Wielki post ( lub – dosł. czas czterdziestnicy; cs. czetyriediesiatnica) – czas pokuty przygotowujący do przeżycia najważniejszych dla chrześcijan świąt wielkanocnych. W Kościele łacińskim i w Kościołach starokatolickich zaczyna się w Środę Popielcową, przypadającą 46 dni przed Niedzielą Wielkanocną (do postu nie wlicza się przypadających w tym okresie 6 niedziel).
Zgodnie z prawem kanonicznym Kościoła katolickiego obowiązującym do 1983 roku trwał 40 dni – do Wielkiej Soboty. Aktualny Kodeks prawa kanonicznego nie precyzuje dnia jego zakończenia. Czas trwania wielkiego postu (dla liturgii posoborowej) określają „Ogólne normy roku liturgicznego i kalendarza” oraz „List okólny o przygotowaniu i obchodzeniu świąt paschalnych «»” Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z 1988 roku. Zgodnie z nim wielki post trwa do mszy wieczerzy Pańskiej (ONRL 28), a w Wielki Piątek i Wielką Sobotę obchodzony jest post paschalny.
„Rubryki mszału i brewiarza rzymskiego” z 1962 określają czas trwania wielkiego postu () „od jutrzni Środy Popielcowej do Wigilii Wielkanocnej aż do Nony soboty przed niedzielą Męki Pańskiej włącznie” (według Rubryk z 1962 sprawowane są nadal liturgie w klasycznym rycie rzymskim). W tradycyjnym obrządku rzymskim po wielkim poście sensu stricto następuje okres Męki Pańskiej (), a te dwa okresy razem składają się na czterdziestodniowy okres wielkopostny ().
W Kościołach mariawickich wielki post poprzedzony jest przedpościem, rozpoczyna się w Środę Popielcową, a kończy w Wielką Sobotę, podczas uroczystej aklamacji „Alleluja”. Mimo pokutnego i pasyjnego charakteru, wielki post jest dla mariawitów czasem przygotowania do Wielkanocy. Jest to pełen nadziei na zmartwychwstanie czas refleksji nad kondycją duchową człowieka.
W Reformowanym Kościele Katolickim czas ten nazywany jest Okresem Przygotowania Paschalnego i kończy się w Wielki Czwartek po południu.
Wielki post u grekokatolików i prawosławnych rozpoczyna się od Czystego Poniedziałku w pierwszym tygodniu czterdziestodniowego postu. W Cerkwi prawosławnej kończy się w piątek przed Niedzielą Palmową, a w Kościołach greckokatolickich wielki post kończy Niedziela Palmowa zwana w kościołach wschodnich Niedzielą Wierzbową.
W językach pierwotnego Kościoła wielki post był określany jako (łac.), (gr.), czyli dosłownie „40 dni” (czterdziestnica), co stanowiło nawiązanie do czterdziestodniowego postu samego Jezusa Chrystusa. W protestantyzmie obchodzony jest pod nazwą czasu pasyjnego.
Historia wielkiego postu Tło biblijne Czas trwania wielkiego postu ma odniesienie do trwającego 40 dni postu samego Chrystusa. Liczba „40” ma w historiach biblijnych znaczenie symboliczne. Tyle dni miał trwać potop, który miał oczyszczać Ziemię z grzechów. Czterdzieści lat trwała wędrówka narodu wybranego po wyjściu z Egiptu, by mógł – oczyszczony – wejść do Ziemi Obiecanej. 40 dni trwał biblijny pobyt Mojżesza na górze Synaj (Horeb) w obecności Boga, od którego otrzymał Dekalog (Wj 24,18). Po stwierdzeniu odstąpienia przez Izraelitów od zawartego przymierza wrócił na tę górę i spędził tam, poszcząc, 40 dni (Pwt 9,18). Prorok Ezechiel (Ez 4,6) opisuje nakaz 40-dniowej pokuty, którą miał odbyć za grzechy Judy. Z kolei Eliasz wędrował przez 40 dni na górę Horeb na spotkanie z Bogiem (1 Krl 19,8). Prorok Jonasz przez 40 dni nawoływał mieszkańców Niniwy do nawrócenia. Dawid i jego syn Salomon władali Izraelem po 40 lat każdy. Prawo Mojżeszowe stanowiło, że kobieta po porodzie była uznawana za nieczystą przez okres 40 dni, po upływie których dostępowała rytu oczyszczenia. Taki rytuał przeszła także czczona przez chrześcijan Maria z Nazaretu. Obchodzone 2 lutego święto Ofiarowania Pańskiego, nazywane było w przeszłości świętem Oczyszczenia NMP. Za każdym razem okres 40 dni lub 40 lat jest czasem pokuty i nawrócenia. Dla chrześcijan 40-dniowy post ma stanowić czas przygotowania na najważniejsze święto Zmartwychwstania Chrystusa.
Kościół pierwotny a post paschalny Pierwsi chrześcijanie zachowywali ścisły post w dniach upamiętniających śmierć i pobyt ciała Jezusa w grobie już w II wieku. Wspominał o tym w liście do papieża Wiktora I św. Ireneusz z Lyonu, biskup Vienne, wyjaśniając, że praktyka 40-godzinnego postu ma nawiązywać do czasu jaki spędził w grobie Chrystus. Tertulian (ok. 150–240) także uzasadniał podjęcie postu przez chrześcijan motywem ewangelicznym – realizacją słów Jezusa z Ewangelii Łukasza 5,35: „Przyjdzie czas kiedy zabiorą im pana młodego, i wtedy, w owe dni, będą pościli” ( 2,2). Potwierdzenie istnienia w pierwszych wiekach chrześcijaństwa tradycji postu przekazywał Hipolit Rzymski („Tradycja apostolska Hipolita”) oraz autor „Konstytucji apostolskich” (V,18.2).
Także Hipolit Rzymski zalecał, by w tygodniu paschalnym pokarm stanowiły wyłącznie chleb, sól i woda.
Post ścisły obowiązywał więc prawdopodobnie zarówno w piątek, jak i sobotę paschalną, ale Euzebiusz z Cezarei – przywołując opinię Ireneusza z Lyonu – wyjaśniał, że według części wyznawców podczas Wielkiego Tygodnia należy pościć przez jeden dzień, według innych – przez dwa dni, a według innych jeszcze dłużej. Także zmarły w połowie III w. św. Dionizy, biskup Aleksandrii, wspominał, że część wiernych pościła przez dwa, cztery lub sześć dni poprzedzających święto Paschy. Na pytanie Bazylidesa, biskupa z libijskiego Pentapolis, kiedy należy przerwać post przed Wielkanocą, Dionizy napisał list, w którym przeprowadził obszerną analizę i egzegezę tekstów ewangelijnych dotyczących misterium paschalnego Chrystusa. Dionizy Wielki napisał, że zgodnie z lokalną tradycją w północnej Afryce post kończono w Wielką Sobotę wieczorem, zaś zgodnie z tradycją rzymską – dopiero w porze piania koguta w niedzielę. Czas rozpoczęcia, zakończenia, a także sens i wyjaśnienie symboliczno-teologiczne praktyk wielkiego postu ewoluowały na przestrzeni pierwszych wieków chrześcijaństwa.
Autor „Konstytucji apostolskich” opisywał kary zdjęcia z urzędu dla duchownych, którzy nie przestrzegaliby postu w czasie wielkiego postu (lub praktykowanych postów w środy i piątki). Z obowiązku zwalniać duchownego mogła jedynie choroba. Ścisły post obowiązywał wiernych tylko w Wielki Piątek i w Wielką Sobotę. List papieża Innocentego I z 416 roku, kierowany do biskupa umbryjskiego miasta Gubbio, wiązał praktykę postu w te dwa dni ze smutkiem, jaki przeżywali apostołowie po śmierci Jezusa. Symboliczna liczba „40” wyznaczająca czas trwania postu przed świętem Zmartwychwstania, była po raz pierwszy użyta przez Tertuliana, łacińskiego teologa z Afryki Północnej. Jako pierwszy określił post jako 40-godzinny.
Post czterdziestodniowy Post trwający przez 40 dni poprzedzających święto Paschy chrześcijańskiej, najprawdopodobniej rozpowszechnił się w pierwszej połowie IV w. Zgodnie z kanonem 5 soboru nicejskiego I (325) rozpoczynał się on w szóstą niedzielę przed Wielkanocą, a kończył się w Wielki Czwartek. Takie terminy potwierdzał Euzebiusz z Cezarei („” 4,5), św. Atanazy (Listy świąteczne) oraz Egeria w „”. Listy św. Atanazego oraz zachowane mowy papieża św. Leona I Wielkiego wspominały o okresie wielkiego postu jako czasie czterdziestodniowych ćwiczeń duchowych. Datowane na koniec IV wieku „Konstytucje apostolskie” zalecały:
Czterdziestodniowy post rozpoczynał się więc w drugim dniu po szabacie, a więc w poniedziałek, gdyż „w tym dniu zaczęli spiskować przeciwko Panu” i trwał do dnia Przygotowania (), czyli do piątku – i dalej, w każdym tygodniu – aż do tygodnia Paschy. Nie było więc mowy o poście w soboty i w niedziele. Niedziele, jako dni świąteczne, nie były wliczane w czas wielkiego postu. Kanony synodu w Gangrze (ok. 340) piętnowały praktykowanie postu w niedziele:
Kanony synodu w Artsalth (w Armenii, po 373) potwierdzały trwałe funkcjonowanie okresu wielkiego postu w kalendarzu liturgicznym i dotykały kwestii jakości praktyki postnej. Istotna była abstynencja od pokarmów mięsnych. Zakaz spożywania mięsa dotyczył śród i piątków. W sposób szczególny, surowy praktykowali post mnisi.
Wydana przez Warszawską Metropolię Prawosławną publikacja „O nabożeństwie prawosławnym“ wskazuje, że czas trwania wielkiego postu stanowi także nawiązanie do starotestamentalnej dziesięciny, polegającej na ofiarowaniu Bogu 1/10 dochodów osiąganych z pracy. Autor wskazuje interpretację, że po odliczeniu z 7 tygodniowego okresu sobót i niedziel, oraz dodaniu Wielkiej Soboty do północy okres postu sumuje się w 36 i pół dnia, co stanowi 1/10 część roku.
Katechumenat Okres wielkiego postu był czasem przygotowania katechumenów do przyjęcia sakramentów inicjacji chrześcijańskiej, które były udzielane podczas Wigilii paschalnej. Gdy wspomina się o rytach inicjacji w Kościele pierwszych wieków, to wymienia się jedynie chrzest i Eucharystię. Chrzest był rozumiany, zgodnie z nauczaniem biblijnym, jako zawierający obydwa elementy: „chrzest z wody” i „chrzest z Ducha Świętego” (por. Dz 1,5–8) – stanowił inicjację do Eucharystii. Katechumeni zaliczeni do grona kandydatów mających przystąpić do inicjacji podczas najbliższej Wigilii paschalnej nazywani byli „” (tzn. wybrani) lub też „”. Przez okres wielkiego postu uczestniczyli w spotkaniach z biskupem lub prezbiterem, podczas których słuchali katechez o prawdach wiary chrześcijańskiej. Zalecano im także podejmowanie praktyk pokutnych, postnych (w tym do powstrzymania się od spożywania mięsa i wina), a także modlitwy. Kandydatów egzorcyzmowano, przekazywano ustnie Symbol wiary i Modlitwę Pańską („Ojcze nasz”) – do nauczenia się. W Wielkim Tygodniu recytowali te teksty, wykazując ich znajomość. Cykl wielkopostnych przygotowań katechumenów obejmował także „skrutinia” (łac. oznacza: „badam dokładnie, przenikliwie, doświadczam”), którym przewodniczył biskup. Do VI w. w Rzymie obowiązywał cykl trzech skrutiniów, które odbywały się w trzecią, czwartą i piątą niedzielę wielkiego postu. Podczas tych zgromadzeń wysłuchiwali fragmentów ewangelii: o Samarytance, uzdrowieniu niewidomego i o wskrzeszeniu Łazarza. Na końcu otrzymywali katechezę wyjaśniającą sens teologiczny oczekiwanej inicjacji chrześcijańskiej.
W miarę rozpowszechniania się chrześcijaństwa wzrosła liczba dorosłych przystępujących do chrztu, a także upowszechnił się zwyczaj chrzczenia dzieci (od VI wieku był zjawiskiem masowym). Z tego powodu nie było już możliwe organizowanie kameralnych, uroczystych skrutiniów. Zgromadzenia przygotowujące do inicjacji zostały przeniesione na dni powszednie. W środę następującą po trzeciej niedzieli wielkiego postu wynotowywano imiona dzieci i rodziców chrzestnych, po czym czoła dzieci były znaczone znakiem krzyża. Wówczas też następował ryt nakładania rąk oraz ryt soli. Tydzień później, w kolejną środę, dzieciom przekazywano księgę Ewangelii oraz Symbol wiary i Modlitwę Pańską. Zwyczaj przygotowywania dzieci do chrztu wygasał od IX wieku. Przygotowania i obrzędy chrztu dzieci były prowadzone w jednym dniu. Zrezygnowano także z czekania z inicjacją dzieci do czasu Wigilii paschalnej. Przyczyną była znaczna umieralność wśród noworodków.
Proces formowania ram czasowych wielkiego postu Jeszcze w połowie V wieku nie było jednomyślności między Kościołami chrześcijańskimi co do formy poszczenia i co do czasu trwania postu przed Wielkanocą.