Jarząb brekinia, brzęk (Sorbus torminalis (L.) Crantz lub (w zależności od ujęcia) Torminalis glaberrima (Gand.) Sennikov & Kurtto) – gatunek drzewa należący do rodziny różowatych (Rosaceae).
Rozmieszczenie geograficzne Występuje w Europie, Azji Mniejszej, na Kaukazie i w Afryce Północnej. Najdalej na północy rośnie we wschodniej Danii. Najliczniej rośnie w Europie Południowej i sięga tutaj do wysokości 1200 m n.p.m., zaś najwyżej położone jego stanowiska znajdują się na Kaukazie, gdzie sięga do wysokości 1900 m n.p.m. W Polsce jest dość rzadki, występuje na rozproszonych stanowiskach w zachodniej połowie kraju, głównie na niżu. Rośnie na zachód od linii przebiegającej od Trójmiasta przez Tczew, Ciechocinek, Strzelno, Gołuchów, Wrocław, Strzelin, Ojców i Nowy Sącz. W polskich Karpatach znany jest tylko z dwóch stanowisk: na Białowodzkiej Górze i w Rożnowie koło zapory.
Morfologia Pokrój Drzewo wysokości do 15–25 m i 60–100 cm pierśnicy, o szerokiej i gęstej koronie i z rozpostartymi konarami. Czasami, gdy rośnie w dużym zwarciu i zacienieniu, ma postać krzewu. Pędy Młode pędy oliwkowoszare, nieco omszone, potem nagie i oliwkowobrązowe (w zimie). Pąki zielone, błyszczące, nagie, z ciemniejszymi brzegami łusek. Pączki szczytowe większe od bocznych. Liście Klapowane, pojedyncze, szerokojajowate, długości do 10 cm z 3–5 parami nierówno ząbkowanych i zaostrzonych klap. Dolne klapy dłuższe, prawie poziomo odstające, rozwarte pod kątem prostym, przypominają duże liście głogu. U nasady zaokrąglone lub płytko sercowate, na brzegu drobno piłkowane, osadzone na cienkim, długim ogonku. Liście z brzegu ciemnozielone, pod spodem jaśniejsze. Jesienią przebarwiają się na czerwono i brązowo. Kwiaty Białe, zebrane w luźne i wyprostowane podbaldachy. Dno kwiatowe jest silnie kutnerowate. Działki kielicha trójkątne i od wewnątrz również kutnerowate. Płatki korony białe, okrągłe, słupek zazwyczaj z dwoma omszonymi i zrośniętymi dołem szyjkami. Owoce Owoce kuliste lub jajowate, długości ok. 1 cm, na długich szypułkach. Początkowo są czerwonożółte, potem brązowe z jasnozielonymi punktami. Zawierają po 4 pestki. System korzeniowy Głęboki z korzeniem palowym. Drewno Czerwonobrązowe, czasami z ciemno zabarwioną twardzielą. Jest drobnosłoiste, twarde i ciężkie, szczególnie przydatne do wyrobów tokarskich i w meblarstwie.
Systematyka Gatunek wyodrębniany jest do własnego, monotypowego rodzaju Torminalis Medik. jako T. glaberrima (Gand.) Sennikov & Kurtto.
Tworzy mieszańce z jarzębami podrodzaju lub rodzaju (w zależności od ujęcia) Aria określane jako rodzaj Karpatiosorbus oraz z jarzębami z podrodzajów (lub rodzajów) Aria i Sorbus s.str. określane jako rodzaj Scandosorbus (=Borkhausenia). Tworzy też mieszańce z gatunkami z rodzaju jabłoń Malus wyróżniane jako rodzaj ×Tormimalus Holub.
Biologia i ekologia Megafanerofit. Rośnie w świetlistych i suchych zaroślach i lasach. Najwyżej położone jego stanowisko w Polsce znajduje się na Białowodzkiej Górze (550 m n.p.m.). Wymaga gleb żyznych i głębokich; dobrze rośnie na glebach wapiennych i gliniastych. Nie rośnie na piaskach, glebach bagiennych i ilastych. Jest odporny na suszę. W młodości dobrze znosi ocienienie (do 8 roku), później potrzebuje dużo światła. Nie jest przystosowany do surowych warunków klimatycznych. Rośnie wolno. Kwitnie w maju, czerwcu. Owoce dojrzewają w październiku, listopadzie. Zaczyna owocować ok. 15 roku, owocuje co 3 lata. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Quercetalia pubescenti-petraeae. Liczba chromosomów 2n = 34.
Najstarszy krajowy egzemplarz ma wysokość 24 m, średnica w pierśnicy 65 cm i wiek 190 lat. Rośnie w Lubotyniu w woj. wielkopolskim.
Zagrożenia i ochrona Roślina objęta jest w Polsce ścisłą ochroną gatunkową nieprzerwanie od 1946 roku – Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 29 sierpnia 1946 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych i z Ministrem Leśnictwa w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Umieszczona została na polskiej czerwonej liście w kategorii NT (bliski zagrożenia). Chroniona jest m.in. w następujących rezerwatach: rezerwat przyrody Kamień Śląski rezerwat przyrody Czerwona Róża rezerwat przyrody Brzęki przy Starej Gajówce rezerwat przyrody Bytyńskie Brzęki rezerwat przyrody Kawęczyńskie Brzęki rezerwat przyrody Białowodzka Góra nad Dunajcem rezerwat przyrody Rogóźno Zamek rezerwat przyrody Brekinia rezerwat przyrody Ustronie rezerwat przyrody Wąwelno rezerwat przyrody Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego rezerwat przyrody Nad Groblą rezerwat przyrody Wąwóz Lipa rezerwat przyrody Wąwóz Siedmicki
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Różowate Kategoria:Rośliny chronione Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza