Henryk III (ur. 1 października 1207 w Winchesterze, zm. 16 listopada 1272 w Londynie) – król Anglii od 1216 r. Najstarszy syn Jana bez Ziemi i Izabeli, córki Aymera Tillefera, hrabiego Angoulême.
Początek rządów Urodził się w 1207 r. na zamku w Winchesterze. Już w 1209 r. został ogłoszony przez swojego ojca jego następcą. Kiedy w październiku 1216 r. król Jan leżał na łożu śmierci, potwierdził raz jeszcze swoją nominację i odebrał przysięgę baronów na wierność swojemu synowi. Po śmierci ojca 18 lub 19 października młody książę został królem Henrykiem III. 28 października, w katedrze w Gloucesterze, w obecności kilku baronów i legacji papieskiej, biskup Winchesteru Pierre des Roches koronował Henryka na króla Anglii. Jako korony użyto złotej obręczy. Na regenta w imieniu 9-letniego króla wyznaczono słynnego rycerza Williama Marshala, 1. hrabiego Pembroke.
Początki rządów Henryka były bardzo trudne. Kraj był już od roku rozdzierany walkami między królem a zbuntowanymi baronami, wywołanymi nieprzestrzeganiem przez króla podpisanej w 1215 r. Wielkiej Karty Swobód. Buntownicy powołali na tron Anglii następcę tronu Francji – księcia Ludwika, który zdążył już opanować Londyn i zagarnąć klejnoty królewskie. Wierne Janowi, a później Henrykowi, pozostały tylko hrabstwa południowo-zachodnie i centralne. Za radą regenta Henryk zwołał na 11 listopada Radę do Bristolu, na której 12 listopada podpisał zmodyfikowany tekst Wielkiej Karty (usunięto z niej m.in. art. 61, mówiący o prawie oporu wobec króla). Marshal rozesłał listy do baronów, w których prosił, aby nie obciążali małego Henryka grzechami jego ojca. Poparcia Henrykowi udzielił również Kościół, a papież Honoriusz III ekskomunikował księcia Ludwika.
Tymczasem Ludwik zdobył 9 grudnia zamek Hertford, a pod koniec roku opanował Berkhamsted. Kolejnym celem francuskiego księcia był port Dover, który miał mu zapewnić komunikację z Francją. 12 maja 1217 r. rozpoczął drugie oblężenie miasta, którego obroną dowodził Wysoki Sędzia (Chief Justiciar) Hubert de Burgh, 1. hrabia Kentu. Oblężenie pochłonęło większość sił Ludwika. Wykorzystał to Pembroke, który 20 maja zaatakował popierających Ludwika baronów pod zamkiem Lincoln i zadał im ciężką klęskę. Ludwik musiał odstąpić od oblegania Dover. Henryk III i Pembroke ruszyli na Londyn. Tymczasem nadeszły wieści, że Kent pod Dover i pod Sandwich rozgromił flotę francuską, odcinając Ludwika od posiłków.
Książę zrozumiał, że nie ma już szans na opanowanie Anglii i przystąpił do rokowań. 11 września 1217 r. w Lambeth podpisano traktat, w którym Ludwik, za symboliczne odszkodowanie, zrzekał się pretensji do korony angielskiej i obiecał zwrócić Anglii utracone przez króla Jana terytoria. Książę rychło opuścił Anglię. Hołd Henrykowi złożyli baronowie i szwagier – król Szkocji – Aleksander II (mąż siostry Henryka – Joanny). Król spędził święta w Northampton. Jesienią 1218 r. po raz pierwszy przyłożył do dokumentu królewską pieczęć. W tym samym czasie nowym legatem papieskim w Anglii został Pandulf. Boże Narodzenie 1218 r. król spędził w Winchesterze. W maju 1219 r. zmarł hrabia Pembroke, pozostawiając ustabilizowaną pozycję króla i ład wewnętrzny w Królestwie. Nie powołano nowego regenta, a największe wpływy w Radzie Królewskiej uzyskało dwoje nieprzepadających za sobą ludzi, reprezentującymi dwa wrogie sobie stronnictwa.
Pierwszym z nich był Hubert de Burgh, 1. hrabia Kentu. Przewodził on frakcji angielskiej, która domagała się, aby wszystkie urzędy, a zwłaszcza piecza nad zamkami, pozostawały w rękach Anglików. To stronnictwo cieszyło się poparciem arcybiskupa Canterbury, Stephena Langtona. Drugą frakcją było stronnictwo Poitiewińczyków na czele z biskupem des Rochesem, popieraną przez legata Pandulfa, zrzeszającą francuskojęzycznych przybyszów z Poitou. Kent uzyskał mocne oparcie w Radzie, natomiast des Roches cieszył się poparciem króla. Dzięki działaniom księcia Ludwika udało się zaprowadzić pokój między Anglią i Francją, podpisany 20 lipca 1219 r. i przedłużony 3 marca 1220 r.
Polityka zagraniczna Francja W polityce zagranicznej Plantagenetów sprawy francuskie zawsze zajmowały poczesne miejsce. Nie inaczej było za Henryka III, który nigdy tak naprawdę nie pogodził się z utratą licznych ziem na rzecz Francji. Na razie jednak pokój z 1220 r. wydawał się trwały, a w Gujennie, jedynej angielskiej posiadłości na kontynencie, panował spokój, na krótko zakłócony w 1221 r. sporami króla Henryka z Hugonem X de Lusignan, który ożenił się z matką króla Anglii. Spór nie trwał długo i zakończył się kompromisem, a Lusignanowie odgrywali w następnych latach czołową rolę w stronnictwie poitiewińskim.
W 1223 r. zmarł król Francji Filip II August i na tron wstąpił książę Ludwik (jako Ludwik VIII Lew). Henryk, powołując się na traktat z Lambeth, zażądał od Ludwika oddania Normandii i innych posiadłości andegaweńskich utraconych przez Jana bez Ziemi. Ludwik uchylił się od wypełnienia zobowiązań i w maju 1224 r., kiedy rozejm angielsko-francuski dobiegł końca, zaatakował Gujennę i Poitou, praktycznie w całości opanowując te tereny. Henryk próbował przeciwdziałać, ale musiał stawić czoło buntowi baronów. Wkrótce w Gaskonii tylko Bordeaux pozostało wierne królowi. Dopiero w marcu 1225 r. doczekało się posiłków, które przyprowadzili brat króla, Ryszard, hrabia Kornwalii i William de Longespee, 3. hrabia Salisbury. Wkrótce odzyskali oni całą Gujennę.
Henryk chciał pójść za ciosem i w przymierzu z hrabią Rajmundem VII z Tuluzy zaatakować Ludwika VIII. Plan ten spotkał się ze sprzeciwem papieża, który zabronił królowi Anglii sojuszu z Rajmundem, przeciwko któremu, jako popierającemu herezję katarską, wyprawę krzyżową organizował król Ludwik. W 1226 r. Ludwik zmarł, a jego następca, Ludwik IX, miał 13 lat. Przeciwko regentce, Blance Kastylijskiej, narastała opozycja baronów, którą starał się wykorzystać Henryk III. Wysłał emisariuszy do Normandii, Andegawenii, Bretanii i Poitou. Udało się im przeciągnąć na stronę Henryka m.in. księcia Bretanii i hrabiego La Marche. Na przeszkodzie Henrykowi stanął pokój, jaki baronowie zawarli z małoletnim Ludwikiem IX, oraz wewnętrzne niepokoje w Anglii.
Boże Narodzenie 1228 r. król spędził w Oksfordzie, gdzie przybyło do niego poselstwo baronów normandzkich, zapraszających go do ataku na Francję. Henryk do końca września 1229 r. zebrał armię, ale książę Bretanii skłonił go do odłożenia ataku do Wielkanocy 1230 r. Król spędził święta w Yorku, w towarzystwie Aleksandra II Szkockiego, za którego w 1221 r. wydał swoją siostrę, Joannę. Dopiero 30 kwietnia wypłynął z Portsmouth i 3 maja wylądował w St. Malo, gdzie czekał na niego książę Bretanii. Okazało się jednak, że nie wszyscy baronowie poparli króla Henryka. Ludwik IX szybko zebrał armię i ruszył przeciwko Henrykowi. Ten ograniczył się tylko do przemarszu przez Andegawenię, Poitou i Gaskonię i odebranie hołdów od niektórych feudałów, po czym 27 października wrócił do Anglii. W 1231 r. podpisał 3-letni rozejm z Ludwikiem IX.
Po upływie rozejmu król Ludwik wznowił działania wojenne. Henryk tracił zwolenników i musiał zmagać się z opozycją wewnętrzną, więc dążył do pokoju. W lutym 1236 r. podpisano 5-letni rozejm. Równocześnie król usiłował pozyskać nowych sojuszników przeciwko Francji. Dlatego w 1235 r. wydał swoją siostrę Izabelę za cesarza Fryderyka II. 14 stycznia 1236 r. poślubił Eleonorę, siostrę Małgorzaty, królowej Francji. Ślubu udzieli arcybiskup Canterbury Edmund Rich.
thumb|left|300px|Henryk III przybywa do Gujenny Pokój między Anglią i Francją przetrwał do 1242 r., kiedy to hrabia La Marche zwrócił się Henryka III z prośbą o pomoc przeciwko Francji, obiecując wsparcie króla Nawarry i hrabiego Tuluzy. Henryk zwołał Radę Królewską, która po pewnych oporach zgodziła się uchwalić konieczne podatki. Król mianował arcybiskupa Yorku Waltera de Graya regentem królestwa. 13 maja 1242 r. w towarzystwie żony, brata i 300 rycerzy król wypłynął z Portsmouth i po kilku dniach żeglugi wylądował u ujścia Gironde. Kilka dni później udał się do Pons, gdzie spotkał się z hrabią La Marche. 8 czerwca skierował się do Saintes, gdzie napisał deklarację wojny przeciwko Ludwikowi IX. Tymczasem król Francji zebrał armię i 20 lipca pojawił się przed liniami Henryka. Następnego dnia doszło do bitwy pod Taillebourg, zakończonej klęską Anglików. Henryk wycofał się do Saites, ale 3 dni później, obawiając się ataku, cofnął się do Pons. Tam opuścił jego szeregi hrabia La Marche, który zdążył dogadać się z Ludwikiem. Aby uniknąć okrążenia i niewoli armia angielska uporczywym marszem dotarła do Blaye, gdzie król dał swoim ludziom kilka dni odpoczynku. Następnie skierował się do Bordeaux, gdzie w kwietniu 1243 r. podpisano rozejm z Francją. Henryk pozostawał w mieście do października, spędzając czas na trwonieniu pieniędzy.
Tzw. wojna Saintoge była ostatnią wojną angielsko-francuską za panowania Henryka III. Król próbował jeszcze intrygować wśród baronów, kiedy król Ludwik udał się na wyprawę krzyżową i przebywał w Outremer. Jego starania spełzły na niczym. W końcu, pozbawiony środków na dalszą wojnę i zagrożony buntem własnych poddanych, zawarł w 1259 r. pokój z królem Ludwikiem IX, kończący pierwszą fazę wojen angielsko-francuskich, sięgającą swoimi początkami jeszcze Henryka II i z tego powodu nazywaną przez niektórych historyków „pierwszą wojną stuletnią”.
Walia Celem angielskich monarchów było również podbicie Walii. Bezskutecznie próbowali tego Wilhelm II Rudy, Henryk I Beauclerc i Henryk II. Król Jan zaprowadził porządek na pograniczu, ale podczas wojny domowej król Llywelyn Wielki znów zaczął sprawiać problemy. Sprzymierzył się nawet z opozycją baronów, więc Henryk zebrał w 1223 r. w Gloucesterze armię i wkroczył do Walii. Llywelyn musiał prosić o pokój. W sierpniu 1228 r. Llywelyn próbował zdobyć zamek Montgomery, ale wieść o tym dotarła na czas do króla, który przebywał w Yorku. Książę walijski musiał ustąpić, a Henryk wkroczył do Walii i rozpoczął budowę zamku w Kerry. Wtedy na plac budowy napadli Walijczycy, zabijając wielu ludzi. Nie posiadając licznej armii i obawiając się zdrady we własnych szeregach, Henryk zawarł niezbyt korzystny dla Królestwa traktat z Llywelynem.
15 kwietnia 1231 r. zmarł William Marshal, 2. hrabia Pembroke, który zarządzał marchiami na pograniczu walijskim. Llywelyn zdecydował się wykorzystać okazję i obległ Montgomery. Henryk ruszył przeciwko niemu i Llywelyn zawarł z nim traktat, ale kiedy król się oddalił wojna rozgorzała na nowo. Henryk zwołał swoje wojska do Oksfordu i pomaszerował do Hertford. Nie udało mu się jednak zmusić Walijczyków do bitwy. W 1232 r. Rada Królewska odmówiła nałożenia podatków na wojnę, więc ze strony angielskiej działania wojenne ustały. Wkrótce zawarto pokój, który utrzymał się do panowania Edwarda I.
Polityka wewnętrzna Walka o wpływy 17 maja 1220 r. na życzenie papieża odbyła się ponowna koronacja Henryka, przeprowadzona z obowiązującym ceremoniałem, z liczną asystą biskupów i baronów, dokonana w katedrze westminsterskiej przez arcybiskupa Langtona. Tymczasem zaostrzały się spory między frakcjami angielską i poitiewińską. Spór dotyczył zarządców zamków królewskich, którzy w okresie pierwszej wojny z baronami znacznie rozszerzyli zakres swojej władzy, stając się zagrożeniem dla prerogatyw królewskich. Rada postanowiła więc o przekazaniu zamków pod władzę króla. Po koronacji ich zarządcy złożyli przysięgę, że wydadzą zamki królewskim wysłannikom. Przejmowanie zamków przebiegało bez przeszkód, z wyjątkiem postawy Williama d’Aumale, który najpierw odmówił wydania zamku Rockingham, a w 1222 r. zbuntował się przeciwko królowi. Bunt ten został jednak rychło stłumiony.