Tożsamość płciowa (ang. gender identity), tożsamość płci, płciowa identyfikacja – termin oznaczający osobiste poczucie własnej płci społeczno-kulturowej. Czyjeś wewnętrzne, trwałe lub płynne poczucie własnej płci, które może wpisywać się w kategoryzację binarną (mężczyzna/kobieta), wykraczać poza nią lub w ogóle nie występować – to, jak jednostki postrzegają siebie i jak siebie określają. Jest ona tożsamością jednej z ról płci, która zaczyna się kształtować w okresie wczesnodziecięcym, kiedy to jednostka uczy się dostrzegać i odpowiadać na kierowane pod jej adresem społeczne oczekiwania. Tożsamość płciowa może być taka sama lub inna niż płeć przypisana przy urodzeniu. U większości ludzi tożsamość płciowa jest zgodna z płcią biologiczną i takie osoby określane są jako cispłciowe. Osoby, u których taka zgodność nie występuje lub występuje w mniejszym zakresie, określa się jako transpłciowe lub transseksualne.

Każde społeczeństwo posługuje się zestawem kategorii płci, które mogą służyć jako podstawa kształtowania się tożsamości społecznej osoby w odniesieniu do innych członków społeczeństwa. W większości zachodnich społeczeństw istnieje binarność płciowa, społeczna dychotomia, która wymusza dostosowanie się do ideałów męskości i kobiecości we wszystkich aspektach płci – tożsamości i ekspresji płciowej oraz płci biologicznej. Niektóre społeczeństwa mają tak zwaną trzecią kategorię płci, która może być użyta jako podstawa tożsamości płciowej przez ludzi którzy czują się niekomfortowo z płcią biologiczną; w innych społeczeństwach przynależność do każdej z kategorii jest otwarta na osoby bez względu na ich płeć. Australijska agencja rządowa do spraw równości w 2008 roku rozważała dodanie w dokumentach, poza męską i żeńską, „trzeciej płci” dla osób interpłciowych. O dodanie kolejnego typu wnioskowały środowiska transpłciowe, proponując kategorię „inne” – dla płci osób, których nie obrazują trzy powyższe oraz dla osób deklarujących brak identyfikacji płciowejAustralia mulls official ‘intersex’ gender. United Press International..

Historia i definicje mały|: pierwsza osoba w Stanach Zjednoczonych, która została zgodnie z prawem uznana za osobę niebinarną.

Początki pojęciowe W 1905 roku Sigmund Freud zaprezentował teorię rozwoju psychoseksualnego w „Trzech esejach z teorii seksualnej”. Freud wykazał, że człowiek w okresie wczesnodziecięcym nie rozróżnia swej płci: zakłada, że rodzice posiadają tę samą płeć i te same umiejętności rozrodcze. Na tej podstawie wywnioskował, że biseksualność jest pierwotną orientacją seksualną oraz że heteroseksualność jest rezultatem okresu fallicznego (między 5. a 7. rokiem życia), podczas którego ustalana jest tożsamość płciowa. Według Freuda podczas fazy fallicznej dziecko rozwija kompleks Edypa, gdzie ma fantazje seksualne związane z rodzicem płci przeciwnej, przy jednoczesnej niechęci do rodzica tej samej płci. Nienawiść ta przekształca się (nieświadomie) w identyfikację ze znienawidzonym rodzicem, który zarówno jest wzorcem zaspokajającym impulsy seksualne, jak i zagrażającym pozbawienia zdolności dziecka do zaspokojenia tych impulsów. W 1913 roku Carl Jung zaproponował kompleks Elektry. Wierzył, że biseksualność nie leży u źródeł życia psychicznego i że Freud nie podał odpowiednich opisów dla okresu fallicznego dziewczynek. Propozycja ta została jednak odrzucona przez Freuda.

W latach 50. i 60. XX wieku psycholodzy zaczęli studia nad rozwojem płci u małych dzieci, by zrozumieć pochodzenie homoseksualności (która była postrzegana jako zaburzenia psychiczne). W 1958 roku stworzono „Gender Idendity Research Project” na UCLA Medical Center w ramach badań nad interpłciowością i transseksualnością. Psychoanalityk Robert Stoller uogólnił wiele ustaleń projektu w swojej książce „Sex and Gender: The Development of Masculinity and Femininity” (1968). Jest również uważany za wprowadzenie pojęcia tożsamości płciowej na Międzynarodowym Kongresie Psychoanalitycznym w Sztokholmie w 1963. Psycholog behawioralny John Money także odegrał ogromną rolę w rozwoju wczesnej teorii tożsamości płciowej. Jego praca na Johns Hopkins Medical School’s Gender Identity Clinic (utworzonej w 1965 roku) spopularyzował teorię tożsamości płciowej, sugerując, że do pewnego wieku tożsamość ta jest stosunkowo płynna i podlega ciągłej negocjacji. Jego książka „Man and Woman, Boy and Girl” (1972) zaczęła być używana jako podręcznik w szkołach, mimo że wiele teorii Money’ego zostało zakwestionowanych.

W późnych latach 80. XX wieku Judith Butler rozpoczęła regularne wykłady na temat tożsamości płciowej. W latach 90. opublikowała swoją przełomową pracę „Uwikłani w płeć: feminizm i polityka tożsamości”, która wniosła znaczący wkład z filozofii po latach 50. i doprowadziła do radykalnej krytyki niedoskonałości feminizmu. Główna z tez Butler mówi, że tożsamość płciowa nie przeciwstawia się biologii seksualnej, wręcz przeciwnie, przedstawia możliwość istnienia czegoś innego niż mężczyzna czy kobieta. Praca ta jest często używana jako najbardziej przełomowa z prac nad teorią feminizmu i badań nad płcią.

Podczas gdy pojęcie tożsamości płciowej ogólnie odnosi się do kategorii płci, inni uczeni dodatkowo używają tego pojęcia do określenia kategorii orientacji seksualnej i tożsamości seksualnej takich jak gej, lesbijka czy osoba biseksualna.

Literatura medyczna

Pod koniec XIX wieku w literaturze medycznej kobiety, które postanowiły nie wpasowywać się do oczekiwań roli płciowej, były nazywane lesbijkami, które były wysoce zainteresowane nauką, a niezainteresowane, a nawet niezdolne do robótek ręcznych. W połowie XX wieku lekarze popychali takie osoby do terapii mającej na celu „naprawienie” tych zachowań, które nie odpowiadały płci przypisanej tej osobie przy urodzeniu. Celem terapii było sprowadzenie dzieci z powrotem do ich „właściwych” cech roli płciowej, a tym samym ograniczenie ilości dzieci transpłciowych.

Tożsamość płciowa w DSM

Pojęcie tożsamości płciowej pojawiło się w trzeciej edycji „Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders”, DSM-III (1980), w postaci dwóch psychiatrycznych diagnoz płciowej dysforii: zaburzenia tożsamości płciowej w dzieciństwie (GIDC) i transseksualizmu (dla młodzieży i dorosłych). W podręcznikowej wersji DSM-III-R z roku 1987 pojawiła się trzecia diagnoza: zaburzenie tożsamości płciowej okresu dorastania i dorosłości, typu nietransseksualnego. Diagnoza ta została usunięta z kolejnej nowelizacji DSM-IV (1994), która również obaliła GIDC i transseksualizm w nowej diagnozie zaburzeń tożsamości płciowejZucker, KJ; Spitzer, RL (Jan–Feb 2005). „Was the gender identity disorder of childhood diagnosis introduced into DSM-III as a backdoor maneuver to replace homosexuality? A historical note”. Journal of Sex and Marital Therapy 31 (1): 31–42.. Niespójność płci opisana w IDC-11, w przeciwieństwie do dysforii płciowej opisanej w DSM-5, nie jest zaburzeniem psychicznym, jako iż nie wywołuje bezpośrednio niepokoju ani dysfunkcji. Tak więc według IDC-11 tożsamość płciowa nie jest zaburzeniem psychicznym.

Autorzy pracy akademickiej z 2005 roku zakwestionowali klasyfikacje problemów identyfikacji płciowej jako zaburzeń psychicznych, spekulując, że niektóre wersje DSM mogły być dokonywane w oparciu o zasadę wzajemności, podczas gdy pewne grupy nalegały o usunięcie homoseksualności z kategorii zaburzeń. Sprawa ta pozostaje kontrowersyjna, zdecydowana jednak większość dzisiejszych specjalistów od zdrowia psychicznego zgadza się z obecnymi klasyfikacjami DSM.

Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka wykorzystują definicję płci kulturowej podaną w Zasadach z Yogyakarty. We wstępie „płeć kulturowa” rozumiana jest jako odnosząca się do głębokich odczuć każdej z osób i indywidualnego odczucia własnej płciowości, które może, ale nie musi odpowiadać płci przypisanej przy porodzie. Włączając w to poczucie cielesności (co może obejmować modyfikację wyglądu ciała przy pomocy medycyny, zabiegów chirurgicznych itp.) oraz innego doświadczania płci, włączając strój, mowę i manierę. Ponadto, zasada trzecia mówi, że „osobiście definiowana tożsamość płciowa jest integralną częścią osobowości i jest jednym z najbardziej podstawowych aspektów określenia samego siebie, godności i wolności”The Yogyakarta Principles,Principle 3. The Right to recognition before the law.. W regule osiemnastej jest mowa o tym, że „Jednakże klasyfikacje mówią co innego, płeć kulturowa nie jest sama w sobie schorzeniem medycznym, nie da się jej wyleczyć czy stłumić”The Yogyakarta Principles,Principle 18. Protection from medical abuse.. Nawiązując do tego, zasady „prawoznawcza adnotacja do Zasad Yogyarta” stwierdzają, że „płeć kulturowa różniąca się od tej przypisanej biologicznie była traktowana jako forma choroby psychicznej. Patologizacja różnic doprowadziła do zamykania w zakładach psychiatrycznych i poddawania terapii elektrowstrząsami dzieci i młodzieży transgresywnej”Jurisprudential Annotations to the Yogyakarta Principles, s. 43.. „Przewodnik działacza Zasad Yogyarta” podkreśla, że „ważne jest, aby pamiętać, że «orientacja seksualna» była zdeklasyfikowana jako choroba psychiczna w wielu krajach, jednak „tożsamość płciowa” lub „zaburzenie tożsamości płciowej” wciąż pozostaje do rozważenia”Activist’s Guide to the Yogyakarta Principles, p. 100.. Zasady te wpłynęły na deklarację ONZ w sprawie orientacji seksualnej i płci kulturowej.

Kształtowanie się tożsamości płciowej

Tożsamość płciowa jest zazwyczaj kształtowana do trzeciego roku życia i jest niemal niemożliwa do zmiany po tym okresie. Kształtowanie na ogół kończy się między czwartym a szóstym rokiem życia. Na kształtowanie tożsamości wpływa otoczenie, interakcja społeczna i osobiste zainteresowania dziecka. Rozumienie płci może być podzielone na cztery części: a) rozumienie pojęcia płci, b) nauka standardów ról płciowych i stereotypów, c) identyfikacja z rodzicami oraz d) formowanie preferencji płci. Trzylatek może utożsamiać się jako chłopiec bądź dziewczynka, nie wiedząc, iż płeć jest trwała. Tożsamość płciowa jest kształtowana jako dziecięce poszukiwania wskazówek i przejawów akceptacji dla innych, opartych na płci, z którą się to dziecko utożsamia. Badania sugerują, że dziecko rozwija swą tożsamość w trzech etapach: jako małe dziecko i przedszkolak, w którym napotyka uspołecznione aspekty płci; ujednolicenie, podczas którego tożsamość staje się nienaruszalna, między piątym a siódmym rokiem życia; po tym etapie płynność powraca i społeczne określenie roli płciowej nieco się rozluźnia. Mimo że pojęcie „tożsamości płciowej” pierwotnie było medycznym pojęciem wyjaśniającym operację korekty płci, dziś jest częściej używane w psychologii jako rdzeń tożsamości płciowej. Kształtowanie się tożsamości nie jest całkowicie zrozumiane, istnieje wiele czynników, które mogą wpływać na jej rozwój. Czynniki biologiczne, które mogą mieć wpływ na tożsamość płciową, włączają przed- i poporodowy poziom hormonów oraz geny.

Czynniki wpływające na kształtowanie się tożsamości płciowej