thumb|Stworzenie Światła Gustawa Doré. Obrazuje on wers z Księgi Rodzaju: Niech będzie światłość thumb|Stworzenie Nieba (ilustracja z Kroniki norymberskiej) thumb|Stworzenie Adama Michała Anioła Kreacjonizm – pogląd, że człowiek i wszelkie życie na Ziemi zostały stworzone w swojej pierwotnej formie przez Boga lub bóstwa. Do XIX wieku, do czasu ukształtowania się teorii ewolucji organizmów, kreacjonizm był poglądem panującym w naukach biologicznych. Współcześnie kreacjonizm jest poglądem filozoficznym i religijnym. Nie jest natomiast uznawany za teorię naukową i nie funkcjonuje w ramach nauk przyrodniczych, gdyż obecnie teoria nauk przyrodniczych musi być falsyfikowalna, a tymczasem kreacjoniści nie stosują metody naukowej, nie testują swoich hipotez. Mimo to, niektórzy zwolennicy kreacjonizmu podejmują próby wprowadzania jego wersji, tzw. inteligentnego projektu, jako teorii naukowej do programu nauczania w USA.

Podział kreacjonizmu Istnieje wiele różnych stanowisk kreacjonistycznych wobec dwóch pytań – jak zostało stworzone życie oraz jaka jest przyczyna różnorodności gatunków. Do najważniejszych teorii kreacjonistycznych należą: kreacjonizm młodej Ziemi (ang. young Earth creationism) kreacjonizm starej Ziemi (ang. old Earth creationism).

Zakładają, że Bóg tworzył duże grupy organizmów etapami. Ostatnim takim etapem było stworzenie człowieka. Ta wersja ogranicza działanie ewolucji do tzw. mikroewolucji, odrzucając możliwość samoistnego zachodzenia makroewolucji. Szczególnymi odmianami kreacjonizmu są:

inteligentny projekt (ang. intelligent design) teistyczny ewolucjonizm (kreacjonizm ewolucyjny).

Zbiór poglądów łączących idee kreacjonistyczne z ewolucjonizmem. Ta wersja nie neguje ewolucji, ale zostawia margines działania dla Boga. Według niej Bóg stworzył życie, które naturalnie ewoluowało w zamierzonym przez niego kierunku lub kierował procesem ewolucji, aż do powstania człowieka. Akceptuje ewolucjonizm jako wyjaśnienie pochodzenia i różnorodności organizmów, zakładając, że Bóg każdorazowo stwarza ludzką duszę.

kreacjonizm niezmiennych gatunków

Stanowisko historyczne, dominujące w przyrodoznawstwie do początku XIX wieku, według którego Bóg stworzył osobno wszystkie gatunki. Ta wersja całkowicie odrzuca powstawanie gatunków przez ewolucję, może dopuszczać ewolucję wewnątrz gatunku.

Kreacjonizm młodej Ziemi Kreacjonizm młodej Ziemi zakłada, że Ziemia według interpretacji Biblii ma od ok. 6 do ok. 10 tysięcy lat i wtedy też powstało życie oraz człowiek.

Zasadnicze twierdzenia kreacjonizmu młodej Ziemi można przedstawić następująco: Wszechświat został stworzony przez Boga z niczego (creatio ex nihilo). Podstawowe „rodzaje” roślin i zwierząt – baraminy – mają osobne pochodzenie, tj. nie wywodzą się od wspólnego przodka. Ziemia, podstawowe rodzaje żywych organizmów i człowiek stworzeni zostali w ciągu sześciu 24-godzinnych dni. Stworzone niezależnie „rodzaje” (baraminy) roślin i zwierząt mogą się pod wpływem nacisków środowiska i mutacji zmieniać tylko w ograniczonym zakresie. Ludzie i małpy nie wywodzą się od wspólnego przodka. Pewne fakty geologiczne oraz wyginięcie wielu gatunków zwierząt (np. dinozaurów) może być najlepiej wyjaśnione przez katastrofizm, przede wszystkim ogólnoświatowy potop i jego następstwa.

Ta postać kreacjonizmu, mająca spore wpływy wśród ortodoksyjnych protestantów w USA, jest sprzeczna z obowiązującymi współcześnie ustaleniami nauk przyrodniczych i archeologii.

Kreacjonizm starej Ziemi mały|Stworzenie świata Jacopa Torritiego Kreacjonizm starej Ziemi traktuje opis biblijny bardziej metaforycznie, nie negując tego, że Ziemia oraz życie na niej ma kilka miliardów lat, i jako taki usiłuje być w zgodzie z naukami innymi niż biologia.

Zasadnicze twierdzenia kreacjonizmu starej Ziemi: Stworzenie z niczego Wszechświata (czasoprzestrzeni, materii, energii, galaktyk, gwiazd i planet). Wybranie Ziemi jako przyszłej „kolebki” życia. Początkowo Ziemia była pusta i pozbawiona życia. Międzyplanetarne „gruzowisko”, pył i wczesna atmosfera Ziemi blokowały światłu Słońca, Księżyca i gwiazd dotarcie na jej powierzchnię. Częściowe klarowanie się ziemskiej atmosfery, przez co światło mogło przez nią przenikać. Stworzenie pary wodnej w troposferze, co zapewniło stabilny obieg wody. Uformowanie kontynentów i basenów oceanicznych. Stworzenie poszczególnych rodzajów (baraminów) roślin na lądach. Dalsze klarowanie się atmosfery, przez co światło ciał niebieskich mogło być bez przeszkód obserwowane z powierzchni Ziemi. Stworzenie licznych rodzajów niewielkich morskich organizmów. Stworzenie poszczególnych rodzajów morskich ssaków oraz ptaków. Stworzenie poszczególnych rodzajów zwierząt lądowych. Bezpośrednie stworzenie człowieka. Część kreacjonistów uznaje Boga za przyczynę zjawisk takich jak Wielki Wybuch i ewolucja jednocześnie uznając samo wystąpienie tych zdarzeń. Twierdzi tak m.in. papież Franciszek. Z tego powodu kreacjonizm nie musi być niezgodny z nauką.

Kreacjonistyczna interpretacja zjawisk biologicznych mały|Stworzenie zwierząt Lorenza Maitaniego

Homologia Wzorzec podobieństw (anatomicznych, morfologicznych, genetycznych, molekularnych) pomiędzy organizmami był i jest jednym z najpopularniejszych argumentów na rzecz wspólnego pochodzenia wszystkich żywych organizmów. Z perspektywy ewolucjonistycznej podobieństwa te odbijają fakt wspólnego pochodzenia ewolucyjnego (pomijając przypadki konwergencji, a więc niezależnego wykształcania się podobnych systemów). Jakkolwiek termin „homologia” w biologicznym znaczeniu został wprowadzony do biologii w 1843 r. przez kreacjonistycznego biologa Richarda Owena, ma on znacznie dłuższą historię. Już Arystoteles zauważył, że nawet w bardzo różniących się zwierzętach mogą występować wiele korespondujących ze sobą struktur, zarówno wewnętrzne narządy, jak i kościDoskonałe omówienie historii koncepcji homologii przedstawił Alec L. Panchen, „Homology – history of a concept”, Novartis Foundation Symposium 1999, vol. 222, s. 5-18.. Także kilku po nim, jak GalenTamże., Leonardo da VinciC.D. O’Mally, and J.B. de C. M. Saunders, Leondardo da Vinci on the human body: the anatomical, physiological, and embryological drawings of Leonardo da Vinci, Ganis and Harris, New York 1952. i Pierre BelonPierre Belon, L’Histoire de la Nature des Oyseaux, Guillaume Cavellat, Paris 1555. doszło do podobnych wniosków. Homologie w rozumieniu odpowiadających sobie struktur organizmów opartych na wspólnym planie były podstawą klasyfikacji organizmów począwszy od XVI wieku. Był to więc przeddarwinowski koncept, początkowo łączony z ideą archetypów (platońskich form) bez jakichkolwiek ewolucyjnych konotacji. Przeddarwinowscy biologowie, np. twórca systematyki Karol Linneusz, ten wzorzec podobieństw pomiędzy organizmami interpretowali przez odwołanie się do archetypów, jako odbicie hierarchicznego uporządkowania stworzonych organizmów. W tym rozumieniu archetyp reprezentował ideę w Boskim umyśle – była to oryginalna idea lub prototypowy strukturalny plan, z którego wszystkie inne podobne rzeczy biorą wzór. Richard Owen zdefiniował strukturę homologiczną jako „ten sam organ występujący u różnych zwierząt pod każdą odmianą i funkcją”Richard Owen, Lectures on the Comparative Anatomy and Physiology of the Invertebrate Animals, Delivered at the Royal College of Surgeons, in 1843, Longman, Brown, Green, and Longmans, London 1843, s. 379.. Owen odróżnił również homologię od analogii, czyli różnych struktur wykonujących podobne funkcje (znanej w terminologii kladystycznej także jako homoplazja), którą zdefiniował z kolei jako „część lub organ jakiegoś zwierzęcia, który ma tę samą funkcję jak inna część lub organ innego zwierzęcia”Tamże, s. 374. Patrz również: Alec L. Panchen, „Richard Owen and the concept of homology”. [W:] Brian K. Hall (ed.), Homology: The Hierarchical Basis of Comparative Biology, Academic Press, San Diego 1994, s. 21–62.. Później Erasmus Darwin cytował podobieństwo budowy zwierząt czworonożnych jako świadectwo ich wspólnego pochodzenia, tak też podobieństwa te interpretował Charles Darwin.

Obecnie kreacjoniści w wyjaśnianiu zjawiska homologii kładą nacisk na wspólny projekt zastosowany w świecie przyrody ożywionej i jedność planu organizacyjnego typów roślin i zwierząt. Ich zdaniem homologia (oraz konwergencja) jest przede wszystkim wynikiem aktywności Stwórcy, stąd homologiczne struktury występują również w niespokrewnionych organizmach. Stanowią one wspólne i stałe rozwiązania służące określonej strategii przetrwania. Podobieństwa pomiędzy strukturami według kreacjonistów nie są więc przyczyny historycznej (tj. wyewoluowały u wspólnego przodka danej grupy, by następnie zostać odziedziczone przez wywodzące się od niego organizmy), ale funkcjonalnej – tj. są wynikiem wspólnego projektu. Podobieństwo żywych organizmów zgodnie z ich zdaniem ma w tym przypadku podobną genezę jak podobieństwo niektórych rozwiązań w wielu wytworach naszej technologii. Kreacjoniści sądzą, że istnienie form życia jest wynikiem stwórczego planu, który spełniać musiał m.in. następujące kryteria: Organizmy istnieją w tym samym Wszechświecie i w swym działaniu muszą operować w ramach tych samych praw natury. Istnieją na tej samej planecie. Niektóre z nich żyją w podobnym środowisku. Posiadają jedno lub najwyżej kilka źródeł energii. „Normalizacja”, przez co np. cała biosfera znacznie łatwiej może uczestniczyć w łańcuchu pokarmowym – związki organiczne wyprodukowane przez jeden typ organizmu mogą być wykorzystywane przez inny organizm.

Można to porównać do zalet normalizacji gwintów w technologii stworzonej przez człowieka. Śruby mocujące, wydobyte z jednego urządzenia, mogą być wykorzystywane w innym – bez konieczności przetapiania i formowania od nowa. Przykładowo, materiał organiczny dostarczany fitofagom przez autotrofy jest przyswajalny bez konieczności cofania się w metabolizmie do poziomu substancji nieorganicznych.