mały|Willa J. Choróbskiego, obecnie budynek Rady Miejskiej Podhajce (, Pidhajci) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, nad Koropcem, siedziba administracyjna rejonu podhajeckiego. Według stanu na 2024 liczyło około 2500 mieszkańców.
Położenie Podhajce położone są na południowy wschód od Lwowa, 26 km na południe od Brzeżan, na prawym brzegu rzeki Koropiec (lewobrzeżnego dopływu Dniestru). Miasto leży wśród wzgórz, na wysokości 392 metrów nad poziomem morza. W sąsiedztwie miejscowości Podhajce znajdują się następujące lokalizacje: Kozowa – 26,9 km na północ, Wiśniowczyk – 30 km na wschód, Trembowla – 45,9 km na wschód, Buczacz – 40,4 km na południowy wschód, Monasterzyska – 24,7 km na południe, Halicz – 42,2 km na południowy zachódOdległości podane za Google maps..
Etymologia nazwy Rodowód nazwy Podhajce nie jest jednoznaczny. Istnieją na ten temat dwie teorie. Według pierwszej nazwa pochodzi od znacznych lasów (gajów) rosnących na otaczających miasto wzgórzach. Druga bierze za podstawę również położenie topograficzne miejscowości i wywodzi nazwę od 100-metrowego wzniesienia zwanego „Gajem”, położonego po wschodniej stronie rzeki. Stąd ewolucyjnie ukształtowana nazwa miasta to: Podgajem – Podgajce – Podhajce.
Historia Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1463 położone było w XVI wieku w województwie ruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 170.. Formalnie prawa miejskie uzyskało w 1469. Ich potwierdzenie nastąpiło w 1539 przez powtórne nadanie królewskie. W swojej historii Podhajce kilkakrotnie zmieniały przynależność państwową:
Kalendarium Do 1340 były własnością kniaziów ruskich wchodząc w skład księstwa halicko-wołyńskiego 1340–1569 – miasto w Królestwie Polskim 1420 – pierwsza znana data pojawienia się Żydów w PodhajcachMaurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 14.. 1569–1772 – miasto w granicach I Rzeczypospolitej. 1772–1918 – miasto powiatowe wchodzące w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. 1918–1919 – miasto wchodzące w skład Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej 1919–1920 – miasto w II Rzeczypospolitej 1920–1939 – miasto powiatowe w województwie tarnopolskim w II Rzeczypospolitej 1939–1941 – miasto pod okupacją sowiecką (włączone do ZSRR) 1941–1944 – miasto pod okupacją niemiecką (włączone dekretem Adolfa Hitlera do Galicji Wschodniej w Generalnym Gubernatorstwie, do nowo utworzonego Dystryktu Galicja) 1944–1991 – od lipca 1944, operacja lwowsko-sandomierska, miasto ponownie włączone do ZSRR, do Ukraińskiej SRR Od 1991 – miasto w granicach niepodległej Ukrainy
Podhajce są bardzo starą osadą, jednak ich początki z powodu braku odpowiednich dokumentów są trudne do ustalenia. Jak głosi legenda w połowie XIII w. w rejonie dzisiejszych Podhajec zbłądził podczas polowania ruski król Daniel Halicki, a zbudowane podczas postoju chaty dały początek jednej z dzielnic Podhajec – Haliczowi. Istnieją również przypuszczeni, że w XIII w. istniało osiedle na miejscu dzisiejszego Tudyńca. Pierwsza pisemna wzmianka mówiąca o właścicielu Podhajec rycerzu Dionizym, pochodzi z 1397 za: . W pierwszej połowie XV w. właścicielami Podhajec byli przedstawiciele szlachty ruskiej/ukraińskiej, Kniehiniccy. Miasto leżało wówczas na lewym brzegu Mużyłówki (dziś ta część Podhajec nosi nazwę Stare Miasto i stanowi jedno z przedmieść). Elżbieta Kniehinicka wyszła za mąż za Michała z Buczacza herbu Abdank, wojewodę podolskiego, który poległ w walce z Tatarami w 1438. W pierwszej połowie XV w. Michał Buczacki ufundował w Podhajcach pierwszy kościół rzymskokatolicki. Po zniszczeniu przez Tatarów fundację świątyni odnowił w 1463 jego syn Jakub (zm. 1501). W tym samym okresie (1446) wzmiankowana jest również pierwsza cerkiew.
Od ostatniego przedstawiciela rodu Buczackich Podhajce od 1534 przeszły w ręce rodziny Wolskich herbu Półkozic: Mikołaj Wolski wykupił u biskupa Jakuba Buczackiego za 10.000 florenów miasto Podhajce oraz klucz podhajecki Reprint. Kraków, 1989. .. W 1539 Mikołaj Wolski uzyskując od Zygmunta I stosowny przywilej, wprowadził w Podhajcach prawo magdeburskie. Rok 1539 jest najczęściej podawaną datą powstania miasta.
Mikołaj Wolski pozostawił Podhajce trzem synom: Stanisławowi, Mikołajowi i Zygmuntowi. Potomkowie Mikołaja sprzedali miasto Stanisławowi Golskiemu, towarzyszowi broni Jana Zamoyskiego i wiernemu stronnikowi króla. Dzięki Golskiemu Podhajce stały się jedną z najpotężniejszych fortec kresowych. Jego brat Jan Golski był żonaty z Zofią z Zamiechowskich. Po śmierci męża Zofia, która była jeszcze dwukrotnie zamężna, stała się właścicielką Podhajec. Po niemal całkowitym zniszczeniu kościoła Zofia, wówczas już Tyszkiewiczowa, postawiła nowy praktycznie od podstaw, i to do tej fundacji często można spotkać odwołania w źródłach. W 1641 kolejnymi właścicielami Podhajec stali się Potoccy, a dokładnie Stanisław Rewera PotockiWładysław Łoziński: Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku. T. 2. Lwów, 1904, s. 91.. W 1663 podczas wyprawy zadnieprzańskiej w czasie wojny polsko-moskiewskiej w drodze ze Lwowa na zamku w Podhajcach przebywał przez kilka dni król Jan KazimierzWiesław Majewski: Ostatnia kampania Czarnieckiego w 1664 r. Okres wiosenny. Część I, Studia i Materiały do Historii Wojskowości Tom XV, 1969..
Podhajce były miejscem dwóch bitew wojsk polskich z Tatarami i Kozakami: 6–16 października 1667 8–9 września 1698 mały|upright|prawo|Monument upamiętniający miejsce bitwy 6–16 października 1667 Ostatnim właścicielem Podhajec z rodu Potockich był Marian herbu Pilawa – kasztelan lubaczowski. Kres panowania Potockich na ziemi podhajeckiej zbiegł się z dotkliwą klęską poniesioną przez konfederatów barskich w bitwie z wojskami rosyjskimi pułkownika Weissmana w pobliżu Podhajec 11 maja 1768. Od Potockich dobra podhajeckie odkupili Bielscy.
Podczas I rozbioru Polski (1772) Podhajce dostały się pod panowanie austriackie i zostały włączone do cyrkułu brzeżanskiego wchodzącego w skład tzw. Królestwa Galicji i Lodomerii (zachodnia część Podola). Po Bielskich dobra podhajeckie nabył w 1782 Kasper Rogaliński, a po nim Worcellowie.
Około 1820 miasteczko liczyło 3805 mieszkańców. W latach trzydziestych XIX w. przeprowadzono przez Podhajce trakt wiodący z Brzeżan do Monasterzysk. Pod koniec XIX w. rozpoczęto prace związane z linią kolejową, która miała połączyć miasto ze Lwowem. Inwestycję zrealizowano w 1909.
Przez pewien czas podczas zaboru austriackiego miasteczko Podhajce wchodziło w skład obwodu, czyli cyrkułu brzeżańskiegoGalicya pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, skreślona przez Hipolita Stupnickiego. Lwów : Drukarnia im. Ossolińskich, 1849, s. 78–79.Galicya pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, skreślona przez Hipolita Stupnickiego: Z mapą. Wyd. 2. Lwów : Madfes i Bodek, 1869, s. 79–80..
W połowie XIX w. dobra podhajeckie były własnością księcia Aleksandra Romualda Czartoryskiego. W 1840 Aleksander poślubił Marcelinę z d. Radziwiłł, która po śmierci męża przejęła Podhajce. Wkrótce zasłynęła jako gorąca patriotka polska i filantropka, m.in. fundowała ochronki dla dzieci wiejskich w okolicach Podhajec. Cieszyła się też sławą doskonałej pianistki, utalentowanej odtwórczyni dzieł Fryderyka Chopina, którego była uczennicą. W swym domu w Podhajcach księżna Marcelina często grywała na fortepianie, i prawdopodobnie stąd zrodziła się legenda, iż w Podhajcach przebywał Chopin.
W 1872 powołano i zorganizowano w Podhajcach Ochotniczą Straż Pożarną. Straż przyjęła na siebie obowiązki straży pożarnej gminnej. Przedstawiciel podhajeckiej straży (Michał Borowski) wziął udział w I Krajowym Zjeździe Straży na przełomie października i listopada 1875 i wszedł w skład pierwszej Rady Zawiadowczej.
W niedziele o god. pół do 12Z kroniki pożarów. „Kurjer Lwowski”. 150, s. 1, 31 maja 1889. 26 majaTelegramy „Kurjera Lwowskiego”. Podhajce. Dodatek do nr 147 „Kurjer Lwowski”. s. 3, 27 maja 1889. 1889 w Podhajcach wybuchł pożar w piętrowym budynku w rynku obok propinacji miejskiej położonym. Według oficjalnych danych spłonęło wówczas 266 domów (według innych danych 600Telegramy „Kurjera Lwowskiego”. Podhajce. „Kurjer Lwowski”. 148, s. 5, 29 maja 1889.), zginęło 12 osób, a 7 zostało ciężko rannych. Bez dachu nad głową pozostało 2786 osób. Na czele „komitetu ratunkowego” stanął burmistrz Podhajec Michał Borowski, pochodzący z rodziny Habdanków Borowskich (w 1884 za zasługi dla miasta Rada Miejska nazwała jedną z ulic Podhajec jego imieniem). W 1889 Borowski „osobiście się udał do bogatych ludzi i znanych filantropów w kraju i za granicą z prośbą o składki i zebrał dla biednych pogorzelców przeszło 30 000 złotych” za: .
Według obliczeń konskrypcyjnych przeprowadzonych w 1890 ustalono liczbę ludności w powiecie podhajeckim na 79 343. Podział (strukturę) ludności, biorąc pod uwagę religię prezentuje tabela: mały|Dom byłej właścicielki miasta i uczennicy Fryderyka Chopina – Marceliny Czartoryskiej Ludność obrządku greckokatolickiego 50 455 Ludność obrządku rzymskokatolickiego 20 529 Ludność obrządku mojżeszowego 8336 Ludność obrządku ormiańskokatolickiego 13 Ludność obrządku ewangelickiego 8
W 1891 księżna Marcelina Czartoryska sprzedała dobra podhajeckie Towarzystwu Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie. W 1893 Podhajce od Towarzystwa odkupił Adam Czyżewicz. mały|Żołnierz stojący nad rzeką Koropiec (1916)
W lipcu 1914 Austriacy zmobilizowali do wojska wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni. W czasie walk front zatrzymał się na wschód od Strypy i Podhajce znalazły się w jego strefie. Zwożono do miasta rannych i chorych żołnierzy. Miejski szpital nie mógł pomieścić wszystkich i na potrzeby lecznictwa przeznaczono budynek „Sokoła”. Zmarłych żołnierzy grzebano obok cmentarza cywilnego. Tak powstał w Podhajcach cmentarz wojskowy. Pochowano na nim również ofiary wojny polsko-ukraińskiej (1918–1919). Jedną z nich był Wasyl Opariwski ojciec Jarosławy – żony Stepana Bandery. Wojska rosyjskie wkroczyły do Podhajec 26 sierpnia 1914 i okupowały miasto ponad rok, tj. do 28 sierpnia 1915. Podczas inwazji rosyjskiej trwającej rok i dwa dni budynki miejskie nie ucierpiały. Rosjanie zniszczyli pałac i zabudowania dworskie, młyn amerykański, gorzelnię, budynek polskiego gimnazjum oraz stację kolejową.
Wojna polsko-ukraińska i polsko-bolszewicka spowodowały, że polskiemu rządowi zależało na wzmocnieniu „polskości” na Kresach Wschodnich. Kolejny raz mobilizowano nowych osadników, z których większość stanowili żołnierze odznaczeni w walce o niepodległość i w wojnie 1920. Jedną z takich rodzin była rodzina Gerlachów, która przeniosła się w latach 1925–1926 z Rzeszowszczyzny do Podhajec. Miejsce w Podhajcach, gdzie mieszkali osadnicy do lat trzydziestych, nazywano Kolonią lub Holendry-Kolonią. Później już występowała nazwa Mazury – były one niejako przedłużeniem przysiółka Holendry.
W dniach 7–8 października 1933 odbyły się w Podhajcach uroczystości związane z obchodami 250. rocznicy odsieczy wiedeńskiejInformacje z dokumentu Z.65/33 sporządzonego przez Komendanta Posterunku Policji Państwowej w Podhajcach 9 października 1933 (AGAN w Warszawie) za: . mały|Lata 30. Pracownicy Poczty Polskiej przed Urzędem Pocztowo-Telegraficznym w Podhajcach mały|Budynek, w którym przed II wojną światową mieścił się Ratusz
Ważnym miejscem w mieście był Urząd Pocztowo-Telegraficzny usytuowany nieopodal szkoły, przy ul. Jana III Sobieskiego. Ruch przesyłek pocztowych pomiędzy dworcem PKP a urzędem odbywał się dwa razy dziennie – za środek transportu służył wóz konny. Z tą samą częstotliwością listonosze rozwozili przesyłki do adresatów. Poczta była również miejscem nadawania telegramów, a także odbywania rozmów telefonicznych.