Reza Szah Pahlawi

Reza Szah Pahlawi (, ur. 16 marca 1878 w Savadkuhu, zm. 26 lipca 1944 w Johannesburgu) – szach Iranu od 15 grudnia 1925 do 16 września 1941, założyciel dynastii Pahlawich.

Życiorys Dzieciństwo i młodość Reza Szah Pahlawi urodził się 16 marca 1878 w małej miejscowości Alaszt, w ostanie Mazandaran. Jego ojciec, pułkownik Abbas Ali, był członkiem armii prowincji. Kiedy Pahlawi miał 15 lat, przyłączył się na ochotnika do perskiej Brygady Kozackiej, której kilka lat później został dowódcą. Była to doborowa jednostka wojsk, stworzona przez Rosjan i służąca jako gwardia królewska dynastii Kadżarów oraz do ochrony dygnitarzy zagranicznych. Persja była ówcześnie najbardziej zacofanym krajem Środkowego Wschodu. Faktycznie rządy w niej sprawowali Rosjanie i Brytyjczycy. System dróg był mało rozbudowany, podróżowanie po nim było bardzo trudne i niebezpieczne, na każdym kroku grasowali bandyci. Systemy prawny i wychowawczy były w rękach mułłów. Nie istniała armia, szerzyło się bezprawie. Dodatkowym wielkim problemem były konflikty na tle religijnymErik Durschmied Schyłek wielkich dynastii, wyd. 2003, s. 230-231.

Reza Pahlawi służył także w irańskiej armii, gdzie uzyskał stopień starszego sierżanta pod dowództwem kadżarskiego księcia Abdola Hossajna Mizy Farmanfarmy.

Obalenie rządów Kadżarów Wielka Brytania, dążąc do utrzymania swoich wpływów w Iranie, a także do zatrzymania rosnących wpływów Rosjan i lokalnych wodzów plemiennych, przekonała Rezę do przeprowadzenia zamachu stanu, którego celem było zastąpienie premiera podległego szachowi byłym dziennikarzem o silnej osobowości, Sejjedem Zijaoddinem Tabatabajim. 21 lutego 1921 pod nowym nazwiskiem – Reza Chan Mirpandż (pers. رضا خان میرپنج) – Pahlawi wyprowadził z Teheranu ok. 2000 żołnierzy z Brygady Kozackiej, których płomienną mową podburzył przeciwko panującemu rządowi. Jeszcze tego samego dnia żołnierze powrócili do Teheranu, aresztując wszystkich członków rządu. Szachowi postawił ultimatum, zgodnie z którym Tabatabai miał zostać szefem rządu, zaś Reza – dowódcą Brygady Kozackiej.

W kwietniu 1921 Reza Pahlawi został ministrem wojny. Przybrał wówczas nowe nazwisko: Reza Chan Sardar Sepah (pers. رضا خان سردار سپه). Wkrótce po zamachu stanu Reza zmusił do emigracji ostatniego władcę Kadżarów, Ahmada Szaha.

Obalenie dynastii Kadżarów i intronizacja na szacha Persji Kilka lat po zamachu stanu Reza zaaranżował polityczny manewr: zrezygnował ze wszystkich funkcji i wyjechał do małej wioski pod pretekstem kontemplacji i medytacji. Uprzednio zadbał jednak, by w czasie politycznej emerytury był wielokrotnie nagabywany o powrót do rządów przez swoich zwolenników. Początkowo odmawiał, jednak gdy Ahmad Szah zadeklarował swój powrót, irańskie zgromadzenie narodowe – Madżlis – ogłosiło wymarcie dynastii Kadżarów i zaoferowało tron Rezie.

25 kwietnia 1926 Reza został koronowany jako Reza Szah Pahlawi obierając jako nazwę nowej dynastii słowo Pahlavi, tj. określenie języków średnioperskiego i partyjskiego, którymi posługiwano się przed podbojem arabskim.

Rządy Rezy Szaha Pahlawiego Rządy Rezy Szaha zapisały się w historii zarówno szerokimi reformami modernizującymi zacofany wówczas kraj, jak i terrorem.

Reza Pahlawi obrał za cel zmodernizowanie Persji i wprowadzenie scentralizowanej władzy. W planach były: uprzemysłowienie kraju, rozbudowa infrastruktury (zwłaszcza budowa kolei żelaznej), ujednolicenie szkolnictwa i prawa, poprawa higieny mieszkańców Iranu i zmniejszenie wpływu duchowieństwa islamskiego na życie państwa. Największe sukcesy odniesiono w zakresie medycyny i szkolnictwa.

Ważniejsze reformy 1926 – ujednolicenie podatku gruntowego, wprowadzenie obowiązku służby wojskowej 1927 – zerwanie wszystkich międzynarodowych umów Persji, organizacja Centralnego Banku, początek budowy kolei transirańskiej, wprowadzenie rejestracji urodzeń, nazwisk i dowodów tożsamości 1928 – przekształcenie prawa gospodarczego, cywilnego i sądowego na wzór zachodni 1929 – przymus noszenia zachodnich strojów przez mężczyzn 1935 – otwarcie uniwersytetu w Teheranie, zmiana nazwy państwa z Persji na Iran, utworzenie spółki Anglo-Iran-Oil (tylko 16% zysków przeznaczonych było dla Iranu), wydanie dekretu dopuszczającego kobiety do pracy w ministerstwach, bankach i innych urzędach państwowych oraz w szkolnictwie i służbie zdrowia 1937 – zakaz noszenia chust przez kobiety

II wojna światowa i abdykacja Pahlawi zadeklarował neutralność podczas wojny, jednak Wielka Brytania uznała, że jego odmowa stacjonowania brytyjskich wojsk na terytorium Iranu jest wyrazem poparcia dla działań nazistowskich Niemiec. Wielka Brytania i Związek Radziecki zaatakowały więc Iran w obawie, że będzie on dostarczał nazistom ropę naftową (patrz: Interwencja w Iranie 1941). 16 września 1941 oba mocarstwa doprowadziły do abdykacji szacha na rzecz jego syna Mohammada Rezy Pahlawiego. Do 1946 Iran pozostawał pod okupacją wojsk brytyjskich (południe) i Armii Czerwonej (północ kraju).

Życie prywatne Reza Szah Pahlawi był sześciokrotnie żonaty. Z pierwszego związku z Mariam Chanum miał córkę Fatemah, związki z drugą i trzecią żoną były bezpotomne. Ze związku z czwartą żoną Tadż ol-Molouk miał czworo dzieci: Szams Pahlawi Mohammada Rezę Pahlawiego – następca tronu Aszraf Pahlawi Alego Rezę Pahlawiego Ze związku z piątą żoną Kamar ol-Molouk urodził się syn Golam Reza Pahlawi, a z ostatniego małżeństwa – z Ismat ol-Molouk – pięcioro dzieci: Abdul Reza Pahlawi Ahmad Reza Pahlawi Mahmud Reza Pahlawi Fatemeh Pahlawi Hamid Reza Pahlawi

Odznaczenia

Przypisy

Bibliografia Stephen Kinzer, All the Shah's Men (Wszyscy ludzie Szacha), John Wiley & Sons, 2003, Historia Iranu, red. Anna Krasnowolska, Wrocław 2010

Kategoria:Władcy Persji z dynastii Pahlawi Kategoria:Premierzy Iranu Kategoria:Odznaczeni Orderem Królewskim Serafinów Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Legii Honorowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Annuncjaty Kategoria:Odznaczeni Orderem Korony Włoch Kategoria:Odznaczeni Orderem Leopolda (Belgia) Kategoria:Odznaczeni Orderem Lwa i Słońca Kategoria:Cudzoziemcy odznaczeni Orderem Orła Białego (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Orderem Słonia Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętych Maurycego i Łazarza Kategoria:Urodzeni w 1878 Kategoria:Zmarli w 1944 Kategoria:Odznaczeni Orderem Portretu Władcy Kategoria:Irańscy generałowie Kategoria:Odznaczeni Orderem Aghdas Kategoria:Odznaczeni Orderem Pahlawiego Kategoria:Odznaczeni Orderem Mohameda Alego Kategoria:Władcy, którzy abdykowali Kategoria:Irańczycy epoki Kadżarów