Kuropatwa (zwyczajna) (Perdix perdix) – gatunek średniego, osiadłego ptaka z rodziny kurowatych (Phasianidae). Zamieszkuje niemal całą Europę oraz Azję Środkową. W górach może przebywać na 2600 m n.p.m. (na Kaukazie). Wprowadzona do Ameryki Północnej. Populacja podlega znacznym wahaniom, liczebność ptaków zależy od ostrości zimy oraz pogody w czerwcu i lipcu, gdy wykluwają się pisklęta, które są bardzo wrażliwe na przemoknięcie i wychłodzenie.
W Polsce na początku XXI wieku nieliczny ptak lęgowy, głównie na niżu; lokalnie bywał średnio liczny.
Systematyka Zwykle wyróżnia się 8 podgatunków Perdix perdix: P. p. perdix (Linnaeus, 1758) – południowa Skandynawia i Wyspy Brytyjskie do Bułgarii i Grecji. P. p. armoricana E. Hartert, 1917 – zachodnia i południowa Francja. P. p. sphagnetorum (Altum, 1894) – północno-wschodnia Holandia, północno-zachodnie Niemcy. P. p. hispaniensis Reichenow, 1892 – północno-wschodnia Portugalia i północna Hiszpania. P. p. italica E. Hartert, 1917 – Włochy. Takson wymarły na wolności; planowana jest jego reintrodukcja na północy Włoch. P. p. lucida (Altum, 1894) – Finlandia do Uralu i północnego Kaukazu. P. p. canescens Buturlin, 1906 – Turcja do Kaukazu i północno-zachodni Iran. P. p. robusta Homeyer & Tancre, 1883 – Ural do południowo-zachodniej Syberii i północno-zachodnich Chin. Zasugerowano, by uznać takson sphagnetorum za synonim podgatunku nominatywnego, gdyż różnice między nimi są niewielkie i prawdopodobnie mają charakter klinalny.
Kuropatwę introdukowano w Ameryce Północnej.
Morfologia mały|lewo|200px|Osobnik sfotografowany w Irlandii Wygląd Słabo zaznaczony dymorfizm płciowy. Głowa i kark oliwkowoszare, policzki rude. Wierzch ciała szarobrunatny ze słabo zaznaczonymi rdzawymi i czarnymi poprzecznymi pręgami. Na barkach i skrzydłach niewielkie podłużne białe plamy. Spód i boki ciała szare z delikatnym, falistym rysunkiem, na bokach pionowe, szerokie rdzawe pręgi. Na białym brzuchu rdzawa plama w kształcie podkowy (u samic mniej wyraźna, często niekompletna). Sterówki rdzawobrązowe, lecz środkowa para szarobrunatna. Lotki płowe z ciemnorudymi plamami. Za okiem naga, pokryta brodawkami skóra, szczególnie rzucająca się w oczy w okresie godowym. Wymiary średnie Długość ciała ok. 29–31 cm Rozpiętość skrzydeł 45–48 cm Masa ciała ok. 310–600 g.
Ekologia i zachowanie thumb|lewo|200px|Jaja z kolekcji muzealnej Biotop Otwarte tereny trawiaste, współcześnie w dużej mierze rolnicze (obszary upraw, łąki i pastwiska). W zimie zamieszkują podobne siedliska. Gniazdo Na ziemi, dobrze ukryte w gęstej roślinności, wyściełane liśćmi. Podczas wysiadywania w przypadku niebezpieczeństwa kuropatwa zrywa się dopiero w ostatniej chwili. thumb|upright=1.1|Józef Chełmoński, Kuropatwy na śniegu, 1891 Jaja Wyprowadza jeden lęg w roku. W kwietniu–czerwcu składa przeważnie 15–17 (ogólnie 4–24) jaj. Zdarza się, że po stracie lęgu wyprowadzany jest drugi (najpóźniej w sierpniu). Wysiadywanie, opieka nad pisklętami Jaja wysiadywane są przez okres 23–25 dni przez samicę. W wychowywaniu młodych biorą udział obydwa ptaki z pary. Długość życia Najdłużej żyjąca kuropatwa, której wiek oznaczył człowiek, miała 6 lat. Pożywienie Pokarm roślinny, uzupełniany przez owady. Bezkręgowce stanowią podstawę diety piskląt.
Status zagrożenia W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody kuropatwa nieprzerwanie od 1988 roku uznawana jest za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy i całej Turcji z 2021 roku, mieści się w przedziale 3,3–5,3 miliona dorosłych osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy.
Obecnie w Polsce na liście zwierząt łownych. Okres polowań na kuropatwę trwa od 11 września do 21 października, a w drodze odłowu – do 15 styczniaRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne ().. Na Czerwonej liście ptaków Polski została sklasyfikowana jako gatunek najmniejszej troski (LC). W latach 2013–2018 liczebność populacji lęgowej na terenie kraju szacowano na 95–133 tysięcy par. W 2015 wskazano, że przez poprzednie 12 lat liczebność kuropatwy w Polsce malała.
Filatelistyka Poczta Polska wyemitowała 28 lutego 1970 r. znaczek pocztowy przedstawiający parę kuropatw o nominale 7 zł, w serii Ptaki łowne. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka był Jerzy Desselberger. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 roku.
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km², a średnio liczny – 10–100 par na 100 km².
Systematyka i nazwy polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Kurowate Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Ameryki Północnej Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza