thumb|Zarodniki trufli Tuber oregonense w worku mały|Zarodniki Oedohysterium pulchrum
Zarodnik, spora – termin stosowany w botanice, mykologii i mikrobiologii w odniesieniu do komórki powstałej podczas rozmnażania protistów, roślin (mszaki, paprotniki) i grzybów. Zarówno termin „zarodnik”, jak i „spora” są stare – pochodzą z czasów, gdy nie znano jeszcze dokładnie procesów rozmnażania tych grup organizmów, stąd też używane były (i nadal są) zarówno do określania komórek powstałych podczas rozmnażania bezpłciowego, jak i płciowego. Rozwój zarodników powstających w wyniku rozmnażania bezpłciowego nie jest poprzedzony zapłodnieniem i odtwarzają one pod względem genetycznym taki sam organizm jak rodzicielski. U roślin i grzybów cechujących się przemianą pokoleń proces powstawania zarodników związany jest jednak z rozmnażaniem płciowym i przed ich utworzeniem następuje podział mejotyczny.
Proces wytwarzania zarodników to zarodnikowanie (sporogeneza). Zarodniki są zazwyczaj wytwarzane w zarodniach, gdzie dojrzewają do momentu wysypu (ew. wylania) – zazwyczaj przez pęknięcie ich ścian. Następnie są zwykle rozprzestrzeniane w środowisku lądowym przez wiatr, bądź w środowisku wodnym przez wodę. Mogą też powstawać zewnętrznie (np. u niektórych grzybów konidia).
Zarodniki dzielone są ze względu na: proces, w którym powstały: mejospory – powstają po podziale mejotycznym, są haploidalne i zróżnicowane genetycznie, mitospory – powstają po podziale mitotycznym i są tak samo wyposażone genetycznie jak organizm rodzicielski, zygospory – powstają przez połączenie haploidalnych gamet, azygospory (partenospory) – powstają z przekształcenia haploidalnych gamet bez procesu płciowego, choć mogą wyglądać podobnie do zygospor, miejsce, w którym są wytwarzane: endospory – wytwarzane w zarodni, egzospory – nie wytwarzane w zarodni, np. zarodniki konidialne u grzybów, obecność organelli ruchu: planospory, zoospory, pływki – z organellami ruchu, aplanospory – bez organelli ruchu, zróżnicowanie wielkości i wyposażenie genetyczne (u paproci i widłaków różnozarodnikowych): makrospora – zarodniki większe, z których rozwijają się rośliny z żeńskimi organami płciowymi, mikrospora – zarodniki mniejsze, z których rozwijają się rośliny z męskimi organami płciowymi, sposobu rozprzestrzeniania się: balistospory – zarodniki mechanicznie wyrzucane (np. przez podstawki u grzybów), statismospory – zarodniki uwalniane, ale nie wyrzucane. przeznaczenie: memnospory – służące rozprzestrzenianiu się i rozmnażaniu, xenospory (chlamydospory) – służące przetrwaniu okresu niekorzystnych warunków środowiskowych. budowę: homopolarne – symetrycznie zbudowane, których końce są identyczne heteropolarne – niesymetryczne, o różnie zbudowanych końcach. budowę osłony: aplanospory – przetrwalne, otoczone błoną komórkową (mogą pozostawać w komórce macierzystej), akinety – przetrwalne, otoczone zgrubiałą ścianą komórkową, ilość przegród: pojedyncze, bez przegrody wieloprzegrodowe – u grzybów przegrody zazwyczaj są poprzeczne, czasami jednak występują również przegrody podłużne, wówczas takie zarodniki nazywa się zarodnikami murkowatymi.
Na zarodnikach grzybów wyróżnia się dwa charakterystyczne miejsca: wyrostek wnęki – miejsce, w którym przyczepiony był do sterygmy na końcu podstawki, pora rostkowa – miejsce bez ściany komórkowej, przez które kiełkuje strzępka rostkowa.
Budowa zarodników i ich rozmiary są ważną cechą diagnostyczną przy identyfikacji gatunków grzybów. Podaje się ich rozmiary w μm, np. 9,5–11,5 × 4,5–6,5 μm, Q = 1,7–2,2, Qav = 1.9. Liczba Q oznacza stosunek długości zarodników do ich szerokości, Qav to średnia wartość tej liczby.
Przypisy
Kategoria:Rozmnażanie grzybów Kategoria:Rozmnażanie roślin