mały|Zapalenie osierdzia w EKG mały|Rozwarstwienie blaszek osierdzia (płyn) w obrazie USG mały|Płyn w osierdziu w obrazie RTG Zapalenie osierdzia (łac. pericarditis) – stan zapalny blaszek osierdzia, o różnej etiologii, któremu zwykle towarzyszy gromadzenie się płynu pomiędzy blaszkami osierdzia w tak zwanym worku osierdziowymMark H. Beers, Robert S. Porter, Thomas V. Jones, Justin L. Kaplan, Michael Berkwits(Redaktorzy): The Merck Manual-Podręcznik diagnostyki i terapii. Elsevier Urban&Partner, 2006, s. 943-951, język polski, .
Przebieg kliniczny Zapalenie osierdzia może przebiegać jako: zapalenie ostre zapalenie przewlekłe, czyli trwające ponad 3 miesiące zapalenie nawracające
Etiologia Zmiany zapalne mogą mieć charakter pierwotny lub wtórny, ogólnie dzieli się je na przyczyny infekcyjne (infekcyjne zapalenie osierdzia), nieinfekcyjne i idiopatyczne (nie można ustalić przyczyny zapalenia). zakażenia wirusowe Coxsackie enterowirusy wirusy ECHO adenowirusy cytomegalowirus wirus grypy i paragrypy HCV HIV bakteryjne w przebiegu kolagenoz pozawałowe zapalenie osierdzia wczesne, pojawiające się w przypadku zawałów pełnościennych późne, zespół Dresslera po operacjach kardiochirurgicznych mocznicowe zapalenie osierdzia urazowe zapalenie osierdzia; występuje np. u bydła w przypadku połknięcia ciała obcego, które po przebiciu ściany czepca od strony klatki piersiowej i przepony uszkadza również osierdzie popromienne zapalenie osierdzia polekowe odczyny osierdziowe bromokryptyna fenylobutazon amiodaron cyklosporyna A diuretyki tiazydowe endokrynne niedoczynność tarczycy nowotwory osierdzia
Częstość występowania Najczęstszą przyczyna zapalenia osierdzia, często przebiegająca z jednoczesnym zapaleniem mięśnia sercowego, jest zapalenie o etiologii wirusowej. Zakażenie bakteryjne w dobie antybiotykoterapii występuje bardzo rzadko, z wyjątkiem przypadków gruźliczego zapalenia osierdzia, który jest poważnym problemem u chorych na AIDS, które nieleczone kończą się śmiercią w 85% przypadków. W przebiegu pełnościennego zawału mięśnia sercowego u 5–20% osób dochodzi do zapalenia osierdzia, cechuje się ono jednak skąpoobjawowym przebiegiem i często jest nierozpoznawane. Postać późna pozawałowego zapalenia osierdzia, zwana zespołem Dresslera, pojawia się u poniżej 5% chorych, leczenie trombolityczne zmniejsza tę liczbę poniżej 0,5%. Operacja CABG wiąże się z 20% ryzykiem rozwoju choroby. Zapalenia osierdzia w przebiegu kolagenoz jest częstym objawem współistniejącym – pojawia się u 50% chorych na twardzinę układową i u 30% chorych na reumatoidalne zapalenie stawów i toczeń rumieniowaty układowy. Wysięk w obrębie worka osierdziowego stwierdzany jest także w 5-30% chorych z niedoczynnością tarczycy i 10% z mocznicą. Pourazowe zapalenia osierdzia mogą wystąpić jako powikłania urazów zewnętrznych, od strony przełyku lub w przebiegu przezskórnych zabiegów angioplastycznych. W przypadkach, jeśli objawy zapalenia osierdzia powracają po kilku miesiącach poprawy, mówi się o nawracającym zapaleniu osierdzia.
Objawy kliniczne Najczęściej występujące objawy to: gorączka ból w klatce piersiowej: zlokalizowany w okolicy przedsercowej lub zamostkowej, promieniujący do pleców, do okolicy łopatki nasila się w pozycji leżącej, zmniejsza się na siedząco i w pochyleniu do przodu często z towarzyszącym mu kaszlem i dusznością tarcie osierdziowe, słyszalne w trakcie osłuchiwania serca, najlepiej słyszalne w trakcie zatrzymanego wydechu u chorego w pozycji siedzącej w przodopochyleniu lub w pozycji kolankowo-łokciowej. Tarcie osierdziowe składa się z trzech faz: jednego dźwięku słyszalnego w skurczu i dwóch w rozkurczu. Zazwyczaj słyszalne jest na nad niewielkim obszarem klatki piersiowej, najczęściej przy lewym brzegu mostka w II-III międzyżebrzu. Przyciśniecie głowicy stetoskopu do skóry może wzmocnić słyszalny dźwięk tarcia osierdziowego. Nie jest objawem stałym, pojawia się i zanika. w przypadku szybkiego narastania objętości płynu w osierdziu – objawy zagrażającej tamponady serca w przypadku etiologii infekcyjnej często współistnieją objawy zapalenia mięśnia sercowego, które wysuwają się na pierwszy plan podwyższenie wskaźników stanu zapalnego, takich jak OB, CRP, podwyższona leukocytoza, może dojść do podwyższenia poziomu troponin, co świadczy o jednoczesnym zajęciu mięśnia serca EKG – charakterystycznym objawem elektrokardiograficznym jest rozlane poziome uniesienie odcinka ST i równoczesne obniżenie odcinka PQ RTG klatki piersiowej – w przypadku nagromadzenia dużej ilości płynu (ponad 250 ml) obserwuje się butelkowatą sylwetkę serca echokardiografia – metoda z wyboru do rozpoznania (wykrywa nawet niewielką ilość płynu, u osób z tak zwanym suchym zapaleniem osierdzia jest nieskuteczna) i monitorowania leczenia Tomografia komputerowa jest konieczna do oceny gęstości płynu w osierdziu, celem wykluczenia ropniaka osierdzia niekiedy konieczne jest wykonanie biopsji osierdzia i badanie płynu osierdziowego celem ustalenia rozpoznania (np. nowotwory) w przypadkach przewlekłego zapalenia osierdzia występuje ból w klatce piersiowej, uczucie niemiarowego bicia serca, utrata apetytu i masy ciała
Leczenie Leczenie zapalenia osierdziowego jest uzależnione przede wszystkim od ilości nagromadzonego płynu i szybkości jego narastania. w przypadku niewielkiej ilości płynów wprowadza się leczenie przyczynowe, w zależności od etiologii, oraz leczenie objawowe oparte na niesterydowych lekach przeciwzapalnych; w przypadku nieskuteczności takiego postępowania do leczenia włącza się inne leki nieswoiste (patrz niżej); dopiero brak skuteczności powoduje konieczność rozważenia nakłucia osierdzia, czyli perikardiocentezę w przypadku dużej ilości płynu, jednak bez objawów tamponady serca, po wdrożeniu leczenia, konieczne jest stałe monitorowanie echokardiograficzne i w przypadku braku regresji ilości płynów obowiązuje wykonanie perikardiocentezy w przypadkach tamponady serca – perikardiocenteza
Leki nieswoiste niesterydowe leki przeciwzapalne kolchicyna glikokortykosteroidy
Perikardiocenteza tamponada serca znaczne nagromadzenie płynu w osierdziu, utrzymujące się ponad tydzień i niereagujące na stosowane leczenie podejrzenie ropnego zapalenia osierdzia podejrzenie nowotworowego zapalenia osierdzia
Leczenie swoiste ropne zapalenie osierdzia – konieczna antybiotykoterapia oraz otwarty drenaż worka osierdziowego z płukaniem worka osierdziowego; jako postępowanie wspomagające może być stosowane doosierdziowe podawanie antybiotyków leki przeciwprątkowe w przypadku tła gruźliczego mocznicowe zapalenie osierdzia wymaga zwykle zwiększenie częstości dializ, co zwykle prowadzi do ustąpienia dolegliwości zespół Dresslera – wystarczającym leczeniem jest stosowanie kwasu acetylosalicylowego lub ibuprofenu
Leczenie postaci przewlekłych Przewlekłe zapalenie osierdzia wymaga perikardiocentezy, a w przypadku jej nieskuteczności koniecznym może się okazać stały drenaż osierdzia w oparciu o wytworzenie okna osierdziowo-opłucnego.
Nawracające zapalenie osierdzia Nawroty ostrego zapalenia osierdzia leczy się jak zapalenie ostre. Nawrotom zapobiega się przewlekle stosując niesterydowe leki przeciwzapalne, kolchicynę lub, w przypadkach opornych, glikosteroidy. Dawki leków stopniowo się zmniejsza i następnie odstawia. W przypadku nawrotu objawów do leczenia może być dodana azatiopryna lub cyklofosfamid.
Klasyfikacja ICD10 kod ICD10 nazwa choroby Ostre zapalenie osierdzia Ostre nieokreślone samoistne zapalenie osierdzia Zapalenie osierdzia zakaźne Inne postacie ostrego zapalenia osierdzia Ostre zapalenie osierdzia, nieokreślone Inne choroby osierdzia Przewlekłe zarostowe zapalenie osierdzia Przewlekłe zaciskające zapalenie osierdzia Zapalenie osierdzia w chorobach sklasyfikowanych gdzie indziej Zapalenie osierdzia w chorobach bakteryjnych sklasyfikowanych gdzie indziej Przewlekłe zaciskające zapalenie osierdzia Zapalenie osierdzia w innych chorobach sklasyfikowanych gdzie indziej Przypisy
Bibliografia Choroby wewnętrzne pod red. A. Szczeklika, s. 297-302, .
Kategoria:Choroby serca Kategoria:Zapalenia