Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo (wym. []; ur. 4 grudnia 1892 w Ferrol, zm. 20 listopada 1975 w Madrycie) – hiszpański dyktator wojskowy. Przywódca nacjonalistów w czasie hiszpańskiej wojny domowej (1936–1939), szef Państwa Hiszpańskiego (hiszp. Jefe del Estado Español, 1939–1975), premier rządu, naczelny dowódca sił zbrojnych i przewodniczący Falangi (FET y JONS, od 1965 Ruch Narodowy), tytułowany Przywódcą Ostatecznej Krucjaty i Hiszpańskiej Schedy, Liderem Wojny Wyzwoleńczej przeciw Komunizmowi i jego Współsprawcom (El Caudillo de la Última Cruzada y de la Hispanidad, El Caudillo de la Guerra de Liberación contra el Comunismo y sus Cómplices).

Kariera wojskowa alt=Francisco Franco 1910|mały|Francisco Franco, 1910 Już w dzieciństwie wybrał typową w jego rodzinie karierę wojskową. W latach 1907–1910 uczęszczał do Akademii Piechoty w Toledo. W 1912 udało mu się otrzymać przydział na front w Maroku. Dowodził tam oddziałami hiszpańskimi w walkach z Kabylami; dał się tam poznać jako dobry oficer. W 1912 został porucznikiem, a w 1915 kapitanem. Trzy dni po odniesieniu poważnych ran w El Biutz koło Ceuty (29 czerwca 1916) został mianowany majorem. Po rekonwalescencji służył w garnizonie w Oviedo.

10 października 1920 został zastępcą dowódcy hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej w Maroku, a w czerwcu 1923 dowódcą tej formacji w stopniu podpułkownika. Stopień pułkownika osiągnął w lutym 1925 po kolejnych operacjach w Maroku. We wrześniu 1925, po hiszpańsko-francuskim desancie w Alhucemas (Al-Husajmie), Franco rozbił kryjących się w górach rifeńskich powstańców, za co w lutym 1926 otrzymał szlify generalskie oraz francuski order Wielkiego Oficera Legii Honorowej.

W latach 1926–1928 dowodził 1 Brygadą 1 Dywizji garnizonu madryckiego. Dowodem uznania było powierzenie mu 4 stycznia 1928 stanowiska komendanta nowo utworzonej Głównej Akademii Wojskowej w Saragossie (której pierwszym przykazaniem było „Kochaj ojczyznę i króla”). Po powstaniu republiki akademię szybko, bo już 30 czerwca 1931 zamknięto, natomiast sam Franco, po dłuższym okresie pozostawania bez przydziału, został 21 lutego 1932 dowódcą 15. Brygady Piechoty w La Coruña, a następnie w marcu 1933 komendantem okręgu wojskowego Balearów. W październiku 1934, jako doradca ministra wojny, zaplanował i przeprowadził stłumienie rewolucji w Asturii. W pacyfikacji zginęło wielu cywili w Oviedo, gdyż oficerowie pacyfikujący rebelię nakazali traktować miasto jako wrogie (tak jak podczas wojen zagranicznych)Preston, Paul (2010) „The Theorists of Extermination”, essay in Unearthing Franco’s Legacy, s. 61. University of Notre Dame Press, .. W nagrodę w grudniu 1934 mianowano go naczelnym dowódcą armii w Maroku, a już w lutym 1935 został szefem sztabu generalnego armii hiszpańskiej.

W lutym 1936, po wyborach parlamentarnych wygranych przez Front Ludowy, z powodu podejrzeń o nielojalność wobec rządu„Placówka w Maroku uznawana była za zsyłkę. Rząd uważał, że pozbył się w ten sposób zdolnego, lecz o wątpliwej lojalności generała”. Przewroty i zamachy stanu. Europa 1918–1939, red. A. Garlicki, Warszawa 1981, s. 234., został przesunięty na niższe stanowisko komendanta wojskowego Wysp Kanaryjskich. Franco nie uczestniczył dotąd w wojskowych spiskach, ale w warunkach narastającego napięcia w kraju, ataków i mobilizacji sił zarówno po stronie lewicy, jak i prawicy Franco nawiązał kontakty z wojskową konspiracją, planującą od wyborów obalenie Republiki i zastąpienie jej rządami wojskowej juntyOficjalnie głoszonym celem zamachu stanu była obrona przed komunizmem, wszakże w wyborach komuniści uzyskali zaledwie 17 mandatów na 460 i nie weszli do rządu, a spisek nie był pierwszym tego rodzaju w czasie Republiki. W 1932 nieudanego zamachu stanu, wspomaganego przez Mussoliniego, próbował dokonać gen. José Sanjurjo – i tym razem również on miał stanąć na czele junty wojskowej. Na temat obu zamachów stanu zob. B. Koszel Hiszpański dramat, Poznań 1991, s. 16–33, a także B. Gola, F. Ryszka, Hiszpania, Warszawa 1999, s. 144–145, 169–185.. Do bezpośrednich przygotowań do powstania Franco przystąpił dopiero po 13 lipca, gdy w odwecie za zabicie przez faszystowską Falangę oficera Guardia di Assalta, gwardziści z jego kompanii zabili przywódcę prawicy parlamentarnej Josego Calva Sotela. Początkowo miał być tylko dowódcą wojsk w Maroku, jednak planowany przywódca, gen. Jose Sanjurjo, zginął w wypadku lotniczym w pierwszych dniach powstania.

Caudillo rebelii

Wojna domowa w Hiszpanii zaczęła się buntem garnizonu w Melilli 17 lipca 1936. 19 lipca 1936 Franco objął dowództwo wojsk w Maroku Hiszpańskim (tzw. Armia Afrykańska), które niezwłocznie, dzięki pomocy ze strony Niemiec i Włoch, przerzucił do Hiszpanii. Franco wsparła też logistycznie i materiałowo rządzona przez reżim Antónia de Oliveiry Salazara Portugalia. Choć Franco uważał, że wojna jest krucjatą chrześcijańską przeciwko komunizmowi, to w wojnie wzięło udział aż 160 tysięcy muzułmańskich najemników i marokańskich żołnierzy przerzuconych wówczas do Europy„Morocco tackles painful role in Spain’s past,” Reuters.. Na początku wojny Franco dowodził najsilniejszą grupą wojsk powstańczych, co w połączeniu z uzdolnieniami dowódczymi w naturalny sposób doprowadziło do postawienia go na czele wojsk narodowych. 12 września 1936 junta powołała go na stanowisko naczelnego dowódcy sił zbrojnych w stopniu generalissimusa, a 28 września złożyła w jego ręce również całą władzę cywilną, mianując go szefem rządu. Jednak już 1 października 1936 Franco określił swoje stanowisko jako szefa państwa i pozostał na nim do końca jego rządów.

Kierując wojskowymi operacjami powstania, Franco doprowadził do militarnego zwycięstwa 1 kwietnia 1939. Jednocześnie zręcznie umocnił swą pozycję polityczną. Jeszcze w 1936 powołał Juntę Techniczną Państwa, 30 stycznia 1938 zastąpioną „zwykłą” radą ministrów, powoływaną i kierowaną przez niego samego. Masową organizacją polityczną, na której oparła się dyktatura, stała się monopartia Hiszpańska Falanga Tradycjonalistyczna i Junta Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej, powstała z połączenia wszystkich sił politycznych popierających zbrojne powstanie przeciwko rządom Frontu Ludowego. Trzon FET y JONS stanowiły określana mianem faszystowskiej Falanga„(...)prawicowa koalicja, w której skład wchodziły Acción Popular, czyli „Akcja Narodu”, i faszystowska Falange Española, świeżo założona przez syna Primo de Rivery” – Norman Davies, Europa, Wyd. Znak, Kraków 1998, s. 1043; Falange. The official Spanish fascist party, founded 1933 by José Antonio Primo de Rivera – Alan Palmer, The Penguin Dictionary of Twentieh-Century History, 1983, s. 145. i tradycjonalistyczna wspólnota karlistowskaPaul Preston, Franco, Londyn: 1995, s. 261–266.. Monopartia wygłaszała wiele postulatów faszystowskich, a statut Falangi z 4 sierpnia 1937 powołał Franco na wodza (Caudillo) tego ruchu, „odpowiedzialnego jedynie przed Bogiem i historią”. W rezultacie tych wszystkich działań Franco objął pełnię władzy w Hiszpanii. Równocześnie rozpoczęto faszyzację kraju poprzez m.in. wprowadzenie do wojska salutu rzymskiego. alt=Francisco Franco 1930|mały|Francisco Franco, 1930 Już w 1937 Franco założył pierwszy obóz koncentracyjny dla przeciwników politycznych w Miranda de Ebro, został oparty na modelu zastosowanym w III Rzeszy. Obóz działał przy wsparciu SS i gestapo, a jego naczelnikiem został gestapowiec Paul WinzerMartin Schumacher (Hrsg.): M.d.R., Die Reichstagsabgeordneten der Weimarer Republik in der Zeit des Nationalsozialismus. Politische Verfolgung, Emigration und Ausbürgerung 1933–1945, Droste-Verlag, Düsseldorf 1991, , s. 109.. Po porozumieniu, które zawarli Severiano Martínez Anido i Heinrich Himmler w dniu 31 lipca 1938, obydwie strony zobowiązały się do ekstradycji „przestępców politycznych” oraz zwiększono zakres współpracy między reżimem frankistowskim a tajnymi służbami Hitlera, porozumienie w praktyce doprowadziło do zwiększenia liczby funkcjonariuszy SS na terenie HiszpaniiBirgit Aschmann: Treue Freunde, s. 410.Fremde Freiheit w internetowym wydaniu „Zeit”..

Dyktator Hiszpanii II wojna światowa

Po zakończeniu wojny w celu umocnienia władzy Franco rozpoczął kampanię białego terroru. Głównym celem terroru było przestraszenie ludności cywilnej, która sprzeciwiała się juncie. Ofiarami czystek dokonywanych na obszarach kontrolowanych przez nacjonalistów była inteligencja, nauczyciele i liderzy związkowi. Do największych doszło w Granadzie (1 marca 1939) i w Kordobie, gdzie została wymordowana prawie cała elita niepopierająca frankistów. Z powodu masowego terroru w wielu obszarach kontrolowanych przez nacjonalistów tysiące republikanów opuściło swoje domy i próbowało ukryć się w pobliskich lasach i górach. Wielu z nich dołączyło do antyfrankistowskiej partyzantki. Setki tysięcy innych uciekło z kraju. Liczba ofiar terroru waha się od około 58 000Warren H. Carroll, Ostatnia Krucjata, Wektory, 2007, s. 198, Cytat: W okresie od 1936 do 1939 strona republikańska odpowiedzialna jest za śmierć 72 344 osób. W okresie od 1936 do 1950 nacjonaliści odpowiedzialni są za śmierć 57 662 osób, w tym 16 763 egzekucji wykonano w ciągu dwóch pierwszych lat po wojnie, a 5878 w następnych dziesięciu latach. Wszystkie egzekucje poprzedzone były procesem sądowym i wykonane w czasie pokoju; wiele, prawdopodobnie większość egzekucji z czasów wojny wykonana została bez żadnego procesu. Żaden uczciwy komentator nie może zaprzeczyć, że mogło być przynajmniej 22 641 Hiszpanów, którzy zasłużyli na najwyższy wymiar kary za zbrodnie popełnione w 1936 w strefie republikańskiej., przez 200 000Paul Preston: The Spanish Holocaust. Londyn: Harper Press, 2012. s. 493. do 400 tysięcy ofiarMichael Richards: A Time of Silence: Civil War and the Culture of Repression in Franco’s Spain, 1936–1945. Cambridge University Press, 1998. s. 11.. Reżim utworzył własne obozy koncentracyjneRodrigo, J. (2006). Internamiento y trabajo forzoso: los campos de concentración de Franco. Hispania Nova, Revista de historia contemporánea, vol. 6, Separata..

W 1941 Franco wydał dekret pozwalający wprowadzać do metryk fałszywe dane; odtąd rodziny dokonujące adopcji mogły być prawnie uznane jako rodzice biologiczni. Korzystając z tych zapisów, zarówno w okresie rządów „frankistowskich”, jak i po wprowadzeniu demokratycznej formy rządów, w Hiszpanii miało miejsce wiele przypadków „kradzieży dzieci”, które miały dotyczyć – według osób formułujących te oskarżenia – nawet 30 do 40 tysięcy dzieci (w okresie od 1941 do 1992 roku), pada nawet liczba 300 000 dzieci „skradzionych” rodzinom republikańskim. Formułowane są zarzuty, że w okresie sprawowania przez Franco rządów w Hiszpanii proceder ten miał charakter „zinstytucjonalizowany” i został zorganizowany przez państwo z udziałem Kościoła Katolickiego, oraz iż dotyczył dzieci rodzących się w rodzinach zwolenników republiki300 tysięcy sprzedanych dzieci.. Przeprowadzone w roku 2017 śledztwo Parlamentu Europejskiego nie znalazło dowodów na zinstytucjonalizowany charakter tego rodzaju procederu, zwracając uwagę na to, że proceder „kradzieży dzieci” miał miejsce w całym okresie objętym badaniem (1945–1992), przedstawiona przez władze Hiszpanii dokumentacja badań DNA wskazuje na skalę tego procederu co najmniej o rząd większości mniejszą (kilka tysięcy przypadków) i na to, że ofiarami tego procederu – w przypadkach potwierdzonych przeprowadzonym postępowaniem, w tym badaniami DNA – były przede wszystkim samotne matki, jako osoby o zdecydowanie słabszej pozycji społecznej, a nadto że brak dowodów na „ideologicznie” motywowany charakter tego procederu. Jednocześnie Komisja Parlamentu Europejskiego wskazała na konieczność wzmocnienia ochrony prawnej dzieci i rodziny.

thumb|Pałac Palacio Real de El Pardo, w którym Francisco Franco zamieszkał po zakończeniu wojny domowej