thumb|Pokrój kwitnących roślin Łączeń baldaszkowy (Butomus umbellatus L.) – gatunek rośliny będący jedynym przedstawicielem monotypowego rodzaju łączeń Butomus i rodziny łączniowatych Butomaceae. Naturalny zasięg jego występowania obejmuje obszary o klimacie umiarkowanym w Azji i Europie, także Afrykę Północną. Introdukowany został do Ameryki Północnej, gdzie stał się uciążliwą rośliną inwazyjną. W obrębie naturalnego zasięgu rośnie na stanowiskach zwykle niezbyt obficie. Zasiedla brzegi wód stojących i płynących, może rosnąć także w głębszych wodach w ciekach o wartkim nurcie, jednak wówczas nie kwitnie. Rośliny tego gatunku są miododajne, mają jadalne kłącza, wykorzystywane są w plecionkarstwie i uprawiane jako rośliny ozdobne.

Rozmieszczenie geograficzne Zasięg gatunku obejmuje rozległe obszary Europy, jednak bez Islandii, Azorów, części wysp Morza Śródziemnego. Brak go w północnej Skandynawii i Rosji. W kierunku wschodnim zasięg gatunku rozciąga się na rozległe obszary Azji (południowa Rosja i Kazachstan) po Mongolię i Mongolię Wewnętrzną w Chinach. Zwarty zasięg obejmuje też region Kaukazu i sięga dalej na południe po Bliski Wschód (Turcja, Syria, Liban, Izrael, Jordania) oraz stąd na południowy wschód i wschód po Irak, Iran, Afganistan, Turkmenistan, Uzbekistan i region Sinciang w Chinach. We wschodniej Azji ma izolowane populacje we wschodnich Chinach (prowincje Henan, Hebei, Hubei, Jiangsu, Shanxi, Szantung, Shaanxi) oraz we wschodniej Rosji (Kraj Nadmorski). W Afryce Północnej rośnie w Algierii i Maroku.

W Polsce łączeń baldaszkowy opisywany jest jako dość pospolity lub rzadki, co związane jest bardzo nierównomiernym rozprzestrzenieniem. Zdecydowanie najliczniejsze stanowiska ma w części północno-zachodniej kraju, po środkową część Wielkopolski i ziemi lubuskiej. Dalej na południe stanowiska koncentrują się wzdłuż dolin Odry, Warty i Wisły. Stosunkowo liczne stanowiska ma także w województwie lubelskim i mazowieckim. W znacznym rozproszeniu rośnie w Polsce północno-wschodniej i centralnej (łódzkie, zachodnia część woj. świętokrzyskiego i północna woj. śląskiego) oraz w górach i na pogórzu.

Jako gatunek introdukowany rośnie i rozprzestrzenia się na rozległych obszarach w Ameryce Północnej. Notowany jest tu od 1897 roku, przy czym w związku z różnicami morfologicznymi między roślinami pochodzącymi z Azji Wschodniej i Europy (patrz sekcja „Systematyka i zmienność”) uznaje się, że rośliny rosnące na wschód od okolic wodospadu Niagara pochodzą z Azji, a te na zachód – z Europy. Gatunek rośnie w północno-wschodniej, północnej i północno-zachodniej części USA oraz w południowej części Kanady. Jako gatunek introdukowany podawany jest także z Irlandii i części Wielkiej Brytanii.

Morfologia thumb|Kwiat thumb|Owoce thumb|Nasiona Pokrój Bylina z grubym (od 1,5 do 2 cm) i krótkim kłączem rosnącym poziomo. Kłącze rozgałęzia się monopodialnie. Wyrastają z niego bulwki i liczne, włókniste korzenie. Bulwki mogą powstawać także w obrębie kwiatostanu.

Liście Wyrastają w dwóch rzędach w szczytowej części kłącza. W zależności od siedliska są pływające lub prosto wzniesione. Pływające liście – długie, cienkie i jasnozielone rozwijają się na roślinach rosnących na dnie cieków. W przypadku roślin rosnących na brzegach wód liście są prosto wzniesione, sztywne, równowąsko i ostro trójkanciaste, rynienkowate, długości od 0,5 do 1,2 m i szerokości do 1 cm, nieco spiralnie skręcone. Liście nie są podzielone na ogonek i blaszkę, są nagie, u nasady rozszerzone w pochwę i zwężające się ku szczytowi. Mają barwę zieloną do zielonopurpurowej.

Kwiaty Wyrastają zebrane po 20–25 w pozorny baldach na szczycie obłej na przekroju łodygi osiągającej do 1,5 m wysokości. Kolejne kwiatostany rozwijają się sukcesywnie naprzemiennie po obu stronach kłącza oddzielone nieparzystą liczbą liści (5, 7 lub 9). Podobny do baldacha kwiatostan jest w istocie skupieniem wierzchotek wspartych trójlistkową pochwą (rzadziej 2- lub 4-listkową). Kwiaty mają średnicę 2–2,5 cm i rozwijają się na długich szypułkach o nierównej długości wynoszącej 4–10 cm. Kwiaty są obupłciowe, przedprątne. Okwiat w dwóch zróżnicowanych okółkach; trzy listki w okółku zewnętrznym mają długość 6–7,5 mm i 2,5 mm szerokości, na szczycie są zaostrzone i mają barwę czerwonawą lub fioletowawą; trzy listki okółka wewnętrznego osiągają do 11,5 mm długości i 6 mm szerokości, mają koniec tępy i są białoróżowe z czerwonymi żyłkami. Barwa listków okwiatu bywa zmienna od bardzo jasnej, białawej do ciemnofioletowej. Pręcików 9 (czasem 6), trzy rosną w okółku wewnętrznym, a sześć (parami) w okółku zewnętrznym. Nitki pręcików (długości 3–4,5 mm) są nieco spłaszczone (rozszerzają się u nasady) i wnikają między pylniki w postaci łącznika (basifixed), główki pręcików (długości 1 mm) zawierają po dwa pylniki pękające podłużnymi bruzdami po bokach. Słupków jest 6 (czasem 9) zrośniętych częściowo u podstawy w pierścień i ułożonych w dwóch naprzemiennych okółkach. Na szczycie wyciągnięte są w szyjki z nieco zbiegającymi doosiowo znamionami. Na ścianach owocolistków znajdują się miodniki. Wydzielany przez nie nektar wznosi się w szczelinie między owocolistkami i wypływa w postaci kropelek w miejscach, gdzie się one rozdzielają. W zalążni znajdują się liczne (20–100) zalążki ułożone laminarnie (na powierzchni owocolistka). Zalążki są anatropowe (odwrócone).

Owoce Mieszki jajowate o długości 10 mm, zwieńczone dzióbkiem (trwałą szyjką słupka). Owoce są zrośnięte ze sobą ukośnie u podstawy. Pękają wzdłuż wewnętrznego (doosiowego) szwu. Zawierają drobne nasiona pozbawione bielma, z prostym zarodkiem. Nasiona na powierzchni są podłużnie prążkowane.

Gatunki podobne W czasie kwitnienia gatunek bardzo charakterystyczny, łatwy do rozpoznania. W postaci wegetatywnej łączeń może być mylony z roślinami z rodzaju jeżogłówka rosnącymi w podobnych siedliskach. Wyróżnia się liśćmi wąskimi (do 1 cm), u nasady zwykle czerwono nabiegłymi, wyraźnie trójkanciastymi (z wyjątkiem płaskiej części przy szczycie). U jeżogłówek liście są trójkanciaste tylko u nasady (wyżej są spłaszczone, choć z kilem) i u nasady zwykle białawe. Liście pływające rozróżnić można dzięki temu, że zawierają bardzo liczne, spiralne włókna widoczne po rozdarciu blaszki, które w liściach jeżogłówek występują bardzo nielicznie.

Systematyka i zmienność Pozycja systematyczna Łączeń baldaszkowy jest jedynym przedstawicielem monotypowego rodzaju łączeń Butomus L. (Sp. pl. 1:372. 1753) i rodziny łączniowatych Butomaceae Mirb. (Hist. Nat. Pl. 8: 194. 1804).

W 1815 Louis Claude Richard w jednej rodzinie Butomaceae umieścił rodzaje Butomus, Limnocharis i Hydrocleys. W systemie Benthama i Hookera (1862–1883) rodzaj Butomus włączony był do rodziny żabieńcowatych Alismataceae. Franz Buchenau w 1903 w dziele Das Pflanzenreich, zredagowanym przez Adolfa Englera, ponownie wyodrębnił rodzinę Butomaceae, do której włączone zostały wszystkie gatunki dotychczasowych żabieńcowatych, posiadające liczne zalążki ułożone na ścianach zalążni. W 1946 Marcel Pichon rozdzielił Alismataceae i Butomaceae, włączając do tej pierwszej rodziny wszystkie rośliny o liściach ogonkowych z szeroką blaszką liściową, o zalążku kampylotropowym (zgiętym) i nasionach z wygiętym zarodkiem; w drugiej z rodzin pozostał tylko rodzaj Butomus. Takie ujęcie zostało zaakceptowane i okazało się trafne także z punktu widzenia danych o filogenezie tych roślin. Jeszcze w 1973 John Hutchinson wskazywał rodzaj Butomus jako najbardziej zbliżony do pierwotnych jednoliściennych ze względu na podobieństwo słupkowia do obecnego u jaskrowatych. Także ścienne położenie zalążków i ich rozproszenie na całej powierzchni owocolistka stwierdzono tylko u prymitywnych dwuliściennych – pływcowatych (Cabombaceae) (cechujących się przy tym z kolei także 3-krotnymi kwiatami i wodnym środowiskiem życia). Późniejsze analizy filogenetyczne, w szczególności molekularne, wykazały, że Butomaceae są siostrzane żabiściekowatym Hydrocharitaceae i z nimi tworzą wspólny klad z żabieńcowatymi Alismataceae.

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Łączniowate należą do rzędu żabieńcowców i jako grupa siostrzana dla żabiściekowatych (Hydrocharitaceae) zajmują w jego drzewie filogenetycznym następującą pozycję:

Zmienność wewnątrzgatunkowa Jako odrębny gatunek opisany został Butomus junceus Turcz., jednak takson ten nie jest uznawany za zasługujący na miano gatunku. Propozycja wyodrębnienia tego taksonu odnosiła się do populacji występujących w Azji Wschodniej. Wyróżniają się one od tych z Azji południowo-zachodniej i Europy krótszą łodygą (do 70 cm), mniejszą liczbą kwiatów i prostym (a nie wygiętym) znamieniem.

Rośliny zanurzone, niekwitnące, o liściach wiotkich i pływających opisywane były jako forma B. umbellatus f. vallisneriifolius (Sagorski) Glück (także f. submersa). Eksperymenty z przesadzaniem roślin na różne siedliska wykazały, że te modyfikowały swój wygląd w zależności od warunków, w związku z czym jako morfotypy nie mogą mieć rangi systematycznej.

Istotne różnice w budowie i preferencjach ekologicznych występują między roślinami diploidalnymi i triploidalnymi – przedstawione są one w sekcji „Biologia”.

Wyróżniane są dwie odmiany uprawne: o kwiatach białych – ‘Schneeweisschen’ oraz różowoczerwonych – ‘Rosen-rot’.

Nazewnictwo Nazwa rodzajowa Butomus to grecka nazwa użyta przez Teofrasta z Eresos. Pochodzi ze złożenia dwóch słów greckich: βους bous = wół i τομος tomos, temnein = ciąć, kaleczyć. Według niektórych na współcześnie tak nazywany rodzaj została przeniesiona nietrafnie w XVI wieku bowiem odnosiła się najprawdopodobniej do jakiejś turzycy i została utrwalona w nomenklaturze botanicznej przez Karola Linneusza w 1753. Według innych autorów nazwa odnosi się do łączenia, którego liście zawierają sok powodujący podrażnienia jamy gębowej bydła. Nazwa gatunkowa pochodzi od łacińskiego słowa umbella = parasol i odnosi się do baldachowatego kształtu kwiatostanu.

W języku polskim gatunek bywa nazywany „łabędzim kwiatem”. Taką też nazwę nosi w języku niemieckim (Schwanenblume). Z dawnych i ludowych nazw polskich znane są takie jak: sitowiec (sitowiec okółkowy w Dykcjonarzu roślinnym Krzysztofa Kluka), roświta (okółkowa i baldaszkowa), bucień, sitowie i łączeń. Ta ostatnia nazwa w źródłach XIX-wiecznych obecna jest najczęściej, przy czym najdawniej udokumentowana została przez Stanisława Bonifacego Jundziłła w 1791 (Opisanie roślin w prowincyi W. X. Litewskiego naturalnie rosnących).

Biologia thumb|Pszczoła miodna na kwiecie łączenia