (AL-5) Liulki. Jednakże Tupolew zdecydował użyć mocniejszych silników AM-03, umieszczonych w gondolach po obu bokach kadłuba. Dalsze prace prowadzono pod oznaczeniem projektu „88” (lub Tu-88 albo „wyrób N” – oznaczenie wewnątrzzakładowe).
Prototyp samolotu „88”, który otrzymał następnie oznaczenie wojskowe Tu-16, zbudowano pod koniec 1951. Został on oblatany 27 kwietnia 1952. Próby wykazały jednak konieczność zmniejszenia masy konstrukcji w celu osiągnięcia zakładanego zasięgu. Drugi ulepszony prototyp „88-2” został oblatany 6 kwietnia 1953; zdołano obniżyć w nim masę własną samolotu z 41 do 36,5 ton. Po jego udanych próbach państwowych, 28 maja 1954 przyjęto samolot Tu-16 na uzbrojenie Lotnictwa Dalekiego Zasięgu i morskiego. W tym czasie uruchomiono już produkcję seryjną w zakładzie nr 22 w Kazaniu i pierwszy seryjny samolot został zbudowany 29 października 1953. Od 1954 produkcję rozpoczęto także w zakładzie nr 1 w Kujbyszewie, a od 1955 w zakładzie nr 64 w Woroneżu. Ogółem do 1962 zbudowano 1507 samolotów Tu-16 wszystkich wersji (800 w Kazaniu, 543 w Kujbyszewie i 166 w Woroneżu), plus dwa prototypy.
W 1955 na bazie Tu-16 opracowano pierwszy radziecki odrzutowiec pasażerski Tu-104.
Wersje Samolot był produkowany w ok. 11 wersjach, podlegających przy tym kolejnym przebudowom na dalsze wersje (ok. 40). Na skutek zmian wyposażenia, zwłaszcza elektronicznego, liczba wszystkich istniejących wariantów Tu-16 zbliża się do stu, z tego większość nie różniła się oznaczeniami. Podstawowymi wersjami były początkowo wersje bombowe – Tu-16 model bazowy oraz liczna wersja Tu-16A, przystosowana do przenoszenia bomb atomowych. Do tej grupy zaliczają się także morskie samoloty torpedowo-bombowe Tu-16T. Część samolotów przenoszących pociski rakietowe i walki radioelektronicznej mogła także przenosić bomby.
thumb|Tu-16 – nosiciel systemu rakietowego K-26 (najprawdopodobniej Tu-16K-26 lub Tu-16KSR-2-5-11) z pociskami KSR-5 pod skrzydłami Drugą podstawową grupą wersji stały się bombowce przenoszące ciężkie odrzutowe pociski skrzydlate. Ich oznaczenia rozpoczynały się od litery K. Pierwszym wariantem był Tu-16KS z 1954, przenoszący mało zaawansowane pociski przeciwokrętowe KS-1. Następnie na przełomie lat 50. i 60. rozwój przenoszących pociski Tu-16 poszedł w dwóch kierunkach. Morskim samolotem uderzeniowym stał się Tu-16K-10, kilkakrotnie modyfikowany, wyróżniający się charakterystycznym radarem w nosie kadłuba, przenoszący pojedynczy przeciwokrętowy pocisk K-10S. Z kolei druga rodzina, istniejąca w wielu wariantach, obejmowała wcześniejsze samoloty przebudowane do przenoszenia pocisków do zwalczania celów morskich lub ważnych naziemnych celów punktowych KSR-2 (kompleks K-16), albo stacji radiolokacyjnych i okrętów je przenoszących KSR-11 (kompleks K-11), następnie pocisków KSR-5 (kompleks K-26) do obu tych zastosowań. Oznaczenia tych samolotów obejmowały kombinacje oznaczeń przenoszonych pocisków: Tu-16KSR-2, -11 lub -5 lub kompleksów rakietowych: Tu-16K-16, -11 lub -26 (informacje o zasadach stosowania oznaczeń K lub KSR do konkretnych samolotów w dostępnych publikacjach są rozbieżne). Modyfikacją Tu-16K-10 łączącą obie linie rozwojowe był Tu-16K-10-26, przenoszący zarówno pocisk K-10 pod kadłubem, jak i KSR-5 pod skrzydłami.
Trzecią grupą wersji były wersje rozpoznawcze, do prowadzenia rozpoznania fotograficznego i radioelektronicznego, głównie używane jako samoloty rozpoznawcze morskie do wykrywania okrętów i naprowadzania na nie pocisków wystrzelonych z samolotów pozostających w bezpiecznej odległości. Podstawową wersją rozpoznawczą był Tu-16R, następnie modernizowany do wersji Tu-16RM-2. Odrębną wersją były Tu-16RM-1, przebudowane z nosicieli pocisków Tu-16K-10, z charakterystycznym radarem w nosie kadłuba. Licznymi wersjami były samoloty walki radioelektronicznej (WRE), budowane w wielu wariantach (Tu-16SPS, Tu-16 „Jołka”, Tu-16Je, Tu-16P), poddawanych następnie modernizacjom i zmianom wyposażenia. Flota tych samolotów miała zabezpieczyć działania bombowców, zakłócając nieprzyjacielskie stacje radiolokacyjne (istnieją rozbieżności w literaturze w przyporządkowaniu oznaczeń kodowych NATO do poszczególnych wersji samolotów rozpoznawczych i WRE). Istotnymi wariantami były powietrzne tankowce Tu-16Z, zabezpieczające działania bojowych Tu-16 oraz Tu-16N i NN, przeznaczone do tankowania samolotów Tu-22. W małych ilościach powstały samoloty ratownictwa morskiego Tu-16S i morskie patrolowe Tu-16PŁ, a także inne wersje.
Szczegółowy opis wersji: (w nawiasie oznaczenia kodowe NATO).
Bombowce Tu-16 (Badger A) – pierwszy wariant bombowca – bombowiec konwencjonalny o udźwigu normalnie 3000 kg, maksymalnie 9000 kg bomb. Największe wagomiary używanych bomb to 5000 kg, 6000 kg lub 9000 kg. Niewielka część produkowanych od 1957 była przystosowana do tankowania w locie, metodą skrzydło-skrzydło. Dostępne publikacje nie podają ilości wyprodukowanych bombowców konwencjonalnych Tu-16.
Tu-16A (Badger A) – podstawowy wariant bombowca strategicznego, przenoszący bomby atomowe. Był w tym celu wyposażony w ogrzewaną komorę bombową oraz dodatkowe wyposażenie w celu uchronienia przed skutkami wybuchu. Wyprodukowano ich 453, w latach 1954–1958 (prawie 1/3 ogólnej produkcji Tu-16)Ту-16А w serwisie Ugołok Nieba.. Przystosowane były też do bombardowania konwencjonalnego – początkowo mogły przenosić tylko 12 bomb 500 kg lub 16 × 250 kg, w latach 60. modyfikowano je do przenoszenia ładunku zwykłych bombowców (18 × 500 kg lub 24 × 250 kg), a w latach 70. dodatkowo zwiększano ilość bomb, z dodaniem belek pod skrzydłami. 59 z nich było zbudowanych od 1957 w wariancie Tu-16A(ZA) przystosowanym do tankowania w locie, metodą skrzydło-skrzydło. Część była następnie wyposażona w stację zakłóceń aktywnych SPS-100 zamiast ogonowej wieżyczki strzelca i drugą stację SPS-5 w kadłubie. 155 przebudowano następnie na nosiciele pocisków KSR-2 i KSR-11.
Tu-16B – wersja rozwojowa bombowca z 1957 z mocniejszymi silnikami RD-16-15 o ciągu 11 000 kg i ze zwiększonym zasięgiem do 7200 km. Przebudowano 2 prototypy, nie weszła do produkcji.
Tu-16W – nieoficjalne oznaczenie bombowca – nosiciela bomby wodorowej (oficjalnie oznaczenie: „wyrób W”). Trzy samoloty tej wersji przebudowano od 1955 z Tu-16A
Nosiciele pocisków Tu-16KS (Badger B) – morski samolot uderzeniowy, uzbrojony w 2 kierowane ciężkie pociski odrzutowe powietrze-woda KS-1 Kometa o zasięgu 90 km, samonaprowadzane radiolokacyjnie, podwieszane pod skrzydłami (system uzbrojenia przejęty z Tu-4K). Załoga – 7 osób. Aparatura naprowadzania wraz z operatorem mieściła się na miejscu komory bombowej. Wyposażony był w stację radiolokacyjną wykrywania celów Kobalt-M w komorze bombowej, wysuwaną w dół. Prędkość z podwieszonymi pociskami wynosiła do 575 km/h, promień działania samolotu wynosił 1800 km. Próby prowadzono od 1954, w latach 1954–1958 zbudowano ich 107, w tym 59 Tu-16KS(ZA) przystosowanych do tankowania w locie. 65 następnie przebudowane na nosiciele pocisków KSR-2 i KSR-11 (reszta – ok. 40 sprzedane za granicę).
Tu-16K-10 (Badger C) – morski samolot uderzeniowy, uzbrojony w kompleks rakietowy K-10 – kierowany pocisk manewrujący powietrze-woda K-10S o zasięgu 220 km, podwieszany pod kadłubem, częściowo schowany w komorze bombowej. Wyposażony był w stację radiolokacyjną wykrywania celów JeN (ros. ЕН) w przebudowanym nosie kadłuba, w miejscu kabiny nawigatora. W komorze bombowej była kabina operatora systemu. Załoga – 6 osób. Próby prowadzono od 1958, oficjalnie przyjęty na uzbrojenie lotnictwa marynarki w sierpniu 1961. Produkcję rozpoczęto już w 1958 i do 1963 zbudowano 216 samolotów, w tym część w wersji z instalacją do tankowania w locie.
Część była później przebudowana na Tu-16K-10N z pociskami K-10SN lub SNB wystrzeliwanymi z mniejszych wysokości (K-10SNB z głowicą atomową) i ze zmodernizowaną stacją radiolokacyjną JeN-2-6. Liczne były przebudowane na Tu-16K-10D, z pociskami K-10SD o większym zasięgu 325 km, ze zmodernizowaną stacją radiolokacyjną JeN-D. W latach 70. część Tu-16K-10D przystosowano do nowych pocisków K-10SDW odpalanych z mniejszych wysokości, a także K-10SN i SNB. Część samolotów była w latach 70. wyposażona w stację zakłóceń aktywnych SPS-100 zamiast ogonowej wieżyczki strzelca i drugą stację SPS-5 w kadłubie. W latach 80. część przebudowano na Tu-16K-10P przystosowane do przenoszenia pocisków zakłócających (walki radioelektronicznej) K-10SP ze stacją zakłóceń „Azalia”. thumb|Nosiciel pocisków Tu-16K-10-26. Widoczny zmieniony nos kadłuba z radarem Tu-16K-10-26 (Badger C) – modyfikacja bombowców Tu-16K-10D polegająca na przystosowaniu do przenoszenia kompleksów rakietowych K-10 (pocisk K-10S w komorze bombowej) i K-26 (dwa pociski KSR-5 pod skrzydłami), oficjalnie przyjęty na uzbrojenie w 1969 (przebudowano 85 samolotów).