mały|Zamek Królewski w Sanoku – w okresie zaboru austriackiego siedziba cyrkułu Cyrkuł sanocki (niem. Sanoker Kreis) – jednostka administracyjna w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1786–1850 i 1854–1865 na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru. Historia mały|Zabory Ziemia sanocka znalazła się pod zaborem austriackim po I rozbiorze Polski w roku 1772. Już 14 maja 1772 oddziały przedniej straży preszowskiej pod dowództwem gen. Miklósa Józsefa Esterházyego zajęły cały obszar ziemi sanockiej. Następnie władze austriackie dążąc do ujednolicenia pod względem administracyjnym nowo przyłączonych ziem, przeprowadziły nowy podział. Na mocy ustawy rządowej z dnia 22 marca 1782 przeprowadzono na nowo podział administracyjny całej Galicji. Galicja Wschodnia (na prawo od Sanu i Wisłoka) została podzielona na 18 cyrkułów. Jednostki te były nieco większe niż typowe cyrkuły w całej Monarchii Habsburgów. Cyrkuły galicyjskie były w tym okresie jedynym szczeblem administracji terenowej. Najwyższą władzę w cyrkule sprawował starosta, który podlegał bezpośrednio mianowanemu przez cesarza gubernatorowi Prowincji.
Cyrkuł sanocki z siedzibą w Sanoku utworzono w 1786 roku w miejsce zniesionego cyrkułu liskiego, po przeniesieniu siedziby urzędu cyrkularnego z Liska do Sanoka i po pewnych korektach terytorialnych (takich jak przyłączenie z cyrkułu przemyskiego rejonu Dubiecka, Dynowa, Birczy, Rybotycz i Nowego Miasta). Było to kontynuacją przyjętej już w listopadzie 1783 polityki dotyczącej lokalizacji siedzib urzędów cyrkularnych w świetle nowej praktyki urzędowania i wygodniejszego położenia siedzibPilleriana Edicta, 1783, str. 126Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Podjęcie tej decyzji prawdopodobnie przyspieszył mający miejsce rok wcześniej pożar w Lisku. Siedzibą urzędu cyrkularnego w Sanoku został miejscowy zamek.
Z końcem XVIII w. notował Ewaryst Andrzej, hr. Kuropatnicki w swym "Opisaniu królestw Galicyi i Lodomeryi": Liski cyrkuł (do Sanoka przeniesiony) (...) Obfituje ten cyrkuł: W pstrągi, woły karmne, lasy, łąki, kamień wapienny i do muru, w sól warzoną; w zboża, osobliwie owies i pszenicę. Droga tu idzie brzegiem samego cyrkułu z Węgier do Lwowa i od Dukli na Rogi do LiskaEwaryst Andrzej Kuropatnicki: "Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi", Przemyśl 1786, s. 58-62. Cyrkuł sanocki (wcześniej leski w latach 1772-1782), obejmował wówczas obszar ok. 2500 km², oraz liczył ok. 200 tys. mieszkańców (w 1810 – 208 727)Das Koenigreich Galizien (1832). Weimar Geographisches Institut, mieszkających w 10 miasteczkach oraz 434 wsiach. Podział ten przetrwał do końca roku 1852, czyli kolejnej reformy.
Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu sanockiego, którego obszar podzielono między pięć Bezirkshauptmannschaften:
w składzie okręgu rządowego Lwów: Dobromil – z okręgów sądowych: Dobromil, Ustrzyki i Lutowiska, Dubiecko – z okręgów sądowych: Dubiecko, Dynów i Bircza, Sanok – z okręgów sądowych: Sanok, Szczawne, Lisko i Baligród; w składzie okręgu rządowego Kraków: Dukla – z okręgów sądowych: DuklaOkręg sądowy Dukla z cyrkułu jasielskiego. i Rymanów, Krosno – z okręgów sądowych: KrosnoOkręg sądowy Krosno z cyrkułu jasielskiego., Brzozów i Domaradz.
W 1853 Sanok odwiedził cesarz Austrii Franciszek Józef I. Najpopularniejsze imiona męskie z metryk rzymskokatolickich z tego okresu to Franciszek i Józef.
Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł sanocki reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł sanocki wszedł w skład obszaru lwowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł sanocki podzielono na jedenaście powiatów, podzielonych na 459 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.: +Podział cyrkułu sanockiego (1855)PowiatPowierzchnia LudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Baligród10,9627,2320.88833,3068Bircza7,7442,4828.19463,7449Brzozów5,8333,5932.50497,4928Bukowsko5,4310,7715.85051,0132Dobromil7,3420,1724.41558,1151Dubiecko6,3362,5728.37878,2944Lisko6,8391,3421.24854,3048Lutowiska9,3535,8214.21426,5430Rymanów6,0345,3028.01281,1138Sanok5,6322,2827.48185,3148Ustrzyki Dolne5,8333,5917.20851,5831RAZEM76,04405,14278.44263,21459ŚREDNIA6,91400,4725.31358,8941,73
1 maja 1860, w ramach polityki ograniczania liczby cyrkułów, do cyrkułu sanockiego przyłączono powiaty: Dukla, Krosno i Żmigród ze zniesionego cyrkułu jasielskiegoErlaß des Ministers des Innern, giltig für den ganzen Umfang des Kaiserstaates, betreffend die Auflösung der Landesregierungen in Krakau und Czernowitz, dann der Kreisbehörden in Wadowice, Bochnia und Jasło und die Errichtung einer Kreisbehörde in Czernowitz: +Powiaty dołączone w 1860 rokuPowiatPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Dukla6,1351,1619.92556,7339Krosno4,5258,9828.828111,3525Żmigród5,4310,7721.57369,4144 Cyrkuł sanocki przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły, a w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zmniejszono liczbę powiatów z 179 do 74.
Władze Zwierzchnicy cyrkułu (obwodu) vacat (1794)Schematismus für die Königreiche Galizien und Lodomerien 1794. Józef Lueger do 1799
Urząd określany jako Sanoker Kreisamt, stanowisko jako Kreishauptmann Johan Xaver Kajetan Freiherr v. Linker (pierwsza dekada XIX wieku) Ignacy Lachnik (-1812) Anton Karl Geppert (od ok. 1812 do ok. 1820) ok. 1820-1822 stanowisko nieobsadzone Joseph Lindemann (od ok. 1822 do 1826) Jan Jerzy Ostermann (1826-1846)Stadtleben und Nationalität. 2006.; „Ostermann, kk Gubernial – Secretär in Galizien, zum Kreishauptmanne in Sanok”, [w:] Zeitschrift für österreichische Rechtsgelehrsamkeit und politische Gesetzkunde. Vincenz August Wagner. Ernest Uherek (od 7 XI 1846 do ok. 1854)
Urząd określany jako Sanoker Kreisbehörde, stanowisko jako Kreisvorsteher Karl Proksch (7 III 1854 – 16 IV 1856) Apolinar Mauthner (od 1857 do ok. 1860)Mianowany pod koniec 1856. Urząd objął w lutym 1857. Maksymilian Siemianowski (1860-1865)
Naczelnicy okręgu sanockiego w ramach cyrkułu sanockiego Urząd określany jako Bezirk, stanowisko jako Bezirksvorsteher Karl Kranzberg (od ok. 1855 do ok. 1865) Maksymilian Siemianowski (od ok. 1865 do 1867)
Lekarze obwodowi dr Benedikt Riedel (do ok. 1808) dr Władysław Reisinger (od ok. 1808 do ok. 1823) dr Joseph Machold (od ok. 1823 do ok. 1831) dr Erasmus Piwocki (od ok. 1831 do ok. 1842) dr Kacper Kostecki (1841-1864) dr Józef Demetrykiewicz (1864-1867)
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Historia Sanoka sanocki, Cyrkuł