Wiktor Borisowicz Szkłowski (; ur. w Petersburgu, zm. 5 grudnia 1984 w Moskwie) – rosyjski pisarz, literaturoznawca, filmoznawca i scenarzysta, jeden ze współtwórców i najwybitniejszych przedstawicieli rosyjskiej szkoły formalnej, współzałożyciel .
Twórczość Najważniejsze jego dzieła naukowe z okresu formalistycznego: Sztuka jako chwyt (1917), O tieorii prozy (1925), Mietod pisatielskiego mastierstwa (1928). W tekstach tych Szkłowski rozwinął m.in. teorię chwytu literackiego, w szczególności „udziwnienia” (nazywanego czasem też „uniezwykleniem”).
Po roku 1930 (artykuł Pamiatnik naucznoj oszybkie) zaczyna publikować rzadziej, odchodzi od radykalnie formalistycznego podejścia do literatury i zbliża się nieco (być może pod wpływem okoliczności zewnętrznych) do marksizmu. Nadal jednak interesuje się przede wszystkim analizą formy.
Najważniejsze dzieła naukowe z późniejszego okresu: O Majakowskim (1940), O prozie. Rozważania i analizy (1959), Lew Tołstoj (1963) i ważne studium filmoznawcze Eisenstein (1975). W pismach tego okresu Szkłowski więcej miejsca niż wcześniej poświęca zagadnieniu poznania w sztuce.
Z pism literackich i autobiograficznych Szkłowskiego należy wymienić: Ze wspomnień (1917–1922), Zoo (1923), Żyli-byli (1962).
Pochowany na Cmentarzu Kuncewskim w MoskwieМогилы знаменитостей. Шкловский Виктор Борисович (1893-1984)..
Twórczość Proza 1923 – Podróż sentymentalna (ros. Сентиментальное путешествие) – autobiograficzna proza o czasach wojny ojczyźnianej 1923 – Zoo. Pis’ma nie o lubwi ili Trietja Ełoiza (ros. Zoo. Письма не о любви или Третья Элоиза) – powieść epistolarna 1925 – Iprit (ros. Иприт) – powieść fantasy (napisana wspólnie z W. Iwanowem) 1926 – Trietja fabrika (ros. Третья Фабрика) – proza autobiograficzna 1929 – Matwiej Komarow, żytiel goroda Moskwy (ros. Матвей Комаров, житель города Москвы) – nowela 1936 – Kapitan Fiedotow (ros. Капитан Федотов) – proza autobiograficzna 1939 – Minin i Pożarskij (ros. Минин и Пожарский) – nowela 1958 – Istoriczeskije powiesti i rasskazy (ros. Исторические повести и рассказы) – zbiór opowiadań i nowel 1963 – Konstantin Eduardowicz Ciołkowskij (ros. Константин Эдуардович Циолковский) – nowela 1965 – Powiest; o chudożnikie Fiedotowie (ros. Повесть о художнике Федотове) – proza autobiograficzna
Proza historyczna Wtoroj maj posle oktiabria (ros. Второй май после октября) W Jasnoj Polanie (ros. В Ясной Поляне) Żytije archijeriejskogo służki (ros. Житие архиерейского служки) Marko Poło (ros. Марко Поло) Minin i Pożarskij (ros. Минин и Пожарский) O mastierach starinnych (ros. О мастерах старинных) Portriet (ros. Портрет)
Publicystyka 1921 – Riewolucija i front (ros. Революция и фронт) – wspomnienia 1923 – Chod konia (ros. Ход коня) – zbiór artykułów 1923 – Litieratura i kiniematograf (ros. Литература и кинематограф) – zbiór 1927 – Tiechnika pisatielskogo riemiesła (ros. Техника писательского ремесла) 1928 – Gamburgskij sczot (ros. Гамбургский счёт) 1930 – Ob odnoj naucznoj oszybkie (ros. Об одной научной ошибке) 1933 – Czułkow i Lewszyn (ros. Чулков и Левшин) 1937 – Zamietki o prozie Puszkina (ros. Заметки о прозе Пушкина) 1939 – Dniewnik (ros. Дневник) – zbiór artykułów 1940 – O Majakowskim (ros. О Маяковском) – wspomnienia 1944 – Wstrieczi (ros. Встречи) 1955 – Zamietki o prozie russkich kłassikow (ros. Заметки о прозе русских классиков) 1957 – Za i protiw. Zamietki o Dostojewskom (ros. За и против. Заметки о Достоевском) 1959 – O prozie: Rozważania i analizy (ros. Художественная проза. Размышления и разборы) 1965 – Za sorok let. Stati o kino (ros. За сорок лет. Статьи о кино) – zbiór artykułów i badań 1966 – Powiesti o prozie. Razmyszlenija i razbory (ros. Повести о прозе. Размышления и разборы) 1967 – Lew Tołstoj (ros. Лев Толстой) 1971 – (ros. Достоевский) Za 60 let. Raboty o kino (ros. За 60 лет. Работы о кино) – zbiór artykułów i badań Iskusstwo kak prijom (ros. Искусство как приём) Żyli-byli (ros. Жили-были) – wspomnienia O sołnce, cwietach i lubwi (ros. О солнце, цветах и любви) Rozanow (ros. Розанов) Eisenstein (ros. Эйзенштейн)
Prace teoretyczne 1914 – Woskrieszenije słowa (ros. Воскрешение слова) 1921 – Razwiortywanije siużeta (ros. Развёртывание сюжета) 1921 – „Tristram Szendi” Stierna i tieorija romana(ros. „Тристрам Шенди” Стерна и теория романа) 1925 – O tieorii prozy (ros. О теории прозы) 1970 – Tietiwa. O nieschodstwie schodnogo (ros. Тетива. О несходстве сходного) 1983 – O tieorii prozy (ros. О теории прозы) O poezii i zaumnom jazykie (ros. О поэзии и заумном языке)
Scenariusze Kino nieme 1926: Prostytutka (ros. Проститутка) Krylja chołopa (ros. Крылья холопа) Według prawa (ros. По закону) – ekranizacja opowiadania Jacka Londona Priedatiel (ros. Предатель) 1927: Miłość we troje (ros. Третья Мещанская) Uchaby (ros. Ухабы) Jewriei i ziemla (ros. Евреи и земля) Ledianoj dom (ros. Ледяной дом) 1928: Dwa broniewika (ros. Два броневика) Dom przy Trubnej (ros. Дом на Трубной) Kazaki (ros. Казаки) Owod (ros. Овод) Kapitanskaja doczka (ros. Капитанская дочка) Poslednij attrakcion (ros. Последний аттракцион) 1929 – Turksib (ros. Турксиб) 1930: Amierikanka (ros. Американка) Otczim (ros. Отчим)
Kino dźwiękowe 1928 – Mołodioż pobieżdajet (ros. Молодёжь побеждает) 1932 – Miortwyj dom (ros. Мёртвый дом) 1932 – Horyzont (ros. Горизонт) 1933 – Biełomorsko-Bałtijskij wodnyj put (ros. Беломорско-Балтийский водный путь) 1939 – Minin i Pożarski (ros. Минин и Пожарский) 1947 – Aliszer Nawoi (ros. Алишер Навои) 1948 – Dalokaja niewiesta (ros. Далёкая невеста) 1953 – Czuk i Giek (ros. Чук и Гек) 1955 – Owod (ros. Овод) 1961 – Kazaki (ros. Казаки) 1970 – Bałłada o Bieringie i jego druzjach (ros. Баллада о Беринге и его друзьях)
Filmy animowane 1937 – Tri miedwiedia (ros. Три медведя) 1963 – Tri tołstiaka (ros. Три толстяка) 1967 – Bajka o złotym koguciku (ros. Сказка о золотом петушке)
Polskie przekłady Sztuka jako chwyt, przeł. R. Łużny, w: Teoria badań literackich za granicą. Antologia, wybór S. Skwarczyńska, t. 2 cz. 3 „Od formalizmu do strukturalizmu”, Kraków 1986. Ze wspomnień, wyd. pol. 1965. O Majakowskim, wyd. pol. 1960. O prozie. Rozważania i analizy, przeł. S. Pollak, Warszawa 1964. Lew Tołstoj, przeł. R. Granas, Warszawa 1982. Eisenstein, przeł. S. Pollak, Warszawa 1980.
Przypisy
Bibliografia Źródła w języku rosyjskim
Źródła w języku angielskim'
Kategoria:Laureaci Nagrody Państwowej ZSRR Kategoria:Rosyjscy filolodzy Kategoria:Rosyjscy pisarze Kategoria:Teoretycy literatury Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Kategoria:Odznaczeni Orderem Przyjaźni Narodów Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Kategoria:Urodzeni w 1893 Kategoria:Zmarli w 1984 Kategoria:Ludzie urodzeni w Petersburgu Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Kuncewskim w Moskwie