Prawalenie (Archaeoceti) – parafiletyczna grupa wymarłych waleni, która dała początek dzisiejszym przedstawicielom tego rzędu.
Walenie powstały ze ssaków lądowych, dokładniej zaś z parzystokopytnych. Ich najbliższymi współczesnymi krewnymi są hipopotamowate. Współczesne walenie w ogóle nie przypominają swoich lądowych przodków. Pokryte nagą skórą, wyposażone w płetwy, pozbawione widocznych tylnych kończyn, przywodzą na myśl raczej inne morskie kręgowce, jak mozazaury. Obecność wspólnych cech nie świadczy jednak w tym wypadku o pokrewieństwie. Podobieństwa te mają charakter konwergencji, czyli ewolucji w tym samym kierunku różnych grup organizmów, prowadzącej do powstania podobnych (homoplastycznych) cech. Plan budowy ciała współczesnych waleni ustalił się na przełomie eocenu i oligocenu, wcześniej natomiast wykształcał się przez 15 milionów lat. Thewissen i współpracownicy określają żyjące wtedy formy jako eksperymentalne. To właśnie one były prawaleniami, ssakami, które wróciły ze środowiska lądowego z powrotem do wody. Przemiany te zachowały się w zapisie kopalnym, zapewniającym mnogość form przejściowych.
Systematyka Klasyfikacja waleni wyróżnia w ich obrębie 3 podrzędy: współczesne fiszbinowce i zębowce oraz wymarłe prawalenie, w których umieszcza dawne formy nie mieszczące się w pozostałych dwóch monofiletycznych grupach. W efekcie prawalenie stanowią grupę parafiletyczną. Określa się jako stem Cetacea, a więc grupę stanowiącą niejako pień na drzewie rodowym waleni.
W obrębie waleni wyróżnia się zwykle 5 rodzin: Pakicetidae, Ambulocetidae, Remingtonocetidae, Protocetidae i Basilosauridae, jaką szóstą podając często Dorudontidae. Hong-Yan i Xi-Jun wymieniają 43 rodzaje, a więc więcej niż w przypadku współczesnych waleni (40 rodzajów).
Rozmieszczenie geograficzne Prawalenie powstały w eocenie i wszyscy ich przedstawiciele żyli w tej właśnie epoce.
Większość ich szczątków pochodzi z Oceanu Tetydy. Pozostałości znajdywano w dzisiejszych Pakistanie, Indiach, Egipcie, rzadziej w Nigerii i Ameryce Północnej.
Adaptacje Przodkowie waleni musieli rozwinąć liczne przystosowania umożliwiające im zaadaptowanie się wodnego trybu życia. Obejmowały one wymianę gazową, lokomocję, rozród i komunikowanie się z innymi zwierzętami, a nawet metabolizm.
Opinie dotyczące słuchu prawaleni są zróżnicowane, wedle różnych prac mogły one ewoluować w kierunku polepszenia odbioru dźwięków o wysokiej bądź niskiej częstotliwości. Według pracy Churchill et al, 2017 prawalenie lepiej od swych lądowych przodków słyszały dźwięki o wysokiej częstotliwości. Przeciwny pogląd reprezentują Ekdale i Racicot, którzy, badając ucho wewnętrzne bazylozauryda Zygorrhiza, dostrzegli adaptacje do odbioru niskich dźwięków. Przywołują oni hipotezę, jakoby przodek wszystkich waleni w ogóle również zaadaptowany był do słyszenia niskich dźwięków.
Walenie musiały utracić cechy typowe dla ssaków, takie jak owłosienie ciała czy małżowina uszna. Ich ciało nabrało bardziej opływowego kształtu. W kończynach przednich nie widać palców, kończyny tylne uległy uwstecznieniu, wraz z miednicą. Jej szczątkowe kości nie łączą się z resztą szkieletu i obserwuje się je u współczesnych fiszbinowców i niektórych samców zębowców, gdzie odgrywają rolę wsparcia dla prącia. Ogon również przekształcił się w płetwę, a niektóre taksony rozwinęły również płetwę grzbietową.
Powstanie thumb|left|200px|Kladogram (na podstawie Spaulding, O'Leary, Gatesy, 2009) Nie ulega wątpliwości pochodzenie prawaleni od ssaków lądowych, różne jednak podawano hipotezy mające umiejscowić ich przodka na drzewie rodowym ssaków: drapieżne przypominające niedźwiedzie, pływające z otwartym pyskiem – hipoteza Darwina, wyśmiana przez innych specjalistów Mesonychia parzystokopytne jako grupa siostrzana hipopotamowatych ostatni wspólny przodek waleni i parzystokopytnych jako grup siostrzanych, zwierzę przypominające niewielkiego, krępego kanczyla
Obecnie udało się osiągnąć pewien konsensus w tej sprawie. Wykonane w latach 90. XX wieku badania genetyczne wskazywały nie tylko na bliskie pokrewieństwo waleni i parzystokopytnych, na co wskazywały dane paleontologiczne, morfologiczne, embriologiczne i molekularne. Graur i Higgins oraz Irwin i Árnason w tym samym roku 1994 przedstawili dane gentyczne świadczące o bliższym pokrewieństwie waleni i hipopotamów niż hipopotamów i innych grup parzystokopytnych. W efekcie walenie uznano za grupę w obrębie parzystokopytnych, choć jej status pozostawał jeszcze kwestią dyskusji. Wyniki te potwierdzono w późniejszych badaniach.
Opisywane wyżej odkrycia nie mogły pozostać bez wpływu na systematykę. Parzystokopytne w tradycyjnym rozumieniu, nie obejmujące waleni, byłyby wobec tego taksonem parafiletycznym. Podobnie parafiletyczne byłyby tradycyjnie rozumiane świniokształtne, gdyż należące do nich hipopotamowate jako blisko spokrewnione z waleniami powinny być klasyfikowane razem z nimi. Jak widać choćby na kladogramie zaprezentowanym w pracy Spaulding i współpracowników, prawalenie nie tworzą kladu. Autorzy tego dzieła w ogóle nie wymieniają Archaeoceti (takie podejście nie stanowi obecnie wyjątku). Lokują je natomiast z innymi waleniami, definiowanymi jako butlonos zwyczajny + wal grenlandzki, w grupie Cetaceamorpha, obejmującej wszystkie taksony bliższe waleniom niż innym współczesnym gatunkom. Ich bliskimi krewnymi są Hippopotamidamorpha. Klad zawierający walenie i hipopotamy nosi z kolei nazwę Whippomorpha, nieakceptowaną przez niektórych badaczy zalecających nazwę Cetancodonta (jednak Whippomorpha ma priorytet). Wszystkie taksony bliższe tymże Cetancodonta niż jakimkolwiek innym współczesnym gatunkom określane są mianem Cetancodontamorpha. Te ostatnie są jednym z czterech wielkim kladów w obrębie Artiodactylamorpha, wraz z Ruminantiamorpha, Suinamorpha i Camelidamorpha.
Pozycję tych zwierząt na drzewie rodowym ssaków ilustruje następuący kladogram z pracy Ashera i Helgena, również nie wyróżniającej grupy prawaleni, ale traktującej je jako należące do waleni (Cetacea): thumb|Obecnie wiadomo, że najbliższymi żyjącymi współcześnie krewnymi waleni są hipopotamowate. Na zdjęciu powyżej hipopotam nilowy
Pakicetidae thumb|Pakicetus Pakicetidae nie zawsze wyróżnia się jako osobną rodzinę waleni. Niekiedy uznaje się ją za podrodzinę w obrębie Protocetidae. Praca autorstwa Hong-Yan i Xi-Jun zalicza doń 3 rodzaje: Ichthyolestes Dehm & Oettingen-Spielberg, 1958 Nalacetus Thewissen & Hussain, 1998 Pakicetus Gingerich & Russell, 1981
Pakicetidae należą do najbardziej prymitywnych znanych waleni. Ich najstarsze szczątki znaleziono w skałach wczesnego eocenu znajdujących się obecnie na terenie Pakistanu. Ze środkowego eocenu pochodzą pozostałości Ichthyolestes, którego odkrywcy wzięli początkowo za przedstawiciela mezonychów. Dopiero w 1981 zorientowano się, że należy zaliczyć go do waleni. Wtedy też opisano nowy rodzaj Pakicetus, zamieszkujący tereny dzisiejszego Pakistanu we wczesnym i środkowym eocenie. Ostatni z rodzajów, Nalacetus, pochodzi z wczesnego eocenu, również z Pakistanu. Zwierzęta te pływały zapewne tylko w wodach słodkich: rzekach, jeziorach, prawdopodobnie zamieszkiwały równiny zalewowe. Żywić się mogły rybami (Ichthyolestes znaczy nawet złodziej ryb). Uzębienie wskazuje na twardy, mięsny pokarm.
Nie wiadomo, czy jednak Pakicetidae rzeczywiście są najbardziej bazalnymi z waleni, choć można znaleźć takie opinie. Bazalność grupy może się jednak wiązać z ich parafiletycznością.
Osiągały małą lub średnią wielkość, nie przewyższając wilka, a niekiedy tylko lisowi dorównując. Pokrojem ciała wskazują raczej na Mesonychia. Miały smukłe łapy prawdopodobnie zakończone kopytami, ciało wieńczył długi ogon. W uchu zachował się kanał słuchowy zewnętrzny, kanały półkoliste przypominają spotykane u ssaków lądowych, są względnie większe niż u dzisiejszych waleni. Łączy ich z innymi waleniami mało synapomorfii, do których zaliczają się budowa pyska i zębów, involucrum i pachyosteosclerosis w szkielecie pozaczaszkowym. Ta ostatnia to częsta adaptacja kręgowców do wodnego trybu życia. Ponadto ich oczy leżały na szczycie czaszki, jak u zwierząt wodnych.
Ambulocetidae thumb|Ambulocet Ambulocetidae nie zawsze wyróżnia się jako osobną rodzinę waleni. Niekiedy uznaje się ją za podrodzinę w obrębie Protocetidae.
Zaliczają się doń następujące rodzaje: Ambulocetus Thewissen, Hussain & Arif, 1994 Gandakasia Dehm & Oettingen-Spielberg, 1958 Himalayacetus Bajpai & Gingrich, 1998
Pierwszym odkrytym ambulocetydem była Gandakasia z przełomu wczesnego i środkowego eocenu, zaliczana niegdyś do Mesonychia bądź Protocetidae. Natomiast Himalayacetus umieszczano niegdyś w Pakicetidae.
Ambulocetus określany jest jako zwierzę silne, korpulentne, rozmiarami podobne do morsa czy uchatki, a więc większy od Pakicetidae, choć o podobnym do niech uzębieniu. Bardziej od Pakicetidae przystosowany był do życia w wodzie. Jego wygląd zewnętrzny Hong-Yan i Xi-Jun porównują do krokodyla. Miał dużą głowę. Jego oczodoły kierowały się do góry, jak u licznych innych wodnych kręgowców. Cechował się wielką bulla ectotympanicum. Powiększony kanał żuchwy wypełniała tkanka tłuszczowa, przewodząca dźwięki do ucha wewnętrznego. Te ostatnie cechy występowały także u późniejszych waleni, pojawiły się jednak u Ambulocetus. Cechował się też umięśnionym ciałem i długim ogonem. Ambulocetidae miały dobrze zbudowaną miednicę z kością krzyżową ze zrośniętych kręgów odcinka krzyżowego, tak jak ssaki lądowe. Te ostatnie przypominały również dobrze rozwiniętym stawem krzyżowo-biodrowym. Kości kończyn były dobrze rozwinięte, ale krótkie. Duży wyrostek łokciowy ułatwiał prostowanie w stawie łokciowym i zginanie w nadgarstku, stanowi on cechę niektórych zwierząt wodnych.
Skamieliny tych zwierząt znajdywano na północy Pakistanu oraz na północnym zachodzie Indii. Osady, w których znajdowały się szczątki, powstały w środowiskach przybrzeżnych. Ambulocetidae prowadziły zapewne ziemno-wodny tryb życia. Zamieszkiwały przybrzeżne bagna i pobliskie lasy, być może przy ujściach rzek, w estiariach i zatokach. Budowa ich ciała umożliwiała im przemieszczanie się zarówno na lądzie, jak i w wodzie. Prawdopodobnie polowały z zasadzki, podobnie jak to i dzisiaj czynią krokodyle. Musiały przebywać w wodach słodkich, gdyż nie poradziłyby sobie z osmoregulacją w wodzie morskiej.
Remingtonocetidae thumb|Kutchicetus Do Remingtonocetidae zaliczane są następujące rodzaje: Andrewsiphius Sahni & Mishra, 1975 Attockicetus Thewissen & Hussain, 2000 Dalanistes Gingerich, Arif & Clyde, 1995 Kutchicetus Bajpai & Thewissen, 2000 Remingtonocetus Kumar & Sahni, 1986 Kutchicetus i Andrewsiphius niekiedy łączone są w podrodzinę Andrewsiphiinae. Rozwiązanie takie zaproponowali J.G.M. Thewissen i Sunil Bajpai w 2009.