Baltazar (wł. Baldassarre) Fontana (ur. 26 czerwca 1661 w Chiasso, zm. 6 października 1733 tamże) – sztukator pochodzący z baliwatu Mendrisio (obecnie pd. część kantonu Ticino), działający w Małopolsce i na Morawach.
thumb|right|Hradisko, klasztor, wystrój biblioteki thumb|Ołomuniec, kościół św. Michała, wystrój wnętrza thumb|right|Dekoracje kościoła św. Andrzeja w Krakowie thumb|right|Uherčice – kaplica pałacowa
Życiorys Baltazar Fontana pochodził z rodziny szlacheckiej, z której wywodziło się wielu wybitnych artystów i architektów. 1 marca 1689 wziął ślub z Marią Elżbietą Gilardoni. Miał z nią trzy córki – Annę Marię, Clarę Eurosię Liberatę i Marię Clotildę oraz syna – Francesca Antonia Alfonsa. Według wcześniejszych badaczy, Baltazar był też ojcem Jana Michała Fontany, który w r. 1720 przyjął prawo miejskie w Brnie jako sztukator. Jednym ze współpracowników Baltazara był jego brat Franciszek Fontana (1666- przed 14 marca 1697), który – według dokumentu z epoki – „pracował tak samo jak brat”.
Pierwszym znanym dziełem Fontany jest dekoracja trzech wnętrz pd. skrzydła zamku Hohenaschau. Działalność na Morawach Fontana rozpoczął od zleceń biskupa ołomunieckiego Karola Liechtensteina-Kastelkorna, dla którego wykonał dekorację trzech sal na terenie zamku w Kromieryżu, ukończoną w r. 1688. Od tego czasu wiadomo, że artysta zazwyczaj pracował na Morawach lub w Polsce od wiosny do jesieni, a na zimę powracał w rodzinne strony. Z r. 1693 pochodzi pierwsza informacja o zatrudnieniu Fontany w Polsce. Wraz z nieznanym skądinąd Pakoszem Trebellerem podpisał on wtedy umowę na ozdobienie kaplicy Morsztynów w Wieliczce. W r. 1695 Fontana rozpoczął prace w krakowskim kościele św. Anny, które z przerwami trwały do r. 1703. Na ten okres można datować inne, przypisywane mu dzieła w Krakowie i okolicy. Jest to jego najwybitniejsze dzieło, wykonane według koncepcji i pod kierunkiem ks. Sebastiana Piskorskiego, który dostarczył Fontanie projekty wykonawcze sporządzone przez Jerzego Szymonowicza – wykształconego w Rzymie malarza związanego z dworem Jana III Sobieskiego. W ten sposób Fontana mógł wzbogacić swoją twórczość o liczne nowocześniejsze motywy wywodzące się ze sztuki rzymskiej, które później wielokrotnie stosował na Morawach. Fontana miał świadomość znaczenia tego dzieła i ok. r. 1700 ustanowił fundację z kapitałem 3000 zł, z której zyski miały być przeznaczone na konserwację wykonanych przez niego dekoracji w tymże kościele.
Podczas przerwy w pracach przy kościele św. Anny, spowodowanej najazdem szwedzkim, Fontana rozpoczął dekorowanie biblioteki opactwa w Hradisku koło Ołomuńca, W r. 1722 artysta rozpoczął trwające do 1731 r. prace w należącym do tego opactwa kościele na Świętej Górze, gdzie uzupełniał wystrój wnętrza ozdobionego dekoracją sklepienną wykonaną przez innych sztukatorów w l. 1681–1692. W r. 1724 Fontana przystąpił do prac nad swoim ostatnim wielkim dziełem – dekoracją kościoła w Welehradzie, ukończoną ok. r. 1730. W obydwu tych sanktuariach odpowiadał on już za całość robót, kierując również pracami artystów innych branż. Asystował mu m.in. wiedeński rzeźbiarz i kamieniarz Johann Hagenmüller, który w kościele na Świętej Górze miał, w razie śmierci lub choroby Fontany, objąć kierownictwo robót. W tamtym okresie artysta, który wciąż cieszył się dobrym zdrowiem, wykonał wiele drobniejszych dekoracji.
Baltazar Fontana zmarł 6 X 1733 w Chiasso i został pochowany w tamtejszym kościele św. Witalisa.
Charakterystyka twórczości Rzeźby i reliefy Fontany są wyraźnie zależne od sztuki rzymskiej kręgu Berniniego. Nie wiadomo jednak, czy sztukator zetknął się z nią bezpośrednio, bo na temat jego wykształcenia i wczesnej twórczości brak jakichkolwiek przekazów archiwalnych. Twórczość Fontany miała ogromne znaczenie dla rozpowszechnienia nurtu berninowskiego w rzeźbie małopolskiej, stając się wzorem dla wielu późniejszych artystów.
Dzieła Dzieła pewne Hohenaschau, dekoracja trzech sal pd. skrzydła zamku von Preysingów, sygnowana „Baldisaro Fonta [...] 1683 [lub 1688, ostatnia cyfra widoczna w połowie] Kromieryż, zamek biskupi, dekoracja trzech sale terrene zamku biskupów ołomunieckich na zlecenie Karola Liechtensteina-Kastelkorna, 1690–1691 Kromieryż, zamek biskupi, dekoracja dziewięciu sal pierwszego piętra dla tego samego zleceniodawcy, 1691–1695. Dekoracja zniszczona przez pożar 1752 Wyszków, dekoracja kaplicy św. Otylii przy kościele parafialnym, 1692, zachowana częściowo Hradisko, klasztor Norbertanów, dekoracja klatki schodowej, 1692 Wieliczka, dekoracja kaplicy Morsztynów przy kościele parafialnym, zachowana fragmentarycznie Hradisko, klasztor Norbertanów, dekoracja refektarza, prawdopodobnie 1694, niezachowana Šebetov, dekoracja wnętrz pałacu, 1694 Kraków, kościół św. Anny, dekoracja całego wnętrza kościoła wraz z kaplicami i mauzoleum św. Jana Kantego, a także dekoracja fasady, 1695–1703 Kraków, dekoracja kaplicy Włoskiej w klasztorze Franciszkanów, 1697–1699, zachowana szczątkowo. Stary Sącz, dekoracja prezbiterium kościoła Klarysek, 1699 Kraków, kościół Karmelitów na Piasku, trzy figury na fasadzie, 1700, zachowane częściowo Kraków, kościół Klarysek, dekoracja wnętrza, 1700–1701 Konice, zamek opata Norberta Želeckiego, dekoracja sypialń, 1702–1703 Hradisko, klasztor Norbertanów, dekoracja biblioteki, 1703–1704 Hradyszcze Węgierskie, dekoracja refektarza w klasztorze Franciszkanów, ok. 1708 Święta Góra, dekoracja ołtarza i dwie figury w bazylice Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, 1718 Hradisko, dekoracja kościoła klasztornego, od 1718, niezachowana Święta Góra, uzupełnienie dekoracji kościoła, 1722–1731 Welehrad, dekoracja kościoła Cystersów, 1724–1730 Ołomuniec, dekoracja domu kapitulnego, 1725, niezachowana Brněnské Ivanovice, dekoracja wnętrz w letnim pałacu opatów velehradzkich, 1725–1726 Hradisko, dekoracja zakrystii, 1726, niezachowana Hradisko, dekoracja refektarza zimowego, 1727, wspólnie z Antoniem Riccą, niezachowana Sztenberk, klasztor Kanoników Regularnych, dekoracja refektarza i pomieszczenia w budynku probostwa, 1727–1728, zachowana częściowo
Dzieła przypisywane Kraków, kościół Karmelitów Bosych, płaskorzeźba Zwiastowanie w prezbiterium (zachowana szczątkowo) a zapewne także inne niezachowane elementy wystroju wnętrza Kraków, kaplica św. Jacka przy kościele Dominikanów, nagrobek św. Jacka i dekoracja kopuły Kościół św. Bartłomieja na Ludwinowie w Krakowie, płaskorzeźba Bóg Ojciec w apsydzie Kraków, pałac „Pod Krzysztofory”, stiuki i wykończenia Kraków, kamienica Hipolitów, sala o nazwie Gabinet, stiuki Kraków, kamienica pod Gruszką, Sala Fontanowska, stiuki Uherčice, dekoracja wnętrz pałacu, być może ok. 1705 Buchlovice, dekoracja kilku pomieszczeń w pałacu Petřvaldów Vřešovice, pałac opata Norberta Želeckiego, dekoracja jednego z wnętrz Ołomuniec, dekoracja kaplicy św. Antoniego przy kościele Bernardynów, 1708 Ołomuniec, katedra, dekoracja portalu kaplicy Mariackej, 1710 Rajnochovice, kościół parafialny, dekoracja ołtarzy i ambony.
Dzieła niesłusznie przypisywane Mariusz Karpowicz, wychodząc z założenia że Fontana był wszechstronnym architektem, rzeźbiarzem i rysownikiem, przypisał mu projekty licznych prac kamieniarskich (epitafia Jana Morsztyna w kościele Reformatów w Krakowie i Jana Jerzego Hoffmanna w kościele w Konicy), snycerskich (obramienia kilku portretów biskupich w klasztorze Franciszkanów w Krakowie), a nawet dekarskich (hełmy wież kościoła św. Anny i wyższej wieży katedralnej). Uważał też, że miał on udział w projektowaniu architektury tego kościoła. Żadna z tych atrybucji nie została przekonująco uzasadniona, a wiele ze wspomnianych dzieł powstało w czasie gdy artysta przebywał w innym kraju lub nawet po długo po jego śmierci, dlatego wszystkie te atrybucje należy odrzucić jako bezpodstawne. Niewiarygodne są również próby przypisania Fontanie prac w jego rodzinnych stronach, albo związania z nim dekoracji w rejonie Hohenaschau.
Przypisy
Bibliografia S. Pagaczewski, Geneza i charakterystyka sztuki Baltazara Fontany, „Rocznik Krakowski”, 30, 1938, s. 3–48. M. Stehlik, Italien und die Barockbildhauerei in Mähren [w:] Barockskulptur in Mittel- und Osteuropa, red. K. Kalinowski, Poznań 1981, s. 125–140. M. Karpowicz, Baltazar Fontana, Warszawa 1994 Tenże, Baltazar Fontana – rzeźbiarz, „ Rocznik Historii Sztuki”, 2, 1994, s. 109–212. M. Kurzej, Siedemnastowieczne sztukaterie w Małopolsce, Kraków 2012
Linki zewnętrzne Budowa i dekoracja krakowskiego kościoła św. Anny w świetle źródeł archiwalnych, academia.edu
Kategoria:Artyści związani z Krakowem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Rzeźbiarze polskiego baroku Kategoria:Sztukatorzy czynni w I Rzeczypospolitej Kategoria:Włoscy rzeźbiarze barokowi Kategoria:Urodzeni w 1661 Kategoria:Zmarli w 1733 Kategoria:Ludzie urodzeni w Chiasso