thumb|200px|Kwiaty thumb|200px|Nasiona lnu thumb|200px|Uprawa lnu
Len zwyczajny (Linum usitatissimum L.) – gatunek rośliny należący do rodziny lnowatych (Linaceae). Pochodzi z Bliskiego Wschodu, z rejonu Żyznego Półksiężyca. Obecnie w stanie dzikim nie występuje, znany jest tylko z uprawy. W Polsce jest rośliną uprawną, czasami przejściowo dziczejącą (efemerofit).
Morfologia Łodyga Wzniesiona, prosta, cienka, naga, górą rozgałęziająca się. Ma wysokość 30-70 cm.
Liście Ulistnienie skrętoległe. Liście lancetowate, długo zaostrzone, 3 nerwowe i bez gruczołów u nasady.
Kwiaty Działki kielicha 3-5 nerwowe, bez gruczołów na brzegach, czasami postrzępione. Mają zaostrzone i delikatnie ząbkowane krawędzie. Kielich 2-3 razy krótszy od korony. Niebieskie (czasami białe) płatki korony o długości ok. 2,5 cm.
Owoce Torebki nasienne, pięciokomorowe, na szypułkach 2 – 5 razy dłuższych od owocu. Zawierają od 10 do 12 spłaszczonych oleistych nasion (patrz siemię lniane). Nasiono jest spłaszczone, o kształcie podłużnie jajowatym. Łupina nasienia jest ciemna czerwonawobrunatna lub żółta, gładka, błyszcząca. Nasiona mają 4-6 mm długości, 2-3 mm szerokości i 0,5-2 mm grubości; jeden koniec jest zaokrąglony, drugi koniec tworzy skośny szpic.
Biologia i ekologia Roślina jednoroczna. Kwitnie od czerwca do lipca. Liczba chromosomów 2n = 30, 32. Nasiona zachowują zdolność kiełkowania przez 10 lat. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Lolio-Linion, Ass. Spergulo-Lolietum.
Własności trujące W niedojrzałych nasionach występuje toksyczny aminokwas – linatyna, który w przewodzie pokarmowym ulega rozkładowi m.in. na silnie trujący kwas cyjanowodorowy. Gdy spożywa się całe nasiona powstają go bardzo niewielkie, śladowe ilości. Jednak przy spożywaniu nasion rozdrobnionych kwasu tego powstaje znacznie więcej, wówczas bowiem limaryna trawiona jest znacznie łatwiej. Dlatego też zmielonego siemienia lnianego nie należy jednorazowo spożywać więcej niż dwie łyżki. U ludzi zatrucia siemieniem lnianym zdarzają się rzadko, zdarzały się czasami dawniej, gdy dzieciom dawano większe ilości cukierków „oszukanych”, w których zamiast prawdziwego sezamu używano tańszego siemienia lnianego. Obserwowano jednak zatrucia cyjanowodorem u koni wypasanych wytłokami lnianymi.
Zastosowanie Roślina lecznicza Surowiec zielarskiNasienie lnu Semen Lini, popularnie nazywane siemieniem lnianym, oraz otrzymywany z nich olej lniany Oleum Lini. Nasiona zawierają 6% śluzu roślinnego, 30-40% oleju roślinnego, 20% białek, glikozydy cyjanogenne, enzymy, fitosterole, fenylokwasy. Spośród witamin najwięcej zawiera niacyny (1,4 mg na 100 g). Nasienie lnu jest bogatym źródłem fosforu i innych mikro i makroelementów.
Aminokwasy Izoleucyna - 1180 mg Leucyna - 1617 mg Lizyna - 932 mg Metionina – 489 mg Cystyna - 472 mg Fenyloalanina - 1262 mg Tyrozyna - 711 mg Treonina - 1026 mg Tryptofan - 395 mg Walina - 1438 mg Arginina - 2326 mg Histydyna - 510 mg Alanina - 1255 mg Kwas asparaginowy - 2302 mg Kwas glutaminowy - 4913 mg Glicyna - 1416 mg Prolina - 996 mg Seryna - 1260 mg
Działanie Ze względu na to, że śluz znajduje się w skórce, surowiec jest używany w stanie nie rozdrobnionym w postaci maceratów wodnych jako środek osłaniający w stanach zapalnych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego (głównie żołądka). Ma właściwości lekko przeczyszczające na skutek pęcznienia w jelitach. Wykazuje też podobne jak tran działanie: wzmacnia kości, poprawia widzenie, regeneruje spojówkę i reguluje ciśnienie wewnątrzgałkowe. Zewnętrznie odwary lub wyciągi są stosowane w postaci okładów i kataplazmów jako środek przeciwzapalny przy ropniach, wypryskach, wrzodach, stanach zapalnych skóry, przy trądziku pospolitym, wysypce alergicznej, świądzie skóry i odleżynach. Zbiór i suszenie Surowiec pochodzi z upraw i jest zbierany jako produkt uboczny przy uprawach lnu przemysłowego. Wysuszony przechowuje się w szczelnych, zamkniętych opakowaniach w suchym i chłodnym miejscu.
Roślina włóknista Historia Len zwyczajny jest jedną z najdawniej uprawianych roślin włóknistych. Uprawiano go już w neolicie przedceramicznym, czyli ok. 8500 lat p.n.e. Tkaniny wykonane z lnu znaleziono w grobowcach babilońskich pochodzących z okresu ok. 3000 lat p.n.e. W pochodzącym z X wieku p.n.e. kalendarzu z Gezer jeden z miesięcy nazywa się „miesiącem międlenia lnu”. W Biblii len wymieniony jest wielokrotnie, po raz pierwszy w Księdze Wyjścia (9,23-25,31), gdzie jest werset: „Len i jęczmień zostały zniszczone, ponieważ jęczmień miał już kłosy, a len kwiecie”. Przetwarzaniem lnu w czasach biblijnych zajmowały się kobiety, o czym świadczy werset z Księgi Przysłów (31,10-31): „O len się stara i wełnę ... sporządza sobie okrycia, ... płótno wyrabia, sprzedaje”. Rękopisy z Qumran owinięte były w lniane płótna, jego wiek ustalony w badaniach laboratoryjnych to około 70 r. n.e. Został on rozpowszechniony na terenie Basenu Śródziemnomorskiego za sprawą kupców fenickich. Następnie rozpowszechniony został w Europie, gdzie powstały jego uprawy i przemysł lniarski. Jego nasiona znaleziono w wykopaliskach w Biskupinie. Od roku 1794, gdy Whitney skonstruował mechaniczną odziarniarkę, zastosowanie tejże maszyny spowodowało spadek cen tkanin bawełnianych, co przyczyniło się do spadku produkcji lnuTygodnik Świat Wiedzy, rodzaj: encyklopedia, wyd. Marshall Cavendish, od 1996..
Mimo konkurencji bawełny i tworzyw sztucznych tkaniny lniane są nadal cenione. Z powodu występowania włókien na całej długości, łodygi lnu są wyrywane z korzeniami, a nie ścinane w czasie zbiorów. Włókna o różnej charakterystyce i zastosowaniach otrzymuje się z różnych części łodygi: z części środkowej łodygi otrzymuje się włókno długie, nadające się do produkcji wysokiej jakości przędz czesankowych, osnowowych i dalej tkanin, z części wierzchołkowej i korzeniowej powstaje włókno krótkie, nadające się do produkcji przędz zgrzebnych wątkowych.
Tradycyjna obróbka lnu
Roszenie i moczenie Uprzednio wysuszony i wymłócony len należy namoczyć lub rosić. Ma to na celu oddzielenie włókna od paździerzy, czyli od zdrewniałej części łodygi. Nazwa roszenie wzięła się od rosy, która była źródłem wilgoci dla słomy lnianej. Len rozkłada się cienką warstwą i rosi wodą, aby utrzymać odpowiedni poziom wilgoci. Po paru dniach (5 do 10) przewraca się go na drugą stronę, by całe łodygi wyrosiły się w jednakowym stopniu. Przy dostatecznej ilości ciepła i wilgoci roszenie powinno trwać ok. 3 tygodni, lecz może przedłużyć się dwukrotnie.
Kiedy słoma zmieni kolor z żółtego na szary, roszenie trzeba zakończyć. Jeśli paździerz łatwo oddziela się od włókna, a samo włókno jest mocne, lśniące i o tasiemkowatej strukturze, len należy zebrać. W innym wypadku trzeba pozostawić go do całkowitego wyroszenia.
Moczenie w wodzie to inny sposób roszenia, który daje ładne, jasne włókno. Rozkład kleju roślinnego zachodzi tu przy udziale bakterii, a nie jak w wypadku roszenia przy udziale pleśni. Najlepszymi warunkami dla rozwoju owych bakterii jest woda i stosunkowo wysoka temperatura (od 20 do 30 °C). Snopki układa się w sadzawce lub rzece i pozostawia na 4 tygodnie.
Gdy słoma lniana zostanie wyroszona lub wymoczona, trzeba ją wysuszyć. Wysuszoną słomę pozostawia się na kilka dni, by odleżała się i aby włókno nabrało elastyczności, i dopiero wówczas zabiera się do międlenia.
Międlenie i trzepanie lnu Międlenie polega na mechanicznym połamaniu drewnika znajdującego się wewnątrz łodygi pod włóknem. Służą do tego międlice i tarlice (cierlice). Nie należy ściągać paździerzy przy międleniu, tylko połamać słomę i pozostawić przy włóknie. Przeciąganie międlonej słomy pod nożami międlnicy psuje włókno. Następnie włókno poddaje się trzepaniu na terlicy, co polega na całkowitym usunięciu połamanej paździerzy. Dobrze wyroszone i zmiędlone włókno da się dobrze wytrzepać, źle wyroszona i zmiędlona słoma kruszy się lub nie oddziela od paździerzy.
Sortowanie włókien Wyprawione włókno należy posortować na poszczególne gatunki, zależnie od wyglądu zewnętrznego. Dobre włókno o wysokiej jakości powinno być mocne, ciężkie, tasiemkowate, długie, miękkie, lśniące, czyste i o charakterystycznym dla włókna lnianego zapachu.
Czesanie Wymiędlone i wytrzepane włókno musi zostać wyczesane na specjalnych grzebieniach o różnej gęstości kolców. Dawniej były to grzebienie drewniane. Później kolce drewniane zastąpiono metalowymi gwoździami. Czesanie włókna rozpoczyna się na grzebieniu z rzadziej rozstawionymi kolcami, aby dokładniej wyczesać je na grzebieniu gęstym.
Wyczesane i gotowe do przędzenia włókno skręca się w zwitki
Roślina spożywcza Najpierw uprawiano go właśnie jako roślinę spożywczą, później dopiero jako roślinę włókienniczą. Jadalne są nasiona zawierające dużo tłuszczu, białka, witamin i innych cennych składników. Starożytni Grecy spożywali je zmieszane z miodem. Obecnie dodawane są do niektórych rodzajów pieczywa, paluszków, ciastek, musli. Olej lniany używany jest do przygotowywania potraw. Ze względu na nietrwałość kwasu tłuszczowego z rodziny omega-3, który pod wpływem światła, powietrza oraz wysokiej temperatury ulega szybkiemu procesowi utleniania olej musi być przechowywany w warunkach chłodniczych bez dostępu światła i powietrza, a termin przydatności do spożycia jest stosunkowo krótki.
Inne zastosowania Jest to roślina, której wszystkie części wykorzystuje się w przemyśle, a jedynym odpadem są pyły produkcyjne powstające w procesie jej przerobu. Roślina oleista. Dostarcza cennego oleju jadalnego i przemysłowego. W przemyśle olej ten wykorzystywany jest do produkcji pokostu, farb, lakierów, kitu, żywic artystycznych, linoleum, cerat i in. Wytłoki (makuchy) powstałe przy produkcji oleju z nasion, podobnie jak torebki nasienne (plewy), przerabiane są na pasze. Paździerze – powstałe w procesie pozyskiwania włókna, z połamanej, zdrewniałej części łodyg. Dawniej wykonywano z nich sznury, oraz płótno na worki, lub wykorzystywano jako materiał uszczelniający. Są też surowcem do produkcji płyt paździerzowych o podobnych właściwościach jak płyty wiórowe. Odpady roszarnicze – krótkie włókna z przyklejonymi paździerzami, których nie udało się oddzielić przy pozyskiwaniu włókna, są surowcem do produkcji wysokiej jakości papieru. Dawniej stosowane również jako materiał termoizolacyjny. Kosmetyka. W kosmetyce olej lniany używany jest jako środek przeciwłupieżowy i zapobiegający wypadaniu włosów. Jest składnikiem mydeł. kremów i maseczek. Dzięki temu, że zmiękcza skórę, oczyszcza i ma działanie przeciwzapalne, jest używany do pielęgnacji skóry suchej, zniszczonej i łuszczącej się.
Produkcja lnu Len uprawiany jest na wszystkich kontynentach, przeważnie w strefie umiarkowanej, jest rośliną przemysłową. Wymaga dużo wody. Z lnu niskiego i wielkoziarnistego uzyskuje się olej, a z wysokiego i małoziarnistego – włókno. W Polsce uprawiany jest głównie len włóknisty w odmianach uprawnych: Swadzimski, Lazur, LCSD-207 oraz LCSD-210; z odmian oleistych: Kotowiecki i LCSD-200Wielka Encyklopedia Powszechna, Warszawa: PWN, 1964r.. + Lista największych producentów lnu na rok 2011 Kraj Ilość w tonach Kanada 368 300 Chiny 350 000 Rosja 230 000 Indie 147 000 Wielka Brytania 71 000 USA 70 890 Etiopia 65 420 Kazachstan 64 000 Ukraina 51 100 Argentyna 32 170
Modyfikacje genetyczne We wrześniu 2009 roku stwierdzono, że len eksportowany z Kanady został zanieczyszczony odmianą genetycznie zmodyfikowaną znaną jako Triffid. Odmiana pomimo posiadania zezwoleń żywnościowych i paszowych w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, została niechętnie przyjęta przez kanadyjskich plantatorów i urzędników zajmujących się lnem. Obawiali się oni, że odmiana ta spowoduje zmniejszenie popytu na len uprawiany w Ameryce Północnej w Europie.