thumb|Ludwik Filip I – król Francuzów thumb|Ludwik Filip zamieniający się w gruszkę, karykatura Honoré Daumiera z 1834 roku thumb|François Guizot
Monarchia lipcowa – rozpowszechnione określenie rządów konstytucyjnych we Francji, pod berłem króla Ludwika Filipa I. Okres ten rozpoczął się oficjalnie koronacją Ludwika Filipa I na króla Francuzów po obaleniu restauracji Burbonów przez rewolucję lipcową, natomiast zakończyła go rewolucja lutowa w 1848.
Okres ten był dla Francji czasem przekształceń we wszystkich zasadniczych dziedzinach życia społecznego – formowania się parlamentaryzmu i współczesnych partii politycznych, rozwoju nowoczesnego kapitalizmu i zmian w gospodarce, jak i przemian kulturalnych (romantyzm). Z jednej strony czas ten charakteryzował się wysokim wzrostem gospodarczym (poza kilkuletnimi kryzysami), z drugiej strony wykształcił niespotykane dotąd nierówności społeczne, które, z powodu ostentacyjnie nieegalitarnej polityki rządowej, stały się w końcu przyczyną upadku monarchii. Ów dualizm najlepiej oddają dwa przydomki nadane Ludwikowi Filipowi – „Król Bankierów” oraz „Król Barykad”.
Początki Rewizja karty konstytucyjnej Po rewolucji lipcowej, w czasie której większość walczących na barykadach domagała się proklamowania republiki, stało się jasne, że dalsze utrzymywanie reżimu absolutystycznego jest niemożliwe. Wówczas część mniej radykalnie nastawionych liberałów, na czele z Thiersem i Laffitte’em przyczyniła się do wyniesienia na tron Ludwika Filipa z linii Burbonów orleańskich, który miał zostać królem za cenę rezygnacji z szeregu wcześniejszych uprawnień monarszychJ. Kowalski, A. Loba, M. Loba, J. Prokop, Dzieje kultury francuskiej, PWN, Warszawa 2005, s. 421, .. 7 sierpnia 1830 dokonano rewizji karty konstytucyjnej, usuwając z niego stwierdzenia o nawiązaniach do ancien regime’u oraz zmodyfikowano stwierdzenie o znaczeniu karty – przestała być ona ustępstwem ze strony króla, a została układem między narodem a monarchą. Zmieniono tytulaturę, zastępując króla Francji i Nawarry królem Francuzów, symbolikę (lilie i biały sztandar zastąpiła trójkolorowa flaga rewolucji francuskiej), zrezygnowano z afirmowania boskości władcy oraz z podkreślania szczególnego znaczenia katolicyzmu (który z „religii panującej” stał się „religią większości”). Przywrócono też Gwardię Narodową i obniżono progi wiekowe dla czynnego i biernego prawa wyborczegoJ. Baszkiewicz, Historia Francji, Wrocław-Warszawa-Kraków 2004, s. 427, .. Poszerzone zostały kompetencje Izby Deputowanych, która miała odtąd sama obierać swojego przewodniczącego i otrzymała inicjatywę ustawodawczą, złagodzono cenzus majątkowy z 300 do 200 franków rocznego podatku dla czynnego prawa wyborczegoA. Jefimow, Historia lat 1814–1849, Warszawa 1951, s. 33–34. oraz do 500 franków dla biernegoRestauracja i monarchia lipcowa na insecula.com.. W ten sposób liczba wyborców została podwojona; jeden Francuz na 169 mógł uczestniczyć w wyborach. 9 sierpnia Ludwik Filip złożył przysięgę na zrewidowaną kartę i został koronowany na królaOpis koronacji Ludwika Filipa 9 sierpnia 1830, [w:] P. Beik, Louis Philippe and the July Monarchy, Princeton, N.J., Van Nostrand 1965, s. 118–120.. 11 sierpnia zatwierdził nowy rząd, którego szefem został Jacques Laffitte, zaś na stanowiskach ministerialnych znaleźli się czołowi opozycjoniści czasów Karola X – Wiktor de Broglie, Casimir Périer oraz François GuizotM. Morabito, D. Bourmand, Historia konstytucyjna i polityczna Francji, Białystok 1996, Temida..
Uspokajanie sytuacji społecznej Mimo pokojowego przebiegu samej rewolucji lipcowej, kraj nadal wstrząsany był niepokojami. Zdecydowane wsparcie Kościoła katolickiego za czasów Karola X wywołało falę rozruchów antyklerykalnych, w czasie których zdemolowano paryski kościół Saint Germain de l'Auxerrois i pałac arcybiskupi. Republikańskie gazety „La Tribune” i „La Révolution” podsycały antymonarchistyczne nastrojeH. Hearder, Europe in the nineteenth century, 1830-1880.. Pod siedzibą królewską regularnie pojawiały się grupy paryżan, domagających się od Ludwika Filipa potwierdzania swojej orientacji politycznej poprzez publiczne śpiewanie Marsylianki, co Ludwik Filip cierpliwie powtarzałG. Antonetti, Louis-Philippe, Paris, Librairie Arthème Fayard, 2002, s. 713, .. Władca zrobił zresztą wiele, by podtrzymać swój wizerunek Króla-Obywatela. Chętnie pojawiał się na ulicach Paryża z parasolem, w skromnym płaszczu i cylindrze, w stroju przypominającym ubiór przeciętnego mieszczanina, serdecznie witając się z każdym, kto go rozpoznałA. Jefimow, op.cit., s. 33.. Mimo tego dużą popularnością cieszyły się tajne stowarzyszenia republikańskie, do których wstępowali inteligenci, studenci oraz drobnomieszczanie; udział robotników był na razie niewielki. Wszyscy ci ludzie uważali panujący układ społeczny za niesprawiedliwy, jako że zasadniczy wpływ na kierunek polityki francuskiej miała wielka burżuazja, a zatem grupa, która w rewolucji lipcowej nie brała czynnego udziałuW. Łukaszewicz, Barykady paryskie 1827-1848, Toruń 1949, s. 7.. W celu uspokojenia nastrojów Ludwik Filip wycofał również stary rozkaz ścigania byłych członków, zgodził się na pokazowy proces czterech szczególnie niepopularnych ministrów czasów Karola X – Polignaca, Peyronneta, Guernona-Ranvillego oraz Chantelauzego – lecz nie dopuścił do oczekiwanego skazania ich na karę śmierci (skończyło się na dożywociu, a wieść o tym wywołała wzburzenie wśród paryżan)G. Ziegler, Paryż i jego rewolucje, Warszawa 1966, Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 63–64.. W opozycji do rządu znaleźli się również rojaliści – zwolennicy rządów starszej linii BurbonówP. Vigier, La monarchie de juillet, Hachette, Paris 1962, s. 81. oraz bonapartyści. Grupy te jednak odgrywały dalece mniejszą rolęW. Łukaszewicz, op.cit., s. 7..
Gabinet Laffitte’a thumb|Jacques Laffitte Pierwszy rząd czasów monarchii lipcowej miał składać się z dawnych opozycjonistów czasów restauracji i stanowić dowód na liberalne oblicze monarchii. Szybko jednak w jego łonie doszło do poważnych sporów między grupą tzw. doktrynerów (Guizot i de Broglie) a zwolennikami liberalizmu gospodarczego na czele z bankierem Laffitte’em. Ludwik Filip poparł w sporze tych drugich; Laffitte uczynił swoimi najbliższymi współpracownikami znane twarze ruchu antyburbońskiego: Adolphe Thiersa (jako podsekretarza finansów), Duponta de l’Eure’a, byłego żyrondystę (jako ministra sprawiedliwości) oraz generałów Gerarda i Sebastianiego (odpowiednio ministrowie wojny i marynarki wojennej). Ci ostatni zresztą rychło opuścili swoje stanowiska, a cały gabinet kilkakrotnie podlegał dekompozycji, zanim upadł 8 marca 1831P. Vigier, op.cit., s. 20.. Król zdecydował się na zmianę frontu i powołał na stanowisko nowego premiera zdecydowanego konserwatystę Casimira PérieraLista osób związanych z ministerstwem spraw wewnętrznych w czasach monarchii lipcowej..
Czasy Laffitte’a był to przede wszystkim okres czystki w aparacie administracyjnym, z którego usunięto zwolenników Karola X. François Guizot na osobiste polecenie Ludwika Filipa nadzorował wymianę prefektów i podprefektów w departamentach. Podobne zmiany przeprowadził Dupont de l’Eure w wymiarze sprawiedliwości.
Gabinet Périera thumb|Casimir Périer Nowy rząd przejmował władzę pod hasłem „Bezpieczeństwa i spokoju”. Casimir Pierre Périer, potomek statecznej rodziny bankierów, oparł się na zdecydowanych konserwatystach, sam piastując stanowisko premiera i ministra spraw wewnętrznych. Otrzymał przydomek „twardego człowieka reżimu”. Mimo pewnych ustępstw w zakresie prawa wyborczego, jak się okazało ostatnich w czasach monarchii lipcowej, rząd ten zdecydowanie sprzeciwiał się niwelowaniu różnic społecznych, promując rozwój gospodarczy kraju nie zważając na niesprawiedliwą redystrybucję dóbrP. Vigier, op.cit., s. 21–22.. Périer wsławił się zdecydowaną pacyfikacją powstania tkaczy liońskich w 1831 oraz zamieszek w Paryżu w październiku 1831G. Ziegler, op.cit., s. 64–65.. W 1832, w czasie wielkiej epidemii cholery w Paryżu, która przyniosła śmierć 18 tys. paryżan, głównie z najbiedniejszych dzielnic centralnych, premier odwiedzał chorych leżących w Hôtel-Dieu i zaraził się, po czym zmarł pod koniec maja, po dwumiesięcznej chorobie. W miesiąc po jego śmierci Paryżem wstrząsnęły największe do tej pory republikańskie zamieszki, brutalnie stłumione przez wojsko i Gwardię NarodowąW. Łukaszewicz, op.cit., s. 11–13.G. Ziegler, op.cit., s. 65–68..
W czasie rządów Périera, mimo rozwiania się nadziei na egalitarny system rządów, poparcie dla Ludwika Filipa nadal sytuowało się na dość wysokim poziomie. Podróż króla po prowincji była wielkim sukcesem władcy, który był witany entuzjastycznie.
Walka „Ruchu” z „Oporem” W czasie funkcjonowania dwóch pierwszych gabinetów Izba Deputowanych była areną ostrych dyskusji, których stawką był faktyczny kształt polityki monarchii lipcowej. Zwłaszcza od czasu zaprzysiężenia rządu Périera, który w odróżnieniu od Laffitte’a miał jasną i konkretną wizję rządów i wolę realizacji swoich idei, parlament stał się areną ożywionych debat między stronnictwemZe względu na luźny charakter obydwu ugrupowań nie jest do końca właściwym stosowanie dla nich określenia partie polityczne. Ruchu i Oporu. Pierwsza grupa skupiała umiarkowanych zwolenników reform, republikanów oraz zwolenników aktywnej polityki międzynarodowej i wspierania ruchów rewolucyjnych w EuropieArmand Marrast, Doktryna republikańska, [w:] P. Beik, op.cit., s. 134–137.. Druga składała się ze zdeklarowanych konserwatystów, opowiadających się za utrzymywaniem pokoju jako podstawy polityki zagranicznejA. Zahorski, Francja w latach 1818–1848, [w:] red. w. Zajewski, Europa i świat w epoce restauracji, romantyzmu i rewolucji 1815-1848, Warszawa 1991.. Mimo początkowej przewagi Ruchu, niespokojna sytuacja w Paryżu sprawiła, że poparcie królewskie, a tym samym przewaga przeszła zdecydowanie w ręce Oporu (król w 1831 rozwiązał zbyt radykalne jego zdaniem zgromadzenie). Jego symbolem był początkowo Périer, a następnie, już do końca monarchii lipcowej, GuizotKrótka historii monarchii lipcowej..
Względna stabilizacja Pierwszy gabinet Soulta thumb|Nicolas Jean Soult W październiku 1832 Ludwik Filip powierzył misję formowania nowego rządu znanemu marszałkowi napoleońskiemu Soultowi, wsławionemu przed kilkoma laty likwidacją powstania tkaczy liońskichL. Bazylow, W. Leczyk, M. Pirko, Historia międzynarodowego ruchu robotniczego, s. 46–47.. Soult starał się kontynuować politykę Périera, stąd on i jego najbliżsi współpracownicy de Broglie i Guizot byli przez gazety republikańskie nazywani „Périerem w trzech osobach”. W polityce wewnętrznej istotnym sukcesem rządu było pokonanie opozycji monarchistycznej, czego ostatnim akordem było aresztowanie w Nantes księżnej de Berry, inspiratorki nieudanej rebelii w Wandei. W końcu tego roku Ludwik Filip odbył kolejną podróż po prowincji, która przekonała go, że mimo wątłego poparcia, jakim cieszył się w Paryżu, wśród mieszkańców pozostałych departamentów nadal cieszył się dużym autorytetemH. Hearder, op.cit., s. 169..