thumb|Kobieta nauczająca geometrii. Ilustracja ze średniowiecznego tłumaczenia „Elementów” Euklidesa (ok. 1310) Udział kobiet w działalności naukowej odróżnia się od udziału mężczyzn w wielu aspektach, m.in.: mniejszym zaangażowaniem w działalność naukową w każdej epoce (także współcześnie), preferowaniem przez kobiety określonych dziedzin naukowych, mniejszą obecnością kobiet na eksponowanych stanowiskach naukowych itp. Te zjawiska były przedmiotem zainteresowania w Europie już w średniowieczu (np. Christine de Pisan), a od XVIII w. (np. Jean Condorcet) stały się przedmiotem badań i rozważań różnych dziedzin nauki np. historii kobiet, psychologii, socjologii, antropologii, filozofii, kulturoznawstwa, czy badań gender. Wnioski wysnute na tej podstawie nie są do dzisiaj powszechnie akceptowane i niekiedy są uznawane za kontrowersyjne.

Dopiero w XX wieku większość uniwersytetów przestała przyjmować w grono studentów wyłącznie mężczyzn. Do tego czasu kobiety były wykluczone z edukacji akademickiej. Do połowy XIX w. dominował pogląd, że przyczyną mniejszego udziału kobiet w nauce są ich cechy biologiczne i psychiczne (determinizm biologiczny; zob. też: hipoteza o wyższości mężczyzn)(dostęp 2010-11-14)., które miały powodować ich mniejsze zdolności do zajmowania się działalnością naukową. Nieliczne przykłady znanych kobiet naukowców uznawano wówczas za wyjątek, potwierdzający ogólną regułę. Obecnie przeważa pogląd, że podstawową przyczyną są uwarunkowania społeczne, kulturowe i religijne (determinizm kulturowy; zob. też: zjawisko Matyldy), które w różny sposób ograniczają kobietom możliwość zajmowania się działalnością naukową i osiągania sukcesów w tej dziedzinieBronisław Malinowski, Kultura i jej przemiany, [w:] „Dzieła”, t. 9, PWN, 2000, s. 90, ..

Kobiety wnosiły swój wkład do rozwoju nauki od najdawniejszych czasów, niemniej ich udział nie zawsze był dostrzegany. Historycy zainteresowani tematem naświetlili przyczyny tego, a także bariery, które musiały pokonać i strategie, które musiały przyjąć, aby ich prace były zaakceptowane przez środowiska naukowe. Te zaś, aż do połowy XIX w., a nawet znacznie później okazywały się niejednokrotnie sceptyczne co do możliwości uczestnictwa kobiet w działalności naukowej.

Starożytność Zaangażowanie kobiet w dziedzinie medycyny zostało potwierdzone już w niektórych wczesnych cywilizacjach. Agamede była wspomniana przez Homera jako uzdrowicielka w starożytnej Grecji. Agnodike była pierwszą znaną lekarką, praktykującą w IV w. p.n.e. w Atenach.

W starożytnej Grecji studia filozofii przyrody były dla kobiet dostępne. Przykłady uczonych kobiet to Aglaonike, znana z przewidywania zaćmień, a także Teano, matematyczka, uczennica (i prawdopodobnie żona) Pitagorasa. Wiadomo też, że w skład jednej ze szkół założonych przez Pitagorasa wchodziło wiele kobiet4000 lat udziału kobiet w nauce: podział według wieków (stan z 17 maja 2006)..

Kilka kobiet jest znanych w dziedzinie proto-nauki alchemii w Aleksandrii około I wieku n.e. (w dzisiejszych czasach alchemię zalicza się raczej do pseudonauki). Najbardziej znanej, Marii Żydówce, przypisuje się wynalezienie kilku instrumentów chemicznych, np. kąpieli wodnej (zwanej również bain-maire od jej imienia) i pewnego rodzaju retortyFeministyczne podejście do problemu technologii: Inne ujęcie tematu..

Hypatia z Aleksandrii (ok. 370–415) była córką Teona z Aleksandrii, uczonego i dyrektora słynnej Biblioteki Aleksandryjskiej. Jest autorką dzieł z geometrii, algebry. Jej to przypisuje się wynalezienie areometru, astrolabium oraz przyrządu do destylacji wody.

Europa średniowieczna thumb|upright|Hildegarda z Bingen W średniowiecznej Europie nieliczne kobiety miały dostęp do edukacji uniwersyteckiej (na obszarze dzisiejszych Włoch). Włoska lekarka Trotula di Ruggiero miała przydzieloną katedrę w Schola Medica Salernitana, gdzie uczyła szlachetnie urodzone Włoszki. Grupę jej uczennic określa się czasem jako „damy z Salerno”. Jej to też przypisuje się często autorstwo ważnych tekstów medycyny kobiecej: położnictwa i ginekologii. Uniwersytet Boloński pozwalał kobietom uczęszczać na zajęcia od chwili powstania w 1088. Katedrę medycyny w XV wieku prowadziła tam Dorotea BuccaJS Edwards, A Woman Is Wise: The Influence of Civic and Christian Humanism on the Education of Women in Northern Italy and England during the Renaissance w: „Ex Post Facto: Journal of the History Students at San Fransisco State University”, tom XI, 2002 ..

Średniowieczne opactwa były kolejnym miejscem edukacji kobiet. Niektóre z nich pozwalały im również na prowadzenie badań naukowych. Przykładem jest tu przełożona klasztoru, Niemka Hildegarda z Bingen (ok. 1151–1158), której liczne dzieła dotyczą różnych dziedzin, w tym medycyny, nauk przyrodniczych i filozofiiHildegarda z Bingen (Sabina Flanagan)..

Rewolucja naukowa (XVI-XVII wiek) Wieki XVI i XVII w Europie Zachodniej cechowały się rosnącym udziałem kobiet we wszystkich dziedzinach nauki. Jednak kobiety były w dalszym ciągu wykluczone z uniwersytetów i zawodów związanych z działalności intelektualną. Uczone kobiety traktowane były jako nadzwyczajne wyjątki, tak rzadkie, „jak komety”. Ponieważ europejska szlachta interesowała się nauką jako hobby, także szlachcianki mogły brać udział w nieformalnych badaniach naukowych swoich ojców i braci.

We wczesnej nowożytności, ukształtowała się społeczność uczonych europejskich oparta na korespondencji, nazywana rzecząpospolitą uczonych. Uczeni listownie wymieniali się obserwacjami i pracami, przekraczając bariery polityczne, religijne i społeczne. Taka forma uczestnictwa w życiu naukowym dostępna była również kobietom, które choć nadal były marginesem, uczestniczyły w niej na równych prawach. Wśród kobiet należących do rzeczypospolitej uczonych należały m.in. księżniczka czeska Elżbieta, Anna Maria van Schurman, czy . Do zwiększonego uczestnictwa kobiet w życiu naukowym doszło dopiero w oświeceniu, kiedy zaczęły one prowadzić modne salony, będące ośrodkami życia intelektualnego.

Margaret Cavendish, angielska arystokratka (księżna Newcastle) z XVII wieku, brała udział w niektórych najważniejszych debatach naukowych tego czasu. Była jedną z licznych francuskich i angielskich arystokratek o podobnych zainteresowaniach. Odmówiono jej jednak przyjęcia do Royal Society, chociaż pozwolono jeden raz uczestniczyć w spotkaniu tego towarzystwa naukowego. Napisała wiele dzieł naukowych, m.in. Observations upon Experimental Philosophy (Uwagi o filozofii eksperymentalnej) i Grounds of Natural Philosophy (Podstawy filozofii naturalnej). W tych dziełach krytykowała coraz popularniejsze przekonanie, że ludzkość dzięki nauce stanie się panem Natury.

W bardziej korzystnej sytuacji znajdowały się Niemki. W krajach niemieckich utrwalona była tradycja udziału kobiet w produkcji i w rzemiośle i dzięki temu naukowczynie mogły zajmować się przede wszystkim obserwacją zjawisk natury, szczególnie astronomią. W latach 1650–1710 kobiety stanowiły aż 14% wszystkich astronomów niemieckich. Najsłynniejszą z tych kobiety była Maria Winkelmann. Została wykształcona przez swojego ojca i wuja, a także przez indywidualne zdobywanie wiedzy. Małżeństwo ze znanym pruskim astronomem Gottfriedem Kirchem umożliwiło jej kontynuowanie badań. Została asystentką męża w obserwatorium astronomicznym w berlińskiej Akademii Nauk. Wniosła znaczący wkład, m.in. odkryła kometę. Po śmierci męża ubiegała się o stanowisko asystenta astronoma w tej uczelni, jednak mimo odpowiednich kwalifikacji odmówiono jej tego stanowiska, jako kobiecie bez stopnia naukowego. Członkowie Akademii obawiali się, że zatrudnienie kobiety wywoła negatywne komentarze i da zły przykład.

Problemy Marii Winkelmann z berlińską Akademią odzwierciedlają skalę przeszkód, jakie stały przed kobietami, które pragnęły poświęcić się pracy naukowej, zarezerwowanej głównie dla mężczyzn. Żadna kobieta nie została przyjęta do takich towarzystw naukowych jak „Royal Society of England” i „Francuska Akademia Nauk” aż do XX wieku. Większość ludzi w XVII w. uważała, że jakakolwiek forma działalności naukowej stoi w sprzeczności z obowiązkami domowymi, których wypełniania oczekiwano od kobiet.

Rewolucja naukowa potwierdziła panujące poglądy o naturze kobiet. Większość naukowców wskazała odkrycia w nauce, aby uzasadniać nimi pogląd, że kobiety są z natury gorsze i podległe mężczyznom i nadają się tylko do pełnienia roli „matki karmicielki”. Rozpowszechnienie wydawnictw przyczyniło się do popularyzacji takich poglądów.

XVIII wiek thumb|upright|Maria G. Agnesi thumb|upright|Maria S. Merian thumb|upright|Karolina L. Herschel Oświecenie przyczyniło się do dalszego zwiększenia udziału kobiet w nauce. Rozwój tradycji salonów literackich, artystycznych i naukowych we Francji spowodował, że częstymi gośćmi byli w nich filozofowie, którzy popularyzowali swoje poglądy na kwestie polityczne, społeczne i naukowe w domach bogaczy i arystokracji. Ponieważ te zebrania były prowadzone przede wszystkim przez kobiety (do których tradycyjnie należała sfera „domowa”), liczne z nich stały się znane z powodu talentu jednocześnie gospodyń domu i uczestniczek dyskusji, skupiających wybitnych intelektualistów tamtej epoki.

Markiza Émilie du Châtelet, przyjaciółka i współpracowniczka Woltera przetłumaczyła na język francuski Principia Newtona i odkryła zasadę zachowania energii oraz wzór powstawania energii kinetycznej.

Laura Bassi była fizyczką i filozofką, pierwszą w historii Europy kobietą, zatrudnioną jako wykładowca wyższej uczelni (Uniwersytetu w Bolonii). Jej następczynią na tej uczelni była Maria Gaetana Agnesi – matematyczka, autorka prac o rachunku całkowym i różniczkowym.

Kobiety mogły zajmować się określonymi dziedzinami nauki jako hobby, np. botanika była typowym przedmiotem zainteresowania kobiet w XVIII w. Jednocześnie kobiety uznawane były za nie dość inteligentne, aby uczestniczyć w debacie na temat klasyfikacji gatunków, ale mogły, wykorzystując istniejące już wzorce, identyfikować i rysować rośliny w wolnym czasie. Rysunek był wówczas uważany za ważną umiejętność dla kobiet i wiele z nich wykorzystywało tę umiejętność do celów naukowych, szczególnie wobec nowych gatunków roślin, przywożonych z wypraw odkrywczych. Maria Sibylla Merian została nawet oficjalnym botanikiem na okręcie w czasie kilku wypraw, podczas których rysowała i katalogowała nowe rośliny. Jednak zwrócono uwagę, że system klasyfikacji roślin Linneusza bazuje na różnicach seksualnych, czyli jest „nieprzyzwoity” i z tego względu w końcu XVIII w. kobiety były zniechęcane do studiowania kwestii rozmnażania roślin z obawy, że będzie to dla nich moralnie szkodliwe.

Pisarka lady Mary Wortley Montagu zaobserwowała sposób rozprzestrzeniania się ospy prawdziwej, podczas pobytu w imperium Osmańskim; napisała i spopularyzowała wiele szczegółowych raportów na ten temat w Anglii w 1717Modern History Sourcebook: Lady Mary Wortley Montagu (1689-1762): Szczepienia przeciwko ospie prawdziwej w Turcji..