Fenicja (, ; fenickie 𐤊𐤍𐤏𐤍) – starożytna kraina na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, obejmująca tereny dzisiejszego Libanu, zachodniej Syrii i północnego Izraela.
Południowa część Fenicji kończyła się górami Karmel i oddzielała Galileę w Palestynie od morza. Na północy Fenicja sięgała w pewnych okresach aż miasta Gabala (dzisiejsze Dżebele). Kraj ten ciągnął się więc z północy na południe na długości 200–320 km przy szerokości 10–50 km. Krajobraz po większej części górzysty. Zalesione w starożytności góry Libanu piętrzą się wzdłuż całego kraju, tu i ówdzie poprzecinane żyznymi dolinami. Niekiedy góry sąsiadują z morzem w takiej bliskości, że z trudem można przeprowadzić przez nie drogę. Wszystkie więc większe osiedla (Tyr, Sydon, Arwad i inne) znajdowały się w rejonach przybrzeżnych, zaś kraj położony w głębi lądu był mało zaludniony. Dlatego też Fenicja prawdopodobnie nie miała nigdy wielu mieszkańców.
Nazewnictwo Późniejszą nazwą Fenicji jest Chna (Kanaan)Olmstead A. T., Dzieje imperium perskiego, PIW, Warszawa 1974, s. 208.. Według innej opinii nazwa Fenicja została nadana przez Greków, a sami Fenicjanie nazywali swój kraj Kanaanem.
Fenicjanie Najstarsza ludność obszaru Fenicji jest zupełnie nieznana. W III tysiącleciu p.n.e. tereny te zamieszkiwali już Fenicjanie. Według Herodota przybyli oni znad Morza Czerwonego przez Syrię, natomiast według niektórych starożytnych geografów pochodzili znad Zatoki Perskiej. Ok. roku 2750 p.n.e. Fenicjanie założyli w Tyrze świątynię Melkarta. Wynika z tego, że przybyli na wybrzeże Morza Śródziemnego na początku trzeciego tysiąclecia, prawdopodobnie z południa, jako fala ludów semickich i tak właśnie w oparciu o język klasyfikuje się Fenicjan. W 1920 r. postawił tezę, że Fenicjanie należeli do tzw. Ludów Morza (do których zaliczano m.in. dawnych Kreteńczyków, Etrusków, Sykulów) i że przybyli w trzecim tysiącleciu do Fenicji, podbijając zamieszkałych tam Semitów. Lud ten prowadził na Morzu Śródziemnym handel i zakładał kolonie. Dopiero ok. 1200 p.n.e. jego miejsce ponownie zajęli Semici. Autran powołuje się przede wszystkim na nazwy miejscowości takich jak Jordan, Hermon, Tyr, Byblos, które nie są semickie. Na egipskich malowidłach Fenicjanie są przedstawieni w kolorze czerwonym, podobnie jak Egipcjanie czy Etiopowie, nie w kolorze żółtym, w którym zwykło się przedstawiać Semitów. Jednak listy z el-Amarna dowodzą, że ok. 1400 r. p.n.e. Fenicję zamieszkiwał lud prawie czysto semicki.
Język fenicki
Język fenicki należy do kananejskiej gałęzi pn.-zach. grupy języków semickich. Blisko spokrewniony z językami: punickim, hebrajskim, moabickim, amonickim i edomickim. Znany jest przede wszystkim z licznych napisów, które znajdowano w wielu miejscowościach nad Morzem Śródziemnym. Najstarsze z napisów pochodzą z IX w. p.n.e., ale większość jest z V w. p.n.e. lub późniejsza. Napisy te są na ogół krótkie, samogłoski nie są oznaczane, a treść napisów mało urozmaicona. Z tego względu język Fenicjan jest mało znany.
Pomiędzy IV a II wiekiem p.n.e. język fenicki wyszedł z użycia, choć w piśmie był używany jeszcze w II wieku n.e. Dialektem języka fenickiego był język punicki używany w Kartaginie, który jako język neopunicki przetrwał na terenie Afryki do IV wieku n.e., wyparty całkowicie dopiero w VII wieku przez język arabski.
Ustrój państwowy starożytnej Fenicji Fenicjanie nigdy nie utworzyli jednego państwa, lecz stosunkowo niezależne od siebie miasta-państwa, przeważnie rządzone przez królów, których władza z czasem malała na rzecz bogacących się mieszczan. Powstaniu takiego ustroju sprzyjało górzyste ukształtowanie terenu. Drugą osobą w całej Fenicji był kapłan Melkarta Tyreńskiego. Poza tym istniała prawie we wszystkich miastach Rada Starszych, której atrybutów dobrze nie znamy. Przyjmuje się, że za czasów nowobabilońskich pojawiła się republikańska forma rządów z sufetami (sędziami) na czele. .
Historia Pierwsze wzmianki o późniejszym wybrzeżu fenickim pochodzą z połowy III tysiąclecia p.n.e., kiedy Sargon Wielki zajął te ziemie kosztem ludów przedfenickich, które, jak później Fenicjanie, bogaciły się na handlu. Najdawniejszy okres historii Fenicji do roku 1600 p.n.e. jest bardzo mało znany. Wiadomo tylko, że już wtedy wpływy obce (w tym wypadku starobabilońskie) były bardzo silne. Od roku 1600 p.n.e. do 1100 p.n.e. Fenicja znajdowała się pod panowaniem Egiptu, który stał wtedy u szczytu swej potęgi. Listy amarneńskie malują fenickie małe państwa jako ciągle z sobą walczące nędzne mieściny, z których żadna nie pomaga drugiej i żadna nie jest w stanie obronić się przed ludami stale napadającymi na nie ze wschodu. Listy z Amarna wymieniają kilkanaście miast fenickich: Akka, Arwad i inne. Z czasem niektóre miasta zdobyły dużą potęgę, w szczególności po upadku państwa Hetytów, przez długi czas największych wrogów Fenicji. Okres względnej niezależności przeżywała Fenicja po upadku potęgi Egiptu, a przed podbojem przez potężniejszą Asyrię (1100 p.n.e. – 876 p.n.e.). Najbardziej znanym władcą tego okresu jest Hiram I (970 p.n.e. – 936 p.n.e.), który rozbudował Tyr i utrzymywał przyjazne stosunki z Salomonem, królem Izraela. Innym znanym fenickim władcą tamtego okresu jest Etbaal I (ok. 887–856 p.n.e.), kapłan Astarte, później król Tyru.
Pierwsze napady asyryjskie (na Arwad) notuje historia już za Tiglat-Pilesera I, ok. roku 1100 p.n.e. W 876 p.n.e. Aszurnasirpal II ściągał haracz roczny od Tyru, Sydonu i Byblosu. Salmanasarowi III podlegała już cała Fenicja. Sennacheryb w roku 701 p.n.e. poskromił inspirowane z Egiptu powstanie w Fenicji i zburzył całkowicie Sydon, który jednak w krótkim czasie podniósł się z ruin. Okres największej potęgi morskiej Fenicji przypadł na złotą erę Asyrii (709–664 p.n.e.). Gdy pod koniec VII w. p.n.e. asyryjskie imperium zawaliło się, saiscy faraonowie znów położyli swą ciężką rękę na Fenicji, ale po klęsce pod Karkemisz (605 p.n.e.) nastąpił okres panowania potężnego państwa nowobabilońskiego, który trwał aż do upadku Babilonu w 538 p.n.e. Wtedy też Fenicja stała się piątą satrapią perską. Najpotężniejszym miastem fenickim tego czasu był Sydon, zwłaszcza za panowania Abdasztarta I (po grecku Straton, 374–362 p.n.e.), który utrzymywał przyjazne stosunki z Atenami. Za króla Tabnita/Tennesa wybuchło powstanie przeciwko Persom, przez to został on przez Persów ścięty w roku 346 p.n.e. Ostatnim królem sydońskim był Abdasztart II (346–332 p.n.e.).
Okres panowania macedońskiego rozpoczął się po bitwie nad Issos (333 p.n.e.). Arwad, Byblos i Sydon witały zwycięskiego Aleksandra jako wybawiciela. Potężny Tyr odmówił jednak wpuszczenia załogi macedońskiej. Po 7-miesięcznym oblężeniu został zdobyty przez wojska Aleksandra. 8000 obywateli zabito, 30 000 sprzedano do niewoli. Za diadochów Fenicja przechodziła z rąk do rąk, będąc stałą kością niezgody między Ptolemeuszami i Seleucydami. Najbardziej znany z tego okresu jest Sydon. Ten okres chaosu i kompletnego upadku Fenicji zakończyło przybycie Rzymian (Pompejusz, 64 p.n.e.). Nowi władcy przynieśli Fenicji długotrwały pokój i dali jej jednocześnie szeroką autonomię. Po podziale cesarstwa rzymskiego w 395 r. n.e. Fenicja znalazła się we wschodniej części imperium. W VII w. została podbita przez Arabów i uległa arabizacji. Obecnie za potomków Fenicjan uważa się Libańczyków, przede wszystkim chrześcijan-maronitów.
Fenicjanie i morze thumb|Fenicja zaznaczona na pomarańczowo Fenicjanie byli przede wszystkim narodem największych żeglarzy starożytności i kupców. Znana była powszechnie starożytnym odwaga i przedsiębiorczość Fenicjan, które skłaniały ich do żeglugi po otwartym oceanie i odkrywania nowych lądów. Przodowali oni w budownictwie okrętowym, dzięki czemu mogli się przemieszczać po całym basenie Morza Śródziemnego. Panowanie na morzu należało pierwotnie do Krety i dopiero po upadku kreteńskiej potęgi przeszło ono na Fenicjan (po XII w. p.n.e.). Najdawniejszym celem wypraw fenickich (oraz miejscem zakładania kolonii) był Cypr. Później przyszła kolej na inne wyspy Morza Śródziemnego: Sycylię, Maltę, Sardynię, Korsykę oraz Afrykę Północną (Kartagina). Do najdalej położonych kolonii należały Tarszisz (Tartessos) i Gadessa (dziś Kadyks) w Hiszpanii, skąd przywożono niezmiernie wtedy cenione srebro. Na obszarze dzisiejszego Maroka istniały kolonie Liksus i Thymiaterium. Żeglarze feniccy pływali również daleko za Gibraltar (m.in. na Wyspy Cynowe identyfikowane zazwyczaj z Brytanią). Według przekazów Herodota na polecenie egipskiego faraona Necho II prawdopodobnie opłynęli Afrykę.
Fenicjanie, a właściwie Kartagińczycy, odkryli Wyspy Kanaryjskie i Maderę, najprawdopodobniej również Azory i Wyspy Zielonego PrzylądkaT. Łoposzko Tajemnice starożytnej żeglugi, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1977.
Fenicjanie i Kartagińczycy prowadzili ekspedycje morskie wzdłuż Afryki Zachodniej i na Atlantyk. Prawdopodobnie odkryli Wyspy Kanaryjskie, Maderę, a być może Azory i Wyspy Zielonego Przylądka. Pasaty północno-wschodnie w tym rejonie umożliwiały teoretyczne dotarcie do wschodnich wybrzeży Ameryki Południowej (np. Brazylii), podobnie jak później Kolumbowi.Kilka relacji starożytnych autorów bywa interpretowanych w tym kontekście:Diodor Sycylijski (Bibliotheca historica V 19–20) opisuje wielki, żyzny ląd na oceanie „na wprost Libii”, na który Kartagińczycy zostali zaniesieni burzą. Opis jest jednak zbyt ogólny i częściej łączony z Wyspami Kanaryjskimi lub Maderą niż z AmerykąDiodorus Siculus, Bibliotheca historica V 19–20 (Loeb Classical Library).
Relacja Pauzaniasza o „wyspie na zachodzie oceanu” z mieszkańcami o czerwonej skórze i włosach jak końskie ogony nie występuje w zachowanych tekstach w takiej formie i nie jest wiarygodnym świadectwem.W Brazylii od XIX w. zgłaszano rzekome inskrypcje fenickie/punickie, m.in.:inskrypcja z Paraíba (1872) – uznaną za XIX-wieczną fałszywkę (błędy paleograficzne, brak kamienia, wycofanie się początkowego odkrywcy)The Parahyba Inscription (Hoax) – Jason ColavitoThe Paraíba (Parahyba) Stone – Bad Archaeology; napisy na Pedra da Gávea (Rio de Janeiro) – naturalne erozje i pareidolia, nie ingerencja ludzka[Itaway Eco Tours: Pedra da Gávea – All You Need to Know](https://itawayecotours.com/2022/05/08/pedra-da-gavea) – naukowcy wskazują, że „twarz” i napisy to efekt erozji skał i pareidolii, zjawiska polegającego na dostrzeganiu znajomych kształtów w przypadkowych wzorach..
Brak jakichkolwiek potwierdzonych artefaktów (wraki, osady, ceramika, monety, DNA) fenickiej/kartagińskiej obecności w Ameryce przed Kolumbem. Hipoteza regularnych kontaktów należy do poglądów marginalnych i nie ma poparcia w głównym nurcie nauki[Jason Colavito: The Parahyba Inscription (Hoax)](https://www.jasoncolavito.com/the-parahyba-inscription-hoax.html) – szczegółowa analiza fałszerstwa; Ladislau Netto wycofał się po odkryciu braku dowodów i nieistnienia „odkrywcy”; Cyrus Gordon próbował bronić, ale pogląd odrzucony przez większość epigrafików..Teoretyczna możliwość przypadkowego dotarcia dzięki pasatom istnieje, ale brak materialnych dowodów wyklucza traktowanie jej jako faktu historycznego.
Gospodarka Prócz lasów i ślimaka purpurowego (Murex trunculatus), z którego wyrabiano purpurę, bogactw naturalnych Fenicja nie posiadała. Mimo to była jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo krajów starożytności. Najważniejszą rolę odgrywało tu bardzo dobrze rozwinięte rzemiosło i zaawansowane rolnictwo. Fenicjanie słynęli zwłaszcza z eksportu towarów luksusowych, takich jak przedmioty wytapiane z metali czy szkła (sztukę wytapiania przejęli z Egiptu). Fenicjanie handlowali też kością słoniową, barwionymi tkaninami (sławna purpura tyryjska). Stworzyli na stokach górskich tarasowy system uprawy sadów owocowych i winnic. Fenicjanie jako zapłatę uzyskiwali najczęściej szlachetne kruszce, cynk, cynę, miedź, ołów. Na bardzo dużą skalę prowadzono handel niewolnikami.