320pxZielona Góra przed i po wybudowaniu murów1. kościół św. Jana Chrzciciela2. ratusz i jatki3. kościół św. Jadwigi Śląskiej4. polska wieś pod Winną Górą5. zabudowania miasta6. wał ziemny (1400), mury miejskie (1487)7. Brama Górna8. Brama Dolna9. Brama Nowa320px

Dzisiejsze miasto Zielona Góra powstało w miejscu, w którym w średniowieczu (przypuszczalnie ok. X wieku) znajdowała się handlowo-rzemieślnicza osada, której nazwa pochodzić miała od jej położenia u podnóża pagórka, dziś zwanego Wzgórzem Winnym, Ceglanym lub Zielonym. Wieś leżała na prawym brzegu strumienia ŁączaWypływał on wówczas na terenie dzisiejszego Browaru Zachodniego Lubusz w granicach obecnego miasta., w rejonie dzisiejszego kwartału ulic Podgórnej, Kupieckiej i placu Matejki.

Historia miasta Pierwsi osadnicy W okresie plemiennym północno-zachodnią cześć Śląska, położoną w widłach Bobru i Odry, a więc terytorium, na którym powstało później miasto Zielona Góra, zamieszkiwali Dziadoszanie. W okresie tworzenia się państwowości polskiej, na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia, dogodne położenie tego miejsca, opodal rozwidlenia szlaków kupieckich łączących Wrocław z Krosnem Odrzańskim oraz ze Świebodzinem i Międzyrzeczem, zachęcało przybyszy z Niemiec i Flandrii do osiedlania się w tej okolicyInformacje te oparte są m.in. na przekazach Hugona Schmidta, niemieckiego historyka z 1. poł. XX wieku.. W ten sposób po przeciwnej stronie strumienia założyli oni swoją osadę, której nazwę zapożyczyli od leżącej opodal polskiej wsi. Osadę tę otoczyli własnym drewniano-ziemnym wałem, pozostawiając wieś poza jego obrębem. Na terenie osady został wybudowany kościół św. Jana, który mógł istnieć już w połowie XII wieku. Jego pozostałości archeolodzy odnaleźli w kwartale dzisiejszych ulic Kupieckiej, Podgórnej i Placu Matejki.

Osada założona została na północnych rubieżach Śląska, będącego od początków polskiej państwowości w orbicie zainteresowań tak pierwszych Piastów, jak i niemieckich cesarzy i czeskich władców. Jednak od czasu poszerzenia przez Bolesława Chrobrego granic o Śląsk, także i Zielona Góra pozostawała we władaniu Piastów.

Intensyfikacja osadnictwa przybyszów z zachodniej Europy nastąpiła w wieku XIIIPierwsze wzmianki o Zielonej Górze pochodzą z roku 1302, kiedy 5 marca wspomniano ją w dokumencie księcia Henryka Głogowczyka., a za datę początków tego zasiedlenia przyjmuje się 1222 rok za panowania księcia Henryka Brodatego, który sprowadził tutaj osadników. Osadę zamieszkiwała wówczas ludność słowiańska zajmująca się pasterstwem i myślistwem. W 1312 Zieloną Górę określono jako ośrodek dystryktu, zaś w 1317 wspomniano dziedzicznego wójta. Według historyka Joachima Cureusa, lokacja miasta odbyła się w 1320 za panowania synów Henryka III głogowskiego. Miasto zostało lokowane na prawie magdeburskim. Prawa miejskie nadane zostały Zielonej Górze prawdopodobnieBrak szczegółowych danych na ten temat, nie zachowały się żadne dokumenty, prócz wzmianek kronikarskich, że Zieloną Górę ulokowano zaraz po Kożuchowie. około roku 1323 przez księcia głogowsko-żagańskiego Henryka IV Wiernego.

Piastowie głogowscy Lokacja miasta w granicach księstwa głogowskiego związała na kilka stuleci losy miasta z książęcą metropolią – Głogowem. Pierwszy okres istnienia miasta był trudny: było ono obiektem częstych sporów i przetargów możnowładców, nie oszczędziły go także klęski pożarów, nieurodzaju, chorób i inne; m.in. w 1338 plony w okolicach Zielonej Góry zniszczyła szarańcza, a jedenaście lat później czarna ospa zabiła większość mieszkańców, pozostawiając przy życiu jedynie dwustu. W 1335 miasto utraciło związek z Koroną. Na mocy układu zawartego przez króla Kazimierza Wielkiego z Janem Luksemburskim w Wyszehradzie, a następnie w 1339 w Krakowie i w 1348 z Karolem IV w Namysłowie, Śląsk został odstąpiony Czechom, Zielona Góra wraz z księstwem głogowskim przeszła pod formalne zwierzchnictwo czeskie, jednakże Piastowie panowali tu do ostatnich dziesięcioleci XV w.Odtąd aż do wieku XX Zielona Góra i cała ziemia głogowska traktowane były jako część Śląska. Podczas podziału księstwa głogowskiego w 1378 Zielona Góra znalazła się w dzielnicy kożuchowskiej Henryka VIII Wróbla. Dla samego miasta koniec wieku XIV, kiedy panował tu książę piastowski Henryk VIII Wróbel, prowadzący dość rozrzutny tryb życia, zalicza się do bardzo korzystnych okresów w dziejach. Książę Henryk zamierzał nawet przenieść do Zielonej Góry siedzibę księstwa. Po jego śmierci w 1397 miasto stanowiło oprawę wdowią Katarzyny opolskiej, a po jej śmierci w 1420 przeszło w ręce Henryka IX StarszegoPrzez trzy lata, do śmierci jego brata Henryka X Rumpolda miasto było ich wspólną własnością. Za czasów Henryka IX Zielona Góra otrzymała – w miejsce wcześniejszych obwałowań drewniano-ziemnych – murowane fortyfikacje.

Po Henryku IX władzę nad Zieloną Górą objął jego syn, Henryk XI głogowski, władca nieudolny i niekonsekwentny. Po jego śmierci w 1476 rozpoczęła się sześcioletnia wojna o sukcesję księstwa głogowskiego. Z pretensjami do spadku po nim wystąpili: kuzyn Henryka XI Jan II Szalony (który czasowo zagarnął dziedzictwo kuzyna), Hohenzollernowie, Maciej Korwin, oraz Jagiellonowie. W 1488 Jan II został jednak usunięty. Po kolejnej wojnie sukcesyjnej władzę w księstwie przejął syn Macieja Korwina o imieniu Jan.

Jagiellonowie Po Korwinie, od 1491, ziemia głogowska wraz z Zieloną Górą była rządzona przez Jana Olbrachta (króla polskiego 1492–1501) z nadania króla Czech Władysława Jagiellończyka, a od 1499 zarządzał tym terytorium Zygmunt I Stary (brat króla Władysława), który w 1508 jako król Polski, oddał księstwo głogowskie wraz z Zieloną Górą Władysławowi Jagiellończykowi, a ten z kolei włączył je do korony czeskiej. Okres ten w historii miasta zapisał się jako czas odbudowy po wyniszczających je w drugiej połowie XV wieku wojnach o sukcesję, przetargach i ogólnym nieładzie, niesprzyjającym rozwojowi handlu i rzemiosła. Historycy zauważają, że za czasów Zygmunta I wybudowano w mieście pierwsze murowane domy, a znane tu już od początków osadnictwa rzemiosło sukiennicze zyskało ważny impuls do dalszego rozwoju dzięki otrzymanemu od Zygmunta w 1505 przywilejowi sprzedaży sukna w całej Polsce.

Władysław Jagiellończyk zmarł w 1516, a w dziesięć lat później zginął pod Mohaczem jego syn Ludwik. W 1526 korona czeska przeszła w ręce Habsburgów, a wraz z nią cały Śląsk razem z Zieloną Górą.

Habsburgowie Pod rządami Habsburgów Zielona Góra pozostawała przez ponad dwa następne stulecia. Był to bardzo trudny okres w dziejach miasta, ze względu na uwarunkowania polityczne, religijne oraz gospodarcze.

Arystokrata von Biberstein otrzymał miasto – wraz z całym księstwem głogowskim – w zastaw; został on wykupiony już po trzech latach, ale wkrótce księstwo głogowskie zastawiono księciu Fryderykowi II Legnickiemu (1480–1547). Ten zastaw nie został wykupiony, a księstwo wraz z Zieloną Górą przeszło na własność Fryderyka.

XV wiek to pojawienie się wpływów protestanckich i powstanie konfliktów na tle religijnym, które odbiły się zarówno na życiu wewnętrznym miasta (spory o kościoły i prawo do korzystania z cmentarzy itp.), jak i na zagrożeniach zewnętrznych (kontrybucje, wojny, przemarsze wojsk, plądrowanie majątków). Mimo tego w mieście rozwinęło się sukiennictwo, produkcja wina, powstała mennica i uruchomiono wodociągi. Powstała papiernia oraz różne gałęzie rzemiosła m.in. piwowarstwo, kowalstwo, ślusarstwo i rusznikarstwoSłownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998, , s. 1023–1024.. Konflikty wywoływane na tle religijnym, z których największym była wojna trzydziestoletnia (1618–1648), oraz dwa wielkie pożary w 1626 i 1683 doprowadziły do upadku gospodarczego miasta. thumb|Zielona Góra na sztychu Brühla z 1740 r.

Królowie Prus 6 grudnia 1740 do Zielonej Góry wkroczyły wojska pruskie. Wkrótce Prusy opanowały prawie cały Śląsk (bez Śląska Opawskiego i Cieszyńskiego) i od tego czasu miasto znalazło się na terenie pruskiej prowincji śląskiej ze stolicą we Wrocławiu. Wojny napoleońskie i przemarsz wojsk francuskich i polskich ułanów na wschód spowodowały, że w 1812 miasto pozostawało pod faktyczną okupacją francuską. Po klęsce „Wielkiej Armii” w wojnie przeciw Rosji Francuzi wycofali się 8 sierpnia 1813, a 27 sierpnia do miasta wkroczyły oddziały rosyjskie i pruskie. Miasto pozostało w granicach Królestwa Prus, wchodząc w skład rejencji legnickiej Śląska, tuż przy granicy z Brandenburgią. W 1898 zielonogórzanin Kazimierz Lisowski założył Towarzystwo Rzemieślników Polskich istniejące do 1935, którego został prezesem. Po zamordowaniu Lisowskiego przez Niemców towarzystwo uległo rozwiązaniu.

Wiek XX Zielona Góra pozostawała we władaniu królów pruskich, a później (także po przegranej przez Niemcy I wojnie światowej, kiedy w 1919/1920 ustalano na nowo granice prowincji i zdecydowano, że Zielona Góra należąca wciąż do rejencji legnickiej ma wejść w skład nowo powstałej prowincji dolnośląskiej) w rękach rządu niemieckiego. W 1938 podczas kryształowej nocy narodowi socjaliści spalili synagogę i zdewastowali kirkut. Podczas II wojny światowej w Zielonej Górze działał podobóz kobiecy obozu koncentracyjnego Groß-Rosen, 11 obozów pracy przymusowej, 4 oddziały robocze jeńców sowieckich, francuskich, polskich i włoskich, stanowiące filię obozu w Żarach aż do roku 1945, kiedy 14 lutego wkroczyły tu wojska 3 Armii Gwardii I Frontu Ukraińskiego pod dowództwem generała Gordowa. W chwili ich wkroczenia w mieście pozostawało tylko 4000 niemieckich mieszkańców miasta, a wśród nich proboszcz parafii św. Jadwigi, Gottwald, który chcąc zapobiec zniszczeniom miasta, wyszedł na jego rogatki, by powiadomić zbliżających się Rosjan, że Wehrmacht już się z Zielonej Góry wycofał i nie istnieje potrzeba ostrzeliwania miasta. Dzięki temu wkroczenie Armii Czerwonej odbyło się bez nadmiernych strat materialnych, choć według późniejszej relacji proboszcza, wśród garstki pozostałych w mieście Niemców doszło przez pierwsze trzy tygodnie do pięciuset samobójstw, a w pierwszych dniach w głąb Rosji wywieziono około tysiąca mężczyzn, o których słuch zaginąłList proboszcza Gottwalda z 3 sierpnia 1946, „Gazeta Wyborcza – Zielona Góra”..