Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny – Jugra

thumb|Krajobraz Okręgu – góra Manaraga (1820) na Uralu Subpolarnym thumb|Krajobraz Okręgu thumb|Tajga thumb|Górski krajobraz Uralu w pobliżu wsi Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny – Jugra (, Chanty-Mansijskij awtonomnyj okrug – Jugra) – jednostka podziału administracyjnego w obrębie Federacji Rosyjskiej, wchodząca w skład obwodu tiumeńskiego.

Położenie Chanty-Mansyjski OA – Jugra położony jest w zachodniej Syberii, na kontynencie azjatyckim, tuż przy granicy z Europą. Okręg leży w północnej Rosji, na wschód od Uralu, na równinnym terenie wchodzącym w skład środkowej części Niziny Zachodniosyberyjskiej. Jugra leży między 58° a 66° szerokości geograficznej północnej. Kraj z północy na południe rozciąga się na długości 900 km, a ze wschodu na zachód – na 1400 km.

Od północy Okręg graniczy z Jamalsko-Nienieckim Okręgiem Autonomicznym, od północnego zachodu – z Republiką Komi, od południowego zachodu – z obwodem swierdłowskim, od południa – z wchodzącymi w skład obwodu tiumeńskiego rejonami: tobolskim i uwackim. Na wschodzie Jugra graniczy z Krasnojarskim Krajem, zaś na południowym wschodzie – z obwodem tomskim.

Łączna długość granic Chanty-Mansyjskiego OA wynosi 4750 km.

Strefa czasowa Chanty-Mansyjski OA – Jugra należy do jekaterynburskiej strefy czasowej (YEKT): do 25 października 2014 UTC+06:00 przez cały rok, od 26 października 2014 UTC+05:00 przez cały rok. Jeszcze wcześniej, przed 27 marca 2011 roku, obowiązywał czas standardowy (zimowy) strefy UTC+05:00, a czas letni – UTC+06:00.

Powierzchnia Ponad połowę obszaru Okręgu porasta tajga. Przez terytorium Jugry płyną liczne rzeki i strumienie. Na terenie obwodu znajdują się niezliczone jeziora oraz zajmujące wielkie obszary bagna.

Ukształtowanie terenu Chanty-Mansyjski OA w przeważającej części leży na Nizinie Zachodniosyberyjskiej. Na powierzchnię tę składają się obszary na których wysokości wynoszą 100–300 m n.p.m. W pobliżu rzek wysokości bezwzględne osiągają jeszcze niższe wartości: 10–50 m n.p.m.

W zachodniej, skrajnej części okręgu znajdują się niezbyt wysokie góry, stanowiące część pasma górskiego Uralu. W granicach Jugry ciągną się one na długości 450 km pasem szerokim na 30–45 km. Najwyższym punktem na mapie kraju jest szczyt Narodnaja – 1894 m n.p.m., leżący w Uralu Subpolarnym.

Stosunki wodne Rzeki thumb|Rzeka na terenie Okręgu; w tle góry Ural thumb|Zachód słońca nad chanty-mansyjską rzeką thumb|Krajobraz na terenie Okręgu

Na terenie okręgu znajdują się liczne rzeki, stanowiące dopływy głównej rzeki Chanty-Mansyjskiego OA – Obu i jego głównego dopływu – Irtyszu. Najważniejsze z płynących przez teren Okręgu dopływy Obu to: Wach, Agan, Tromiegan, Wielki Juran, Pim, Wielki Sałym, , Sośwa Północna i , zaś głównymi dopływami Irtysza są: Konda i . Łączna długość rzek w granicach okręgu przekracza 30 000 km.

Rzeki Okręgu, podobnie jak rzeki w innych północnych krainach charakteryzuje wysoki poziom wód w okresie wiosenno-letnim, związany z topnieniem pokrywy śniegowej i spływaniem powstałej w wyniku tego wody do cieków wodnych.

W okresie zimowym rzeki pokryte są grubą warstwą lodu. Utrzymuje się ona przez okres ok. 6 miesięcy.

Jeziora Na obszarze obwodu położona jest ogromna liczba większych i mniejszych jezior, w tym ponad 29 000 o powierzchni przekraczającej 1 ha, a także 4 zajmujące obszar ponad 100 km². Są nimi: Kondinskij Sor, Leuszynskij Tuman, Bandemtor i Tromemtor.

Klimat Chanty-Mansyjski OA – Jugra leży w obszarze klimatów umiarkowanych wybitnie kontynentalnych, co charakteryzuje się dużymi różnicami temperatur pomiędzy latem a zimą.

Klimat Jugry charakteryzuje się m.in. szybką i gwałtowną zmianą warunków pogodowych, zarówno w ciągu doby, jak i w przypadku pór roku – zima nagle przechodzi w wiosnę, a jesień w zimę.

Temperatura Średnia temperatura stycznia w Jugrze wynosi od −18 °C na zachodzie do −24 °C wschodzie Okręgu. W rzeczywistości zimą w nocy temperatury potrafią spadać poniżej −45 °C. Najniższą zarejestrowaną temperaturę −59,3 °C zanotowano w 1973 r.

Zima na terytorium Okręgu jest surowa i długa, z grubą pokrywą śnieżną, zaś lato – krótkie i ciepłe. Przymrozki utrzymują się do późnej wiosny (do połowy czerwca) i pojawiają się już wczesną jesienią.

Klimat Okręgu charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem regionalnym. Najniższe temperatury w okresie zimowym rejestruje się w basenie rzeki Wach (rejon niżniewartowski).

Najcieplejszym miesiącem jest lipiec. Średnia temperatura w tym okresie waha się od +15,7 °C na północy do +18,4 °C na południu regionu. W okresie letnim zdarza się, że temperatury przekraczają 30 °C.

Opady thumb|temperatura i opady w Surgucie.

Roczna suma opadów wynosi 400–550 mm. Najwięcej opadów przypada na miesiąc lipiec, kiedy to spada ok. 15% tej sumy. Zalegająca zimą przez 180–200 dni pokrywa śnieżna osiąga grubość od 50 do 80 cm. Utrzymuje się ona od około końca października do początków maja.

Ciśnienie W okresie zimowym ciśnienie atmosferyczne na terenie Okręgu ma znacznie niższe wartości niż w innych częściach Azji północnej. Osłabienie działania wyżu azjatyckiego jest spowodowane napływem mas powietrza znad Atlantyku, powodującym także większe średnie opady śniegu i wyższe temperatury powietrza, niż na obszarach położonych na tej samej szerokości geograficznej, lecz bardziej na wschód. W lipcu ciśnienie przyjmuje średnie wartości 1005–1008 hPa, i jest wyższe niż w Azji Środkowej, lecz niższe niż w Arktyce.

thumb|Renifer tundrowy

Nasłonecznienie Dla Jugry charakterystyczna jest duża liczba dni ze słońcem, średnio terytorium Okręgu notuje się 1600–1900 godzin nasłonecznienia. Długość okres wegetacyjnego wynosi od 80 do 115 dni (dla porównania: w Polsce 180–210 dni).

Zimą przeważają wiatry południowe, zaś w okresie letnim – północne.

Fauna thumb|Piesiec thumb|Głuszec zwyczajny

Świat zwierzęcy w Chanty-Mansyjskim OA – Jugrze reprezentują liczne gatunki ssaków, spośród których wiele ma lokalne znaczenie gospodarcze dla życia myśliwych, dostarczając futer i mięsa. Należą do nich głównie drapieżne: lisy, pieśce, wiewiórki, sobole, kuny, norki, gronostaje, łasice, wydry i tchórze. Z innych gatunków mających gospodarcze znaczenie wymienić należy m.in. zające, krety, łosie i dzikie renifery. Ponadto na terenie Jugry żyją liczne gatunki gryzoni, nietoperze i inne ssaki.

Z ptaków w Jugrze występują m.in. dzikie gęsi i kaczki, kuliki, kuropatwy, głuszce, cietrzewie i jarząbki.

Na terenie regionu występują 42 gatunki ryb, m.in. jesiotr, sterlet, nelma (łosoś syberyjski) i sieja.

Charakterystyczną cechą Jugry, podobnie jak innych podmokłych krain jest występowanie w ciepłym okresie roku licznych gatunków owadów, z których wiele, pojawiających się w olbrzymich ilościach, jest dokuczliwych dla człowieka z powodu odżywiania się krwią ssaków.

Flora Pokrywa roślinna Jugry charakteryzuje się wielką różnorodnością.

Na terenie Okręgu występuje głównie tajga, a także roślinność bagienna i dzikie łąki. W pobliżu licznych jezior występuje typowa dla tego ekosystemu roślinność, zaś w rejonach górskich – także roślinność wysokogórska o charakterze tundrowym.

thumb|Modrzew

Obszary leśne stanowią 52,1% powierzchni regionu. Składają się na to głównie średnia tajga, złożona głównie z drzew iglastych, z domieszką liściastych. Z gatunków iglastych najliczniej występują: sosna, świerk, modrzew i jodła.

Na przybrzeżnych obszarach, zalewanych niekiedy przez rzeki, znajduje się typowa roślinność łąkowa.

Na północy regionu, gdzie tajga stopniowo zaczyna przechodzić w lasotundrę, występują liczne gatunki porostów, stanowiące pokarm dla reniferów.

W poszyciu lasów oraz wśród błot rosną liczne jadalne gatunki roślin. Niegdyś pełniły one ważną rolę gospodarczą, obecnie odgrywają one jedynie rolę w tradycyjnej gospodarce części rdzennej ludności Okręgu. Z gatunków mających znaczenie w tym zakresie najliczniej występują żurawiny, borówki, dzikie porzeczki, moroszki, czeremcha, maliny, głóg i jarzębina.

Na terenie okręgu znajdują się dwa ściśłe rezerwaty przyrody (zapowiedniki): Rezerwat przyrody „Juganskij” i Rezerwat przyrody „Małaja Sośwa”.

Historia Prehistoria Pierwsze ślady osadnictwa ludzkiego na terytorium Jugry pochodzą z mezolitu. Zamieszkujące je ludy najprawdopodobniej stanowiły ludność protouralską, zanim jeszcze uległa ona podziałowi na Ugrofinów i Samojedów. W neolicie na terenie Okręgu mieszkały już ludy ugrofińskie, m.in. Chantowie. W epoce żelaza pojawiły się pierwsze organizmy państwowe, rodzaj księstw, obejmujących gród (czasem kilka) i jego bliskie otoczenie. W I tys. n.e. ludność Okręgu utrzymywała sporadyczne kontakty zarówno ze wschodem, jak i zachodem.

thumb|Rodzina chantyjska przed tradycyjnym domem koczowników

X w. – koniec XVI w Od XI w. ziemie Jugry stały się terenem ruskiej ekspansji handlowej prowadzonej z terenu Nowogrodu. Od XI w. w zachodniej części dzisiejszego terenu Okręgu zaczęły osiedlać się napływające z zachodu plemiona Mansów, wypierane ze swych dotychczasowych siedzib przez Rusinów i Komiaków. Ugrofińskie ludy zamieszkujące teren dzisiejszego OA (Chantowie i Mansowie) określane były przez Rusinów mianem Jugrowie (od komijskiego Jögra.), a kraj przez nich zamieszkany – Jugrą.

Od XIII w. większość ziem dzisiejszego Okręgu znajdowała się w dość luźnej zależności od Republiki Nowogrodzkiej. Od 1478, czyli od podbicia Nowogrodu przez Moskwę, ziemie Jugry weszły w skład Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.

Na początku XVI w. ziemie Jugry zajęte zostały przez Tatarów i wchodziły w skład Chanatu Syberyjskiego. Stanowiły one jedną z ważniejszych części tego państwa.

W 1555 r. Rosja ponownie rozciągnęła nad Jugrą władzę zwierzchnią, gdyż władca Chanatu Syberyjskiego stał się wasalem carów rosyjskich. Wyrazem owej podległości była m.in. coroczna danina płacona w skórach sobolich, pozyskiwanych w dużej części na terenie Jugry. Gdy w 1563 r. chan Kuczum zerwał ową zależność i najechał ziemie cara, odwetowe wyprawy rosyjskie rozbiły chanat, a jedna z nich, pod dowództwem Jermaka, w 1582 r. ostatecznie przyłączyła większość terenu Chanty-Mansyjskiego OA do Rosji. Reszta terytorium została przyłączona wkrótce potem, do końca XVI w.

Kolonizacja rosyjska thumb|Mapa fragmentu ziem okręgu z 1701 r.

Wkrótce po przyłączeniu tych ziem rozpoczęła się rosyjska kolonizacja Jugry: w 1593 r. na miejscu starego chantyjskiego grodu Sugmut-Basz, inaczej zwanego Chałumo-Sugmut co w przekładzie oznacza „brzozowy gródek” założono pierwsze rosyjskie miasto Bieriozow, obecnie Bieriozowo, a w 1594 r. założono miasto Surgut – obecnie największe skupisko ludności w Okręgu. Intensywne osadnictwo rosyjskie rozpoczęło się jednak dopiero w połowie, a nasiliło w końcu XVII w. i szybko doprowadziło do tego, ze autochtoniczna ludność kraju (Chantowie i Mansowie) już w XVIII w. stała się na terenach Okręgu mniejszością (obecnie stanowi ona poniżej 2% populacji.) W okresie tym rozpoczęto pierwsze systematyczne badania nad kulturą i językami rdzennej ludności. W 1708 większość terenów obecnego Chanty-Mansyjskiego OA weszły w skład utworzonej Guberni Syberyjskiej, a w 1775 – Guberni Tobolskiej.

Wiek XIX i początek XX W XIX w. na terytorium Jugry kontynuowana było osadnictwo rosyjskie. Obszar dzisiejszego obwodu był jednym z wielu miejsc zsyłki przeciwników politycznych caratu, w tym Polaków.

XIX wiek był także początkiem nowoczesności w rejonie. w 1844 r. pojawiły się na Obie i Irtyszu pierwsze parowce, zaś regularna komunikacja tym rodzajem transportu datuje się od lat 50. Napłynęły wówczas do Jugry kolejne rzesze osadników, wśród których znajdowali się nie tylko, jak poprzednio, pionierzy i myśliwi, ale też kupcy i uczeni. W 1859 r. po Obie i Irtyszu, m.in. przez teren Jugry pływało 7 parowców, w 1904 r. – 107, а w 1913 – już 220.

W 1909 r. zbudowano pierwszą linię telefoniczną, łączącą kraj z resztą Rosji.

Utworzenie autonomii