Orunia (Dr F. Lorentz „Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem” () ()., , inne warianty nazewnicze: Oruń, Orania, Orana, Ore) – osiedle mieszkaniowo-przemysłowe w Gdańsku, część dzielnicy Orunia-Św. Wojciech-Lipce.
Położenie thumb|Orunia i okolice w 1938 Orunia po przyłączeniu w 1933 do Gdańska stała się dzielnicą. Według obecnej nomenklatury Orunia jest osiedlem leżącym w dzielnicy Orunia-Św. Wojciech-Lipce. W skład osiedla wchodzą następujące jednostki morfogenetyczne: Chmielniki Dolnik Mniszki Orunia nad Motławą Orunia nad Radunią Ptaszniki Oruńskie Przedmieście.
Sąsiednie podjednostki od północy: Biskupia Górka, Zaroślak, Stare Przedmieście, Dolne Miasto od zachodu: Stare Szkoty, Chełm, Ujeścisko, Orunia Górna od wschodu: Olszynka Mała, Krępiec (wieś) od południa: Maćkowy, Lipce, Niegowo
Warunki geograficzne thumb|Większość Oruni stanowi nizina z licznymi ciekami Ciekawym dla położenia Oruni jest fakt, że leży ona na granicy dwóch polskich mezoregionów: Pojezierza Kaszubskiego i Żuław Wiślanych. Granica pomiędzy nimi przebiega mniej więcej na Kanale Raduni.
Ukształtowanie terenu W ukształtowaniu terenu Oruni widać granicę pomiędzy mezoregionami. Najwyższym wzniesieniem jest Góra Łez – morenowe wzniesienie wysokości o 54 m n.p.m. Podjednostka Ptaszniki leży w całości na Wzgórzu Ptaszników, które oddzielone jest od Góry Pięciu Braci przez zespół przyrodniczo-krajobrazowy Dolina Potoku Oruńskiego. Zaś pomiędzy wyżynnym Chełmem a Wzgórzem Ptaszników leży jar, w którym znajduje się podjednostka Oruńskie Przedmieście.
To jednak tylko mała część osiedla – pozostałe podjednostki umiejscowione są na nizinie Żuław Gdańskich. Depresja dochodzi tu do 0,3 m p.p.m. Cały obszar Dolnika leży na byłych polderach poprzecinanych rowami. Na peryferiach Dolnika można zaobserwować typowy krajobraz Żuław z wierzbami.
Cieki thumb|Kanał Raduni Płynące przez osiedle lub po jego granicach: Kanał Raduni Potok Oruński Motława Radunia Opływ Motławy
Wschodni kraniec Oruni znajduje się na Krępcu, czyli zlewisku trzech rzek: Motławy, Raduni i Czarnej Łachy.
Wzgórza Na Oruni zarysowały się szczególnie cztery wzgórza: Góra Łez 54 m n.p.m. Góra Pięciu Braci 41 m n.p.m. Góra Gliniana Wzgórze Ptaszników. W związku z równinnością terenu osiedla, ich wysokość względna od strony wschodniej jest prawie taka sama. Od zachodu przylegają do Górnej Oruni. Góra Łez wzięła swoją nazwę od miejsca starcia w czasie wojen napoleońskich. Góra Pięciu Braci bierze nazwę z miejscowej legendy związanej z pięcioma (obecnie dwoma) głazami leżącymi na jej zboczach.
Historia Kwestia nazwy thumb|Herb Oruni ustanowiony w 1924 przez Senat Wolnego Miasta Gdańska, przedstawiający pieszego rycerza krzyżackiego na czerwonym polu Dawne nazwy: Ore (1338), Orana (1356)Wersja zanotowana w dokumentach biskupa kujawskiego oraz wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego., Orania (łacina), Oruń (1710), Ohra (po 1885).
Jerzy Samp w swojej książce Orunia stawia tezę, że nazwa Orunia pochodzi od słowiańskiego słowa Orana (bądź Orania) oznaczającego rwący potok. Prawdopodobnie chodzi o dzisiejszy Potok Oruński, który przed wybudowaniem Kanału Raduni był znacznie dłuższy i uchodził do Motławy, przecinając tym samym Orunię przez całą jej szerokość. Niemcy przekształcili słowiańską nazwę w zniemczone Ohra bądź gwarowe gdańskie die Aur.
Według niemieckojęzycznych legend nazwa Oruni pochodzić ma od nazwiska gdańskiego komtura Albrechta von Ore, który poległ w bitwie pod Płowcami w 1331.
W ostatnich czasach osiedlu nadaje się nieprawidłową nazwę Orunia Dolna. Wzięła się ona z potrzeby rozróżnienia Oruni od Oruni Górnej – nazwy osiedla wybudowanego w latach 90. XX wieku na wzgórzach pomiędzy Ujeściskiem a Orunią. Nazwa Orunia Górna nie ma żadnego odniesienia do historii.
Średniowiecze Od wczesnego średniowiecza przebiegał przez Orunię znany trakt kupiecki zwany Via mercatorum. Wieś dzięki usytuowaniu i urodzajnym glebom rozwijała się.
Znajdująca się we władaniu zakonu krzyżackiego Orunia otrzymała prawo chełmińskie 2 czerwca 1338 z rąk ówczesnego komtura gdańskiego Winricha von Kniprode, który osadził tu rzemieślników. W XIV wieku wieś liczyła 50 łanów chełmińskich (840 hektarów), istniały tu karczma i młyn. W XV wieku Krzyżacy przekopali Kanał Raduni. W 1412 komtur zezwolił na spław drewna i uruchomienie nad kanałem dwóch tartakówJako data powstania pierwszych śluz i tartaków podawany jest też rok 1402.. Orunia zaczęła się dynamicznie rozwijać. W latach 1431–1433 wieś była pustoszona (w 1433 pożar) przez husytów, walczących po polskiej stronie. Została szybko odbudowana. W 1454 Orunia powróciła we władanie polskie. Wieś dwukrotnie uległa zniszczeniu podczas wojny trzynastoletniej, m.in. w czasie pożaru w 1461 roku. W 1506 Orunię nawiedziła powódź.
thumb|Płyta nagrobna pastora z Oruni, zmarłego w 1792
Nowożytność Wieś należąca do Gdańskiej Wyżyny terytorium miasta Gdańska położona była w drugiej połowie XVI wieku w województwie pomorskimMapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.: rozmieszczenie własności ziemskiej, sieć parafialna / Marian Biskup, Andrzej Tomczak. Toruń 1955, s. 128..
W 1519, wobec zagrożenia krzyżackiego, Orunia została spalona przez załogę Gdańska. Podobny los spotkał wieś w 1577 podczas wojny Rzeczypospolitej z Gdańskiem. Dalej historia była już łaskawsza. Wieś ta stała się popularnym miejscem odpoczynku gdańskich patrycjuszy.
Około 1550 został założony cmentarz ewangelicki pw. Świętego Jerzego (cmentarz został zlikwidowany w 1956).
W 1656, podczas potopu szwedzkiego, Orunia została ograbiona przez Szwedów.
Na miejscu obecnego dworku parkowego gościł August II Mocny.
W XVII wieku rzemieślnicy holenderscy zaczęli tworzyć wzdłuż Kanału Raduni garbarnie, farbiarnie i warsztaty tkackie. Na urodzajnych polach powstawały plantacje tytoniu.
W 1709 Orunię nawiedziła klęska głodu, a następnie epidemia cholery.
29 września 1717 gościł na Oruni car Piotr I Wielki, który zatrzymał się w budynku dzisiejszej szkoły muzycznej jako gość księcia Dołgorukiego.
W 1734 na Starych Szkotach znalazł schronienie Stanisław Leszczyński. Umocniona Orunia odpierała ataki Rosjan i Sasów w czasie toczącej się wojny sukcesyjnej polskiej. Tu też, w kwaterze rosyjskiego feldmarszałka Münnicha, po udanej ucieczce króla Stanisława Leszczyńskiego do Królewca, 7 lipca 1734 podpisano akt kapitulacji Gdańska.
W 1770 Gottfried Reyger założył tu znany ówcześnie ogród botaniczny.
Do II rozbioru na Oruni, w miejscu dzisiejszego domu kultury, swoją wiejską rezydencję miała rodzina Schopenhauerów. Tutaj także spędzał dzieciństwo ważny filozof epoki nowożytnej Arthur Schopenhauer. Pozostałością po ogrodach ich rezydencji jest dzisiejszy Park Schopenhauera.
W 1793 Orunię zamieszkiwało 2098 osób.
XIX wiek W 1807, podczas oblężenia Gdańska przez wojska napoleońskie, wieś została spalona. Wycofujący się w 1813 Francuzi uczynili to samo. Dzieła zniszczenia dopełniły orkan w 1818 roku oraz pożar w 1829 roku.
W 1819 po wojnach spisano 239 „dymów” i 1239 „dusz”. Tamtejszy spis wymienia również dwie destylarnie alkoholu, gospodę i dwa wiatraki odwadniające, które znajdowały się na wschód od ulicy Wołyńskiej i nieco na południe od ulicy Równej.
W latach 1850–1852 przez całą długość Oruni została przeprowadzona linia kolejowa Gdańsk-Tczew. Wpłynęło to silnie na charakter wsi, zmieniając jej układ przestrzenny i dzieląc ją na dwie części. Izolację tych części pogłębiła likwidacja w przez PKP w XX wieku 3 przejazdów kolejowych na wysokości ulic Rejtana, Bocznej i Ukośnej.
W 1858 osada liczyła 3,5 tysiąca mieszkańców. Dominowali protestanci. Wraz z rozwojem gospodarczym Gdańska i industrializacją, wieś zaczęła przeobrażać się w osiedle robotnicze. Powstały smolarnia i do dzisiaj istniejąca papownia. Orunia była uznawana za największą wieś w Prusach Zachodnich.
W 1864 w Oruni (bez Chmielnika, który w 1814 został przyłączony do Gdańska) było już 507 budynków. W 1869 mieszkało tutaj 4198 ludzi, 20 lat później – już 5507. Pod koniec XIX wieku wieś posiadała kościół, trzy szkoły, aptekę, dwie fabryki papy, wytwórnię octu, garbarnię, parowy młyn zbożowy, pocztę i telegraf.
W 1878 do Oruni doprowadzono linię tramwaju konnego z Gdańska. Przewidywana rozbudowa linii tramwajowej w kierunku Lipiec i Świętego Wojciecha nie została zrealizowana na skutek spodziewanej silnej konkurencji ze strony kolei30 dni nr 6/2014..
thumb|Dzisiejsza ul. Gościnna na początku XX wieku Na przełomie XIX i XX w granicach Oruni funkcjonowały trzy browary: Brauerei A.Fischer jun. Inh. Rud. Winkelhausen, Altschottland 68 (Trakt św. Wojciecha) – 1827–1912 Danziger Malzbier Brauerei Bernhardt Behrendt (Gdański Browar Piwa Słodowego), Hauptstrasse 4 (ul. Dworcowa) – 1892–1908 Walter Kämmerer Brauerei, Stadtgebiet 12 (Trakt św. Wojciecha) – 1904–1908
Czasy najnowsze W 1902 roku na Oruni zatrzęsła się ziemia. Jedyną ofiarą trzęsienia ziemi był motorniczy tramwaju, który złamał rękęHistorie po Oruńsku..
W 1905 liczba mieszkańców przekroczyła 10 000. W tym samym roku mistrz ślusarski Christian August Kirschberger założył Fabrykę Konstrukcji Żelaznych (późniejszy Zakład Odlewniczy „Żeliwiak”), której hale produkcyjne wzniesiono przy nieistniejącej dziś ul. Tylnej.
W okresie Wolnego Miasta Gdańska dzielnica była znaczącym skupiskiem ludności polskiej – osiedlali się tutaj Kaszubi i Kociewiacy szukający pracy w Gdańsku.
W 1923 roku Orunia liczyła 2798 gospodarstw, które zamieszkiwało 12 113 osób. Była to największa wieś na całym Pomorzu. Na czele administracji stał urzędnik tytułowany burmistrzem, którym był senator Wolnego Miasta Rax RammigerKsięgi adresowe odkrywają tajemnice oruńskiego rynku..
15 sierpnia 1933 Orunia została przyłączona w granice administracyjne miasta i stała się dzielnicą Gdańska. Należy do okręgu historycznego Niziny. W latach trzydziestych Orunia, uważana za bastion ruchu komunistycznego, była biedną dzielnicą, zamieszkałą w większości przez robotników i rzemieślników, z których tylko nieliczni byli mistrzami. Przed 1939 miejsce antypolskich wystąpień. Duża część oruńskich Polaków jeszcze we wrześniu 1939 roku została aresztowana i przewieziona do obozu przejściowego w Bramie Nizinnej, skąd trafiła do obozu w Nowym Porcie70 lat temu na Oruni..
Dnia 27 marca 1945 dzielnicę zdobyła Armia Czerwona. Zniszczenia były umiarkowane. Zalane przez wycofujące się wojska niemieckie pola (747 ha) osuszone zostały rok później przez grupę 5 rolnikówFacet, który zmienił Orunię. I to z pompą..
W 1956 zamknięto ewangelicki cmentarz św. Jerzego, znajdujący się między ulicą Gościnną a torami kolejowymi, czynny od około 1550. W 2009 na jego terenie odsłonięto obelisk, ufundowany przez Miasto Gdańsk i zawierający łacińską sentencję z Apokalipsy (Absterget Deus omnem Lacrimam ab Oculis, Ap 21,4).
W 1962 na terenie dzielnicy powstało kino „Kosmos”Tych sal już nie ma. Trójmiejskie kina na dawnych zdjęciach [dostęp 2014-08-03]..
W 1972 zlikwidowano linię tramwajową z Gdańska wraz z pętlą przy ul. Gościnnej.
9 lipca 2001 miała miejsce powódź w Gdańsku. Po ulewnych deszczach, Kanał Raduni przerwał wał w trzech miejscach, zalewając Orunię11 lat temu woda zalała Gdańsk. Dziś rocznica wielkiej powodzi .Oruniak sfotografował tragedię Oruni..
27 lipca 2018 przy ul. Smoleńskiej otwarto pierwszą na terenie dzielnicy pływalnię krytą, zbudowaną kosztem 13,4 mln zł. Składa się ona z basenu o wymiarach 25 na 12,5 m (cztery tory o głębokości od 1,1 do 1,8 m), basenu rekreacyjnego o wymiarach 12,5 na 5 m (gł. 0,8–0,9 m) oraz strefy rekreacyjnej o głębokości od 1,1 do 1,22 m z urządzeniami do masażu (masaż ścienny: trzy stanowiska po dwie dysze, masażery do karku, gejzer i ławeczka masażu powietrznego), a także z sauny fińskiej na 8 osób. W październiku 2018 z basenu skorzystały 7184 osobyMiejskie baseny w Gdańsku świecą pustkami. Dlaczego nie chce nam się pływać?.