thumb|Strona tytułowa Sutry Diamentowej, najstarszej znanej książki drukowanej, datowanej na 868 rok mały|Strona z Bibliae Pauperum z XV wieku. Książka powielona techniką ksylograficzną. mały|Pierwsza europejska książka blokowa Ars Moriendi, Holandia 1460 rok mały|Strona z Apokalipsy wydanej w okresie 1450-1500 Książka blokowa (lub książka ksylograficzna z greckiego ksylon + grapho, drewno + piszę) – forma książki, która powstaje w wyniku odbijania jednostronnie stron (tekstu oraz rysunków) z klocków drzeworytowych.
Historia powstania książki W Europie książka blokowa pojawiła się w XV wieku. Była to pośrednia forma pomiędzy rękopisem a książką drukowaną ruchomymi czcionkami. Dzieli się ją na kilka grup w zależności od stosunku obrazu do tekstu: obraz bez tekstu (były to głównie wizerunki świętych, karty do gier czy tarcze herbowe oraz mapy. Tekst dopisywany był ręcznie, a w późniejszym okresie odbijano go z czcionek w prasach drukarskich); obraz i tekst znajdował się na jednej płytce (tekst służył do objaśnienia treści rysunku); obraz i tekst był tworzony na oddzielnych płytkach i odbijany na osobnych kartach; tekst pozbawiony rysunku (głównie podręczniki szkolne, gramatyki języka łacińskiego tzw. donaty).
Treść książek blokowych dotykała najczęściej tematyki religijnej i miała charakter moralizatorski, kaznodziejski, rzadziej poświęcone były obyczajom ludowym lub służyły rozrywce. Większość tego typu druków nie była opatrzona ani datą, ani nazwiskiem. Szacuje się, iż pierwsze europejskie książki blokowe powstały w latach 1420–1430 w Holandii, a następnie powstawały w południowych Niemczech, w Norymbergi, Ulm, Augsburgu i w Szwabii. Szczyt ich rozwoju przypada na lata 1455–1460. Ostatnie tego typu druki datuje się na początek lat XVI wieku. Według niemieckiego XIX-wiecznego uczonego, Wilhelma Ludwika Schreibera, z okresu od lat 30. XV wieku do pierwszych lat XVI wieku zachowały się 33 dzieła w 100 wydaniach, przy czym najwcześniejsze mają niektóre fragmenty zapisane ręcznieDo dziś odnajduje się fragmenty książek blokowych w toku badań makulaturowych..
Wydania książki blokowej Do tytułów wytworzonych w ten sposób należały, m.in.: Apokalipsa św. Jana pod tytułem Historia sancti Johannis Evangelistae eiusque visiones apocalypticae – najwcześniejsze dzieło powstałe w latach 1420–1430 w Holandii. Biblia pauperum – przedstawiające sceny ze Starego i Nowego Testamentu; Ars moriendi – sztuka umierania, dzieło pochodzące z 1450 roku w Holandii; Ars memorandi – dzieło przeznaczone dla kleryków i duchownych; Speculum humanae salvationis – zwierciadło ludzkiego zbawienia; Oracula Sibyllina Liber regum – dzieło o życiu proroka Dawida; Hyrologium deviotonis – modlitewnik; Das buch von dem Endchrist – utwory na temat Antychrysta; Defensorium inviolatae virginitatias Salve Regina; Canticum Canticorum; Donatus minor – podręcznik do nauki języka łacińskiego z 1475 roku; Mirabilia Romae – przewodnik dla pielgrzymów do Rzymu; Canticum conticorum; Dance of Death; Abecadło.
Książki blokowe w zbiorach bibliotecznychNa podstawie niemieckojęzycznych Wikiźródeł. Uniwersytet w Heidelbergu Apokalypse,(łac.) wyd.południowe Niemcy (?), ok. 1469 (Pal Cod. Germanisches 226a) Apokalypse (łac. z odręcznymi tłumaczeniami niemieckimi) (Pal Cod. Germanisches 34) Ars-Moriendi (łac. – niem. z odręcznymi tłumaczeniami niemieckimi) Biblia pauperum (ksylograficzna z ręcznie pisanym tekstem)(Pal Cod. Germanisches 438 Biblia Pauperum (łacina z ręcznym tłumaczeniem) (Pal Cod. Germanisches 34) Death of dance, Pal Cod. Germanisches 438) Symbolum Apostolicum, Cod. Pal. germ. 438, Septimania poenalis, Cod. Pal. germ. 438, Planetenbuch, Cod. Pal. germ. 438, Geschundener Wolf (dwuwierszowa bajka o chorym lwie), Cod. Pal. germ. 438, Dekalog, Cod. Pal. germ. 438,
Biblioteka Państwowa w Bambergu Ab anno domini 1478 (kalendarz na lata 1478–1496), 1478 Ars memorandi, ok. 1470/75 Ars moriendi, ok. 1475 Die XXIIII. Stund des wercks vnser erlösung vnd des leydens xpi Christi, 1475 Donatus, Aelius: Ars minor, ok. 1485 Wagner, Ulrich (?): Regula von dre ist drey dinck die du setzt (sog. Bamberger Blockbuch), ok. 1471/1482
Münchner Digitalisierungszentrum mały|Strona z Biblii Pauperum z 1455 roku mały|Strona z dzieła pt. Taniec ze śmiercią z 1455-1458 Abecedarium, [Süddeutschland (Ulm)?], [ca. 1470?] (Xylogr. 39 t) Ars et modus contemplativae vitae, Norymberga, 2 egz z 1473 Ars memorandi per figuras evangelistarum, Północne Niemcy (Norymberga lub Schwabia), 3 egz. z ok. 1470/75 Ars memorandi per figuras evangelistarum, Północne Niemcy, 5 egz. z lat po 1470 Ars moriendi, Ulm, 2 egz. z ok. 1468/69 Ars moriendi, Nadrenia (Dolny Ren, Kolonia, Moguncja), [ok. 1470] (Memmingen, Stadtbibliothek) Ars moriendi, Nadrenia (Dolny Ren, Kolonia, Moguncja), [ok. 1470] Ars moriendi, Nadrenia (Dolny Ren, Strasburg, Basel), [ok. 1480/85?] Ars moriendi (południowe Niemcy), 3 egz. z lat ok. 1475 Ars moriendi (południowe Niemcy), 2 egz. z lat ok. 1480/85 Biblia pauperum, Niemcy, [ok. 1469] Biblia pauperum, Niemcy, Biblia pauperum, Nördlingen, 4 egz. z 1470, Biblia pauperum, Norymberga, 3 egz z 1472, Biblia pauperum, Holandia (z lat ok. 1460/65, ok. 1465, 2 egz. z lat ok. 1460/63) Canticum canticorum, Niemcy 3 egz. z lat ok. 1469/70 Canticum canticorum, Holandia, 3 egz z lat ok. 1465 Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, Norymberga, 2 egz z lat 1472 Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, Norymberga, [ok. 1450 (ale nie po 1467)] Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, południowe Niemcy, 4 egz. z lat ok. 1465, ale przed 1470 Die sieben Planeten, Bazylea, [ok. 1465/70] Die sieben Planeten, Szwabia, [ok. 1465] Donatus, Aelius: Ars minor, Ulm, [ok. 1476/77] Donatus, Aelius: Ars minor, Bazylea, [ok. 1486] Donatus, Aelius: Ars minor, Mittelrhein, [przed 1475] Donatus, Aelius: Ars minor, [ok. 1485/90] Franciscus [de Retza]: Defensorium inviolatae virginitatis Mariae, Nördlingen, 3 egz. z 1470 Hartlieb, Johannes: Chiromantie, Augsburg, 3 egz. z ok. 1485/95 Apokalypse Johannis, Niemcy, [ok. 1468/70] Apokalypse Johannis, Holandia, 2 egz z ok. 1465/70 Apokalypse Johannis, Apokalypse Holandia, [ok. 1465/70] Apokalypse Johannis, Apokalypse Niemcy, 2 egz. z ok. 1468/70 Apokalypse Johannis, Apokalypse Holandia, [ok. 1465/70] Jtem in dem puechlein stet geschrieben wie Rome gepauet ward, Rzym, [ok. 1475] Meinradslegende, [ok. 1466?] Regiomontanus, Johannes: Kalendarz, Norymberga, 3 egz z ok. 1474/76 Speculum humanae salvationis, Holandia, [2 połowa XV wieku] Speculum humanae salvationis, Holandia, 2 egz. z ok. 1468/79 Symbolum apostolicum, północne Niemcy, [przed 1470] Symbolum apostolicum, północne Niemcy, [po 1470?] Totentanz, [południowe Niemcy], [ok. 1465/70?]
mały|Dzieło Speculum Humanae Salvationis z 1470 roku
Oxfordzka Biblioteka Bodleiana Apocalypse, Niderlandy i Niemcy 1460, Apocalypse, Niemcy 1465, Apocalypse, Niemcy 1468/70, Biblia Pauperum, Holandia ok. 1460-3, druk w Niemczech ok. 1465-70 Biblia Pauperum, Niemcy ok. 1462-8 Biblia Pauperum, Niemcy ok. 1470 Canticum Canticorum, Niemcy ok. 1469-70 Donatus: Ars minor, Ulm, Conrad Dinckmut, ok. 1476/80 Speculum humanae salvationis, Niederlandy, ok. 1474-5 Passion [fragment], Süddeutschland, ok. 1460/65
Biblioteka Uniwersytecka Princeton Biblia pauperum, Norymberga, Hans Sporer, 1471 nie później niż 1475Princeton University Library.
Biblioteka Kongresowa w Waszyngtonie Apocalypsis Sancti Johannis, Niemcy ok. 1470Library of Congress. Ars memorandi per figuras Evangelistarum, Niemcy ok. 1470Library of Congress. Ars moriendi, Niemcy ok. 1466Library of Congress. Ars moriendi, Niemcy, ok. 1470Library of Congress. Ars Moriendi, Niemcy, 1475Library of Congress. Biblia pauperum, Niederlandy ok. 1470Library of Congress. Passio Christi, Niemcy ok. 1470Library of Congress.
Biblioteka księżnej Anny Amalii w Weimarze Biblia pauperum – ok. 1470-1475 Ars memorandi notabilis per figuras evangelistarum. – ok. 1470-1475
Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel Apocalypsis S. Johannis. [ok. 1465-70]HAB. Apocalypsis S. Johannis. [ok. 1470-75]HAB. Apocalypsis S. Johannis. [ok. 1462/3]HAB. Ars moriendi. Ulm, [ok. 1470]HAB. Ars moriendi Oberrhein, [ok. 1480/85]HAB. Ars moriendi Kolonia [ok. 1475]HAB. Biblia pauperum [ok. 1470-75]HAB. Biblia pauperum [ok. 1462-68]HAB. Biblia pauperum Nördlingen: [Walther ; Hurning], [nie przed 1470]HAB. Biblia pauperum Nürnberg: [Sporer], 1471HAB. Geschichte des Simon von Trient Trient: Duderstat, 6.IX.1475HAB. Hartlieb, Johannes: Die Kunst der Chiromantie Augsburg: Schapf, [ok. 1485/95]HAB. nie zidentyfikowany kalendarzHAB.
Zobacz też
Książka broszurowa Drzeworyt
Przypisy
Bibliografia
Helena Szwejkowska, Książka drukowana XV – XVIII wieku, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Wrocław 1975. Bronisław Kocowski, Drzeworytowe książki średniowieczne, wyd. Ossolineum, Wrocław 1974.
Kategoria:Historia książki