mały|skaluj=1.5|Porównanie rozmiarów i barw największych obiektów krążących poza orbitą Neptuna; tylko cztery pierwsze są obecnie zaliczane do planet karłowatych przez IAU. Planeta karłowata – rodzaj obiektu astronomicznego, pośredni między planetami a małymi ciałami niebieskimi. Planety karłowate, wbrew nazwie, nie zaliczają się do planet.

Planetą karłowatą jest obiekt, który: znajduje się na orbicie wokół gwiazdy centralnej w swoim układzie, ma masę wystarczającą, by własną grawitacją pokonać siły ciała sztywnego tak, aby wytworzyć kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej (prawie kulisty), nie oczyścił sąsiedztwa swojej orbity z innych względnie dużych obiektów, nie jest satelitą planety lub innego obiektu niegwiazdowego.

Terminologia Termin ten został przyjęty przez Zgromadzenie Generalne Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) w Pradze 24 sierpnia 2006. Został on zdefiniowany jedynie dla Układu Słonecznego, jednak czasem jest używany również dla obiektów pozasłonecznych.

Lista planet karłowatych Jak dotąd za planety karłowate IAU oficjalnie uznała pięć ciał niebieskich: Ceres (obiekt z pasa głównego planetoid) Pluton (obiekt Pasa Kuipera, jeden z plutonków) Haumea (obiekt Pasa Kuipera, obiekt transneptunowy) Makemake (obiekt Pasa Kuipera, obiekt transneptunowy) Eris (obiekt dysku rozproszonego)

Spośród nich jedynie Ceres krąży w pasie planetoid między orbitami Marsa i Jowisza. Pozostałe krążą poza orbitą Neptuna; do określenia tej grupy używany jest także termin plutoidy.

+ Charakterystyka planet karłowatych Nazwa Zdjęcie H[mag] Średnica [km] Masa [kg] Półoś wielka[au] Okres orbitalny[lata] Inklinacja[°] Mimośród Księżyce Ceres 50px 3,35 939,4 9,4 2,766 4,60 10,59    0,0796 0 Pluton 50x50px -0,55 2375 1,303 (1,457 ) 39,59 249 17,15    0,2518 5 Haumea 50px 0,14 ~1595 4,0 43,01 282 28,21    0,1958 2 Makemake 50px -0,25 ~1430 ~3,1 45,51 307 29,03    0,1604 1 Eris 50px -1,26 2326 1,66 68,00 561 43,87    0,4370 1

Potencjalne planety karłowate Najprawdopodobniej w ciągu najbliższych lat do grona planet karłowatych zostaną zaliczone kolejne ciała. Obecnie znanych jest około 650 obiektów transneptunowych, branych pod uwagę jako możliwe planety karłowate. Nie jest znany ich dokładny kształt, ale na podstawie ich średnic można przypuszczać (opierając się na obserwacji podobnych obiektów), że mają wystarczającą masę, by osiągnąć prawie kulisty kształt. Dla obiektów skalistych minimalna średnica, przy której ciało osiąga kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej, wynosi ok. 900 km, natomiast dla obiektów składających się w dużej części z lodu ta granica może wynosić 200 – 400 km. Obserwacje spektroskopowe wskazują, że duże planetoidy krążące dalej niż Neptun składają się w znacznej części z lodu.

Poniższa lista obejmuje obiekty transneptunowe o absolutnej wielkości gwiazdowej poniżej 4. Oszacowania dotyczące rozmiaru obiektów są bardzo różne, ale większość z nich może mieć średnicę powyżej 700 km. Najprawdopodobniej spełniają one kryterium równowagi hydrostatycznej.

Nazwa H[mag] Kategoria Średnica[km] Masa[1020 kg] Półoś wielka[au] Okres orbitalny[lata] Księżyce Sedna 1,51 obiekt dysku rozproszonego, sednoid ~995 ~9,9 ~549,5 ~12 900 0 Gonggong 1,84 obiekt w rezonansie orbitalnym3:10 z Neptunem ~1535 3,5 66,89 547 1 Orkus 2,14 plutonek ~910 6,41 ± 0,19 39,34 247 1 Quaoar 2,41 cubewano ~1111 13,9 43,15 283 1 Chiminigagua 3,09 obiekt dysku rozproszonego ~742 ? 58,84 451 1 Aya 3,44 obiekt transneptunowy ~768 ? 47,30 325 0 Gǃkúnǁʼhòmdímà 3,45 obiekt dysku rozproszonego ~638 ? 74,59 644 1 Varda 3,46 obiekt transneptunowy ~740 2,65 ± 0,04 45,54 307 1 Iksjon 3,47 plutonek ~697 ? 39,35 247 0 3,48 obiekt dysku rozproszonego ~635 ? ~109,9 ~1150 0 3,49 obiekt dysku rozproszonego ~757 ? ~845 ~24 600 0 3,51 rodzina planetoidy Haumea 286 ? 43,48 287 0 3,61 obiekt dysku rozproszonego ~716 ? 67,69 557 0 Máni 3,64 obiekt transneptunowy ~796 6,4 41,60 268 0 Ritona 3,70 obiekt transneptunowy ~679 ? 41,55 268 0 Achlys 3,71 plutonek ~723 ? 39,63 249 1 3,75 obiekt dysku rozproszonego ~416 ? 112,2 ~1190 0 Waruna 3,79 obiekt transneptunowy ~668 ? 43,18 284 ? 3,80 obiekt dysku rozproszonego ~656 ? 49,30 346 0 3,81 obiekt w rezonansie orbitalnym2:9 z Neptunem ~648 ? 82,69 752 0 Uni 3,83 obiekt transneptunowy ~664 ? 42,97 282 1 3,83 obiekt dysku rozproszonego ~647 ? 77,91 688 0 3,86 obiekt transneptunowy ~1260 ? 51,87 374 0 3,91 obiekt transneptunowy ~498 ? 43,53 287 0 3,92 obiekt w rezonansie orbitalnym2:5 z Neptunem ~500 ? 55,84 417 0 3,94 obiekt w rezonansie orbitalnym2:9 z Neptunem ~610 ? 81,97 742 0 3,95 rodzina planetoidy Haumea ~274 ? 43,18 284 0 Goibniu 3,96 obiekt transneptunowy ~680 ? 41,81 270 0 3,99 plutonek ~524 ? 39,71 250 0 Status planety karłowatej mogłyby uzyskać ponadto trzy inne planetoidy pasa głównego (Pallas, Westa i Hygiea), o ile udałoby się stwierdzić, że spełniają kryterium równowagi hydrostatycznej. Obserwacje sondy Dawn wykazały jednak, że najmasywniejsza z nich Westa nie jest obecnie w równowadze hydrostatycznej.

Badania

Pierwsze sondy kosmiczne dotarły w pobliże planet karłowatych w 2015 roku, były to misje amerykańskiej agencji NASA: Dawn i New Horizons. W marcu sonda Dawn weszła na orbitę wokół Ceres, a w lipcu sonda New Horizons przeleciała obok Plutona.

Zobacz też

lista ciał planetarnych w Układzie Słonecznym mezoplaneta

Uwagi

Przypisy . last obs. used 2021-01-28. [dostęp 2021-10-19].

Przybliżone średnice oraz kategorie obiektów na podstawie: Parametry orbit i jasność na podstawie:

Linki zewnętrzne Nagrania na YouTube [dostęp 2025-03-23]: Planety karłowate, kanał Astronarium, 17 lutego 2018. Planety karłowate, seria „Niebo na dłoni”, odcinek 12, kanał „Urania TV”, 8 października 2023.