Związek Rzemiosła Polskiego – organizacja samorządu gospodarczego rzemiosła będąca jego ogólnopolską reprezentacjąArt. 12 ustawy z dnia 22 marca 1989 r. o rzemiośle ()., działająca także na prawach przymusowego krajowego spółdzielczego związku rewizyjnego w odniesieniu do spółdzielni rzemieślniczych. Jest jednym z dwóch w Polsce podmiotów na prawach przymusowego krajowego spółdzielczego związku rewizyjnego (drugim jest Krajowa Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa w odniesieniu do spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych). Związkowi zgodnie z obowiązującymi przepisami przysługują ponadto prawa ogólnopolskiej organizacji pracodawców o charakterze ponadbranżowymart. 24 ust. 2 ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o Radzie Dialogu Społecznego i innych instytucjach dialogu społecznego (), dzięki czemu mógł on uzyskać status jednej z reprezentatywnych organizacji pracodawcówReprezentatywność Związku Rzemiosła Polskiego jako organizacji pracodawców w Radzie Dialogu Społecznego potwierdzona.
Wraz z organizacjami terenowymi – 27 izbami rzemieślniczymi, 479 cechami rzemiosł oraz 222 spółdzielniami – tworzy największą i najstarszą w kraju strukturę samorządu gospodarczego. Jej korzenie sięgają 1933, kiedy powstał Związek Izb Rzemieślniczych (1933–1972), zastąpiony następnie przez Centralny Związek Rzemiosła (1973–1989). Zrzesza ok. 300 tysięcy mikro, małych i średnich firm.
Historia Związek Izb Rzemieślniczych (1932–1972) W 1932 r. izby rzemieślnicze powołały działającą nieformalnie Radę Izb Rzemieślniczych, która zorganizowała w grudniu 1932 Zjazd Delegatów Izb Rzemieślniczych. Wśród postulatów zjazdu znalazły się m.in.: stworzenie przymusu przynależności do cechów, utworzenie Związku Izb Rzemieślniczych, powołaniem instytucji zajmującej się badaniem problemów rzemiosła, podnoszenie poziomu szkolenia w rzemiośle.
Wychodząc naprzeciw postulatom środowiska i pragnąc rozwoju rzemiosła po latach kryzysu, 27 października 1933 rozporządzeniem Prezydenta Ignacego Mościckiego o izbach rzemieślniczych ich związku powołany został do życia Związek Izb Rzemieślniczych. Na mocy rozporządzenia 27 grudnia 1933 minister przemysłu i handlu nadał Związkowi Izb Rzemieślniczych pierwszy statut.
W 1946 r. Zarządzeniem Ministra Przemysłu dokonano reaktywacji działalności Związku Izb Rzemieślniczych. Dekretem z dnia 21 kwietnia 1948 dokonano zmiany przedwojennej ustawy o izbach rzemieślniczych i ich związku. Na jego mocy Związek Izb Rzemieślniczych został wpisany do kategorii organizacji objętych centralnym planowaniem a jego działalność podporządkowana ówczesnym realiom politycznym i gospodarczym.
W 1947 r. w Polsce działało: 138 tys. zarejestrowanych zakładów z 311 tysiącami zatrudnionych, 1500 cechów branżowych, 300 powiatowych związków cechów, 14 izb rzemieślniczych. W 1952 r. został wprowadzony obowiązek gromadzenia i przekazywania do Centralnego Urzędu Planowania wszystkich wiadomości i danych statystycznych dotyczących rzemiosła oraz obowiązek realizowania ustalonych dla rzemiosła planów. Nadzór nad działalnością ZIR sprawował Minister Przemysłu i Handlu.
W 1956 r. Sejm uchwalił ustawę o izbach rzemieślniczych i Związku Izb Rzemieślniczych, dzięki której rzemieślnicy uzyskali prawo do wyłaniania swych władz w wyborach. Pierwsze wybory władz cechów, izb rzemieślniczych i ZIR odbyły się w 1957 r.
Porównując statuty ZIR z okresu przed II wojną światową i statuty powojenne można zauważyć, iż w okresie przedwojennym głównym statutowym zadaniem ZIR było reprezentowanie wobec władzy państwowej interesów, w tym głównie interesów gospodarczych rzemiosła jako odrębnej grupy społeczno-zawodowej, a także rozwijanie oświaty zawodowej. ZIR miało ustawowo zagwarantowane prawo zgłaszania w tym obszarze propozycji i wniosków, a także prawo opiniowania aktów prawnych, mających znaczenie dla rzemiosła. W statutach ZIR z okresu 1948–1972 te uprawnienia zanikły, ustępując miejsca obowiązkom wobec władzy państwowej. Ważnym, merytorycznym zadaniem statutowym ZIR pozostało rozwijanie oświaty zawodowej w rzemiośle.
Centralny Związek Rzemiosła (1972–1989) W roku 1972 ZIR otrzymał nową nazwę: Centralny Związek Rzemiosła. Zgodnie z ustawą z 1972 r. miał na celu rozwijanie działalności społeczno-gospodarczej rzemiosła, udzielanie mu pomocy oraz nadzór nad działalnością izb rzemieślniczychUstawa z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła. .Obwieszczenie Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 27 stycznia 1983 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła ()..
Członkami Centralnego Związku Rzemiosła były izby rzemieślnicze oraz spółdzielnie rzemieślnicze. Naczelnym organem administracji państwowej w sprawach wykonywania rzemiosła był Ministerstwo Handlu Wewnętrznego i Usług. Statut Centralnego Związku Rzemiosła był uchwalany i zmieniany przez krajowy zjazd delegatów rzemiosła. Statut ten podlegał rejestracji na zasadach określonych w przepisach dla centralnych związków spółdzielczych. Organami Centralnego Związku Rzemiosła były: krajowy zjazd delegatów rzemiosła, Krajowa Rada Rzemiosła, zarząd.
Zadania Centralnego Związku obejmowały: reprezentowanie interesów rzemiosła i organizacji rzemieślniczych wobec organów władzy i administracji państwowej oraz organizacji społecznych i gospodarczych, opracowywanie ogólnokrajowego kierunków rozwoju rzemiosła i jego działalności gospodarczej, zgodnych z celami narodowych planów społeczno-gospodarczych, nadzór nad działalnością izb rzemieślniczych w zakresie wykonywania zadań statutowych i przestrzegania prawa, opracowywanie i opiniowanie projektów aktów prawnych dotyczących rzemiosła, ustalanie zasad, jakim powinny odpowiadać statuty organizacji rzemieślniczych, określanie zasad tworzenia, łączenia i likwidacji cechów, ustalanie zasad prowadzenia działalności społeczno-wychowawczej, socjalnej, kulturalnej i oświatowej przez organizacje rzemieślnicze, ustalanie zasad szkolenia rzemieślników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, prowadzenie doradztwa dla zakładów i organizacji rzemieślniczych, zawieranie układów zbiorowych pracy dla pracowników zakładów i organizacji rzemieślniczych, upowszechnianie dorobku polskiego rzemiosła i jego roli społeczno-gospodarczej za pośrednictwem środków masowego przekazu i własnych wydawnictw, wystaw i muzeów, wykonywanie innych zadań określonych w przepisach szczególnych.
Związek Rzemiosła Polskiego (od 1989) W wyniku przemian ustrojowych, w 1989 r. uchwalono ustawę o rzemiośle, która zastąpiła ustawę o wykonywaniu i organizacji rzemiosła. Nowa ustawa zmieniła także nazwę CZR na obecną – Związek Rzemiosła Polskiego. Związek zgodnie z ustawą uzyskał statut organizacji samorządu zawodowego rzemiosła i związku pracodawców. W myśl nowej ustawy zadaniem Związki było zapewnienie zrzeszonym w nim na zasadach dobrowolności organizacjom pomocy w realizacji zadań statutowych, rozwijanie działalności społeczno-zawodowej oraz reprezentowanie interesów rzemiosła w kraju i za granicą. Z katalogu szczegółowych kompetencji i obowiązków ZRP znikły przepisy o konieczności dostosowywania działalności rzemiosła do narodowych planów gospodarczych, a także wszelkie uprawnienia władcze w stosunku do zrzeszonych organizacji i rzemieślników.
Wzmocnieniu uległy zadania z zakresu oświaty zawodowej. Związek uzyskał prawo uczestniczenia w realizacji zadań państwa z zakresu oświaty zawodowej i wychowania w celu zapewnienia zakwalifikowanych kadr dla rzemiosła i całej gospodarki oraz uprawnienie do ustalenia – w porozumieniu z Ministrem Edukacji Narodowej – nie tylko zasad i powoływania komisji egzaminacyjnych, lecz także sposobu przeprowadzania egzaminów, ustalania wzorów dyplomów i świadectw oraz zasad nauki w zakładach rzemieślniczych. Nowym obowiązkiem stało się propagowanie zasad etyki zawodowej i rzetelnego wykonywania zawodu.
W 1999 r. do zadań statutowych ZRP dodano podejmowanie wszelkich działań, mających na celu przygotowanie małych i średnich przedsiębiorstw oraz ich organizacji do funkcjonowania w warunkach globalizacji obrotu towarowego ze szczególnym uwzględnieniem jednolitego Rynku Europejskiego.
W 2001 r. zdania statutowe zmieniły się na skutek nowelizacji ustawy o rzemiośle oraz uchwalenia ustawy o Trójstronnej Komisji ds. Społeczno-Gospodarczych i wojewódzkich komisjach dialogu społecznego (uchylonej w 2015), sankcjonującej ZRP jako reprezentatywną organizację pracodawców. Od 2002 r. ZRP jako jedna z czterech organizacji pracodawców w Polsce była członkiem Trójstronnej Komisji ds. Społeczno-Gospodarczych
Współczesność Do podstawowych zadań Związku Rzemiosła Polskiego należy w szczególności:
reprezentowanie interesów rzemiosła i zrzeszonych w Związku organizacji, wobec organów władzy i administracji, sądów oraz organizacji społecznych i gospodarczych w kraju i za granicą, prowadzenie i rozwijanie działalności społeczno-zawodowej, socjalnej i gospodarczej, w sposób zapewniający integralność rzemiosła, pomoc zrzeszonym w Związku organizacjom rzemiosła i małej przedsiębiorczości w zakresie realizacji zadań statutowych, pełnienie zadań obowiązkowego związku rewizyjnego dla spółdzielni rzemieślniczychArt. 12 ust. 5 ustawy z dnia 22 marca 1989 r. o rzemiośle ()., podejmowanie inicjatyw legislacyjnych dotyczących rzemiosła i małej przedsiębiorczości, uczestniczenie w realizacji zadań w zakresie oświaty i wychowania w celu zapewnienia wykwalifikowanych kadr dla rzemiosła i małej przedsiębiorczości oraz dla gospodarki narodowej, propagowanie zasad etyki zawodowej i rzetelnego wykonywania zawodu, upowszechnianie dorobku polskiego rzemiosła i małej przedsiębiorczości i jego roli społeczno-gospodarczej, podejmowanie wszelkich działań, mających na celu przygotowanie małych i średnich przedsiębiorstw oraz ich organizacji do funkcjonowania w warunkach globalizacji obrotu towarowego, ze szczególnym uwzględnieniem jednolitego Rynku Europejskiego.
Związek Rzemiosła Polskiego może wskazywać kandydatów m.in. do: Rady Dialogu Społecznego i jej zespołów problemowych Krajowej Rady Spółdzielczej Rady Ochrony Pracy przy Sejmie RP Rady Rynku Pracy przy Ministrze Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Rady Przedsiębiorców przy Rzeczniku Małych i Średnich Przedsiębiorców Rady Statystyki przy Prezesie Rady Ministrów Rady Programowej ds. kompetencji oraz rad sektorowych ds. kompetencji przy Prezesie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Komitetów sterujących i monitorujących wdrażanie funduszy Unii Europejskiej Krajowej Rady Konsultacyjnej ds. Osób Niepełnosprawnych przy Pełnomocniku Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych Rady Nadzorczej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Rady Nadzorczej Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Rady Narodowego Funduszu Zdrowia Krajowego zespołu konsultantów branżowych do spraw zawodów i kwalifikacji właściwych dla zawodów szkolnictwa branżowego przy Ministrze Edukacji Narodowej Zespołu doradczego Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego
Od 2003 r. ZRP jest członkiem Rady Przedsiębiorczości, w której skład wchodzi 11 czołowych organizacji gospodarczych kraju.
Oświata zawodowa Zadaniem ZRP, które wyróżnia je spośród innych organizacji pracodawców w Polsce jest nadzór nad organizacją oraz egzaminowaniem uczniów szkolących się w rzemiośle.
Rzemiosło dysponuje własnym, niezależnym systemem nadawania tytułów kwalifikacyjnych – czeladnika i mistrza – funkcjonującym na podstawie ustawy o rzemiośle. Obecnie kwalifikacje w firmach rzemieślniczych zdobywa ok. 90 tys. uczniów – młodocianych pracowników. W ciągu roku świadectwa czeladnicze uzyskuje blisko 48 tys. osób, a dyplomy mistrzowskie ponad 4 tys.
W ok. 1000 komisjach egzaminacyjnych zasiada kilka tysięcy specjalistów: mistrzów rzemieślników, inżynierów, techników i nauczycieli zawodu.