Bieżuń – miasto w Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie żuromińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bieżuń, nad rzeką Wkrą.
Prywatne miasto szlacheckie położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie sierpeckim województwa płockiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Miasto prywatne Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 w powiecie mławskim, obwodzie mławskim województwa płockiegoTabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1: A-Ł, Warszawa 1827, s. 23.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. ciechanowskiego. Bieżuń uzyskał lokację miejską w 1406 roku, został zdegradowany przed 1700 rokiem. Ponownie odzyskał prawa miejskie w 1767 roku i stracił w 1869 roku. W grudniu 1993 roku Rada Ministrów nadała mu prawa miejskie, a rozporządzenie weszło w życie 1 stycznia 1994 roku.
Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 1850 mieszkańców.
Historia mały|Pomnik Andrzeja Zamoyskiego, upamiętniający także nadanie praw miejskich w 1406 r., potwierdzenie ich w 1767, odebranie w 1869 i ponowne nadanie w 1994, usytuowany na rynku miejskim mały|Rynek w 1915 r.
Średniowiecze i XVI wiek
Początki Bieżunia wiążą się z osadnictwem rozwijającym się nad Wkrą, na skrzyżowaniu lokalnych dróg prowadzących m.in. w kierunku Sierpca, Szreńska i Raciąża. Położenie nad rzeką sprzyjało jednocześnie rozwojowi młynarstwa.
W literaturze występuje rozbieżność dotycząca najstarszej wzmianki o miejscowości. Józef Barański wskazuje rok 1372, kiedy Bieżuń miał należeć do przedstawicieli rodu Prawdziców, później określanych jako Sieprscy lub Gulczewscy. Eleonora Bergman za najstarszą pewną wiadomość źródłową dotyczącą Bieżunia uznaje natomiast dopiero akt lokacyjny z 1406 roku.
W 1406 roku książę mazowiecki Siemowit IV zezwolił Jędrzejowi z Gulczewa, kasztelanowi płockiemu, na założenie miasta na prawie chełmińskim na terenie należącej do niego wsi Bieżuń. Jednocześnie ustanowiono cotygodniowy targ odbywający się w poniedziałki. Lokacja wpisywała się w szeroką akcję urbanizacyjną Siemowita IV, który w latach 1374–1426 lokował około 20 miast na Mazowszu i w ziemi bełskiej.
Układ przestrzenny średniowiecznego Bieżunia rozwinął się na lewym brzegu Wkry. Jego centrum stanowił rynek połączony z drogami wychodzącymi w kierunku sąsiednich ośrodków. Bieżuń był miastem prywatnym, pozostającym początkowo w rękach Sieprskich-Gulczewskich herbu Prawdzic. Nie osiągnął rozmiarów większych miast, pełnił jednak funkcję lokalnego ośrodka handlowego i rzemieślniczego obsługującego rolnicze zaplecze.
W 1504 roku król Aleksander Jagiellończyk, na prośbę Wojciecha Skóry z Gaju, podkomorzego dobrzyńskiego, potwierdził wcześniejszy przywilej lokacyjny Bieżunia. Jednocześnie zezwolił na organizowanie trzech dorocznych jarmarków: na św. Stanisława, Narodzenie Najświętszej Marii Panny oraz Obrzezanie Pańskie. Kolejne uprawnienia handlowe miasto otrzymało w 1519 roku. Zygmunt I Stary, na prośbę Urszuli i Elżbiety, córek Prokopa Sieprskiego, ustanowił trzy dalsze jarmarki – na św. Marka, św. Małgorzaty i św. Mikołaja – oraz przeniósł cotygodniowy targ na środę. Bieżuń został wówczas również zwolniony na osiem lat od części podatków.
Na początku XVI wieku funkcjonował już rozwinięty samorząd miejski. Z 1520 roku pochodzą pierwsze znane informacje o burmistrzu i rajcach Bieżunia. W kolejnych dziesięcioleciach wzrosło znaczenie rzemiosła. W drugiej połowie XVI wieku źródła odnotowują ponad 20 rzemieślników, wśród nich sukienników i płócienników. W mieście działały także młyn wodny, browarnictwo i gorzelnictwo, a miejscowa gospodarka pozostawała silnie związana z rolniczym zapleczem dóbr bieżuńskich.
XVII i początek XVIII wieku
Pod koniec XVI lub na początku XVII wieku dobra bieżuńskie przeszły z rąk potomków Sieprskich do Kretkowskich. Od 1607 roku Bieżuń pozostawał w rękach tej rodziny przez ponad sto lat.
W 1619 roku miasto zostało dotknięte dużym pożarem, podczas którego spłonął m.in. dokument zawierający wcześniejsze prawa mieszczan. Właściciel miasta Jan Kretkowski wystawił wówczas nowy przywilej, potwierdzony 4 marca 1630 roku przez Zygmunta III Wazę. Mieszczanom przyznano 30 włók gruntów ornych, łąki i ogrody, prawo pozyskiwania drewna z lasów dworskich i łowienia ryb w Wkrze, a także prawo warzenia i sprzedaży piwa oraz uboju zwierząt. Utrzymano również pięć dorocznych jarmarków.
W pierwszej połowie XVII wieku rozbudowana została rezydencja właścicieli miasta. Powstał zespół o charakterze palazzo in fortezza, otoczony systemem fortyfikacji ziemnych powiązanych z wodami Wkry i mokradłami. W 1634 roku Jędrzej Święcicki wymieniał Bieżuń wśród prywatnych „grodów magnackich” północnego Mazowsza.
Potop szwedzki w latach 1655–1660 doprowadził do zniszczenia miasta; ucierpiała zabudowa i gospodarka dóbr, natomiast obwarowania rezydencji częściowo uchroniły zespół dworski przed całkowitym zniszczeniem.
Ostatni z Kretkowskich posiadających Bieżuń, Andrzej Kretkowski, przekazał w 1696 roku dobra Tomaszowi Działyńskiemu, późniejszemu wojewodzie chełmińskiemu. Na początku XVIII wieku, w wyniku małżeństwa Anny Działyńskiej z Michałem Zdzisławem Zamoyskim, Bieżuń znalazł się w kręgu dóbr Zamoyskich. Po śmierci Tomasza Działyńskiego w 1714 roku małżonkowie objęli dobra bieżuńskie w posiadanie.
Działania wojenne pierwszej połowy XVIII wieku ponownie przyniosły miejscowości straty. Szczególnie dotkliwe były wydarzenia związane z wojną o sukcesję polską. Inwentarz sporządzony w 1735 roku wymieniał 83 domy oraz odnotowywał zniszczenia w miejscowej rezydencji przypisywane wojskom rosyjskim.
Reformy Andrzeja Zamoyskiego
W 1733 roku dobra bieżuńskie odziedziczył Andrzej Hieronim Zamoyski, późniejszy kanclerz wielki koronny. Okres jego rządów należał do najważniejszych etapów rozwoju Bieżunia w epoce przedrozbiorowej. Zamoyski traktował dobra bieżuńskie jako teren eksperymentów gospodarczych i społecznych, które następnie stały się jednym z najbardziej znanych przykładów reform magnackich w XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej.
W 1760 roku rozpoczął w kluczu bieżuńskim reformę polegającą na zastępowaniu pańszczyzny stałym czynszem pieniężnym. Nie oznaczała ona zniesienia poddaństwa ani przekazania chłopom pełnej własności ziemi, lecz zwiększała ich swobodę gospodarowania i przewidywała możliwość dziedziczenia gospodarstw. W pierwszych latach reforma doprowadziła do zagospodarowania części opuszczonych gruntów oraz napływu nowych osadników.
Zamoyski starał się jednocześnie ożywić samo miasto. Sprowadzał rzemieślników różnych specjalności, w tym sukienników, tkaczy, garbarzy, kowali, kołodziejów, cieśli, murarzy, szklarzy, piekarzy, rzeźników, krawców, szewców i siodlarzy. Część przybyszów pochodziła z krajów niemieckich, co spowodowało powstanie w mieście niewielkiej społeczności ewangelickiej.
13 lutego 1767 roku król Stanisław August Poniatowski, na prośbę Zamoyskiego, wystawił nowy przywilej dla Bieżunia, oparty na prawie magdeburskim. 20 marca tego samego roku właściciel nadał mieszkańcom własną ordynację regulującą ustrój miasta, powinności mieszczan oraz zasady funkcjonowania gospodarki miejskiej.
W latach około 1767–1780 przeprowadzono gruntowną regulację przestrzenną Bieżunia. Utworzono nowy, znacznie większy rynek o wymiarach około 120 × 120 m, uporządkowano przebieg ulic i wytyczono ulicę prowadzącą w stronę rezydencji. W narożnikach rynku i przy jego pierzejach zaczęły powstawać murowane domy. Była to jedna z bardziej konsekwentnych prób przekształcenia niewielkiego prywatnego miasta mazowieckiego według zasad XVIII-wiecznej urbanistyki.
Z inicjatywy Zamoyskiego w latach 1766–1768 wzniesiono również murowany kościół parafialny Świętej Trójcy. Przygotowania do inwestycji rozpoczęły się co najmniej w 1764 roku, kiedy zgromadzono około 230 tys. cegieł. Świątynia była elementem szerszej przebudowy i modernizacji miasta.
W tym samym okresie rozwinęła się społeczność żydowska. Wizytacja z 1764 roku odnotowała w Bieżuniu 20 rodzin żydowskich, natomiast w 1776 roku było ich 26. W latach 70. XVIII wieku funkcjonowały już bóżnica i szkoła żydowska. Obok ludności katolickiej, żydowskiej i niewielkiej grupy niemieckich ewangelików w mieście mieszkali sprowadzani przez Zamoyskiego rzemieślnicy pochodzący z różnych części Rzeczypospolitej.
Bieżuń był również jednym z miejsc związanych z działalnością polityczną i reformatorską Andrzeja Zamoyskiego. Po powierzeniu mu przez sejm w 1776 roku przygotowania projektu kodyfikacji prawa, w jego dobrach przebywali współpracownicy uczestniczący w pracach nad późniejszym Kodeksem Zamoyskiego, m.in. Józef Wybicki.
W wyniku II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793 roku Bieżuń znalazł się pod panowaniem pruskim. Zakończyło to okres jego funkcjonowania w granicach województwa płockiego Rzeczypospolitej.
XIX wiek
W 1801 roku dobra bieżuńskie nabył książę Józef Poniatowski, który jednak już w 1803 roku sprzedał je Adamowi i Fortunatowi Zaleskim. Podczas kampanii 1806 roku w okolicy Bieżunia doszło do walk wojsk francuskich i pruskich. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego miejscowość znalazła się w jego granicach, a po kongresie wiedeńskim w 1815 roku weszła w skład kongresowego Królestwa Polskiego.
Na początku XIX wieku Bieżuń był miastem wielowyznaniowym i wieloetnicznym. W 1808 roku mieszkało w nim 1085 osób, w tym 687 chrześcijan i 398 Żydów. W 1817 roku źródła wymieniały 775 Polaków, 343 Żydów i 176 Niemców. Obecność ludności niemieckiej była związana w znacznej mierze z rozwiniętym w poprzednim stuleciu osadnictwem rzemieślniczym i sukiennictwem.
W pierwszej połowie XIX wieku liczba ludności wzrastała: w 1822 roku wynosiła 1649 osób, w 1835 – 1995, a w połowie stulecia przekraczała 2200 mieszkańców. Bieżuń pozostawał jednak niewielkim ośrodkiem o przeważającej zabudowie drewnianej. W 1819 roku działały tu m.in. dwie farbiarnie, dwie kuźnie i niewielka gorzelnia.
W 1825 roku przygotowano plan regulacyjny miasta, mający uporządkować zabudowę i sieć uliczną. Zrealizowano go jednak tylko częściowo, dzięki czemu Bieżuń zachował w dużym stopniu układ przestrzenny ukształtowany w czasach Andrzeja Zamoyskiego.
Mieszkańcy Bieżunia uczestniczyli w wydarzeniach powstania listopadowego i styczniowego, a przemarsze i kwaterunki wojsk powodowały straty materialne w mieście i dobrach bieżuńskich.
W 1865 roku Bieżuń liczył 2729 mieszkańców. Według zestawienia przytoczonego przez Józefa Barańskiego 1652 osoby stanowili Polacy (60,5%), 980 Żydzi (35,9%), a 97 Niemcy (3,6%). Struktura zawodowa poszczególnych grup była zróżnicowana: wśród ludności niemieckiej dużą rolę odgrywali sukiennicy, natomiast Żydzi byli silnie reprezentowani w handlu, rzemiośle, rzeźnictwie, piekarstwie i kuśnierstwie.
W ramach przeprowadzonej przez władze rosyjskie po powstaniu styczniowym reorganizacji sieci miejskiej Królestwa Polskiego Bieżuń został w 1869 roku pozbawiony praw miejskich. Decyzja ta była elementem szerszej reformy, w której status miasta utraciło 338 spośród 452 ówczesnych miast Królestwa Polskiego, przede wszystkim niewielkich ośrodków o słabo rozwiniętej gospodarce miejskiej.
Pomimo formalnej degradacji miejscowość nadal pełniła funkcje handlowe i usługowe. W 1880 roku Bieżuń liczył 2535 mieszkańców i 234 domy, z których zaledwie trzy były murowane. W końcu XIX wieku rozbudowano kościół parafialny, a w 1899 roku powstał niewielki szpital dysponujący dziesięcioma łóżkami.
XX wiek