thumb|Budynek w 1932 roku thumb|Front budynku od strony placu Wileńskiego (2007) thumb|Tablica na fasadzie (od strony alei „Solidarności”) chroniąca ślady po pocisku artyleryjskim z okresu walk o Pragę we wrześniu 1944 thumb|Zachowana posadzka z 1930 roku Budynek Dyrekcji Kolei Państwowych – zespół trzech budynków (biurowca na planie litery H i dwóch budynków mieszkalnych), znajdujący się w Warszawie przy ulicy Targowej 74, między ulicą Wileńską i aleją „Solidarności”, w dzielnicy Praga-Północ. Siedziba spółki PKP Polskie Linie Kolejowe.

Opis Ideą budowy nowej siedziby DOKP była podnoszona od 1919 potrzeba skomasowania wszystkich jednostek organizacyjnych dyrekcji, dotychczas zlokalizowanych w różnych częściach miasta, w jednym miejscu. Decyzję przyśpieszyła realizacja linii średnicowej, która wymusiła zburzenie kilku budynków kolejowych90 lat minęło..., Infrator 9-10/2021..

Kompleks powstał w latach 1928–1931 według projektu Mariana Lalewicza, w stylu modernistycznym z pewnymi elementami klasycyzmu, przypominającego szereg monumentalnych gmachów sprzed rewolucji październikowej w Petersburgu. Powstał w miejscu Dworca Petersburskiego, który został spalony w 1915 przez opuszczających Warszawę Rosjan.

Powołano odrębny urząd pod nazwą „Kierownictwo Budowy Gmachu Dyrekcji Kolei Państwowych w Warszawie”. Wykonawcą było Towarzystwo Akcyjne Zakładów Przemysłowych Budowlanych Fr. Martens i A. Daab. Wraz z głównym gmachem biurowym powstały także dwa domy mieszkalne we wschodniej części działki. Gmach główny był zwrócony frontem do ul. Wileńskiej i od strony tej ulicy umieszczono główne wejście.

Po wyzwoleniu Pragi (15 września 1944) do końca września kompleks, który nie został zniszczony przez Niemców, stał się siedzibą nowo mianowanego prezydenta miasta Mariana Spychalskiego i władz miejskich. Z powodu silnego ostrzału artyleryjskiego z lewego brzegu Wisły w końcu września 1944 podjęto decyzję o ich przeniesieniu do budynku szkoły powszechnej przy ul. Otwockiej 3.

W 1987 roku zespół został wpisany do rejestru zabytków.

Zachował się wolno stojący przy wejściu do budynku dorycki portyk w formie antycznej świątyni oraz interesujący wystrój niektórych wnętrz w stylu art déco, np. dwóch holi i wydzielonej części dla kierownictwa.

Podmioty mające siedzibę w kompleksie budynków 1931−1939 – Dyrekcja (Okręgowa) Kolei Państwowych 1939 – Wojenna Dyrekcja KolejowaJanusz Gmitruk (red.): Żołnierze żelaznych szlaków: wspomnienia polskich kolejarzy 1939-1945, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1988, s. 5./Wojenna Dyrekcja Kolejowa „Warszawa”Bogdan Kobuszewski: Walka z transportem kolejowym w dystrykcie warszawskim (1942-1944) Próba bilansu (część I), Rocznik Mazowiecki 18 2006, s. 124. 1939−1944 – m.in. jednostki WehrmachtuBogdan Kobuszewski: Walka z transportem kolejowym w dystrykcie warszawskim (1942-1944). Próba bilansu (część I), Rocznik Mazowiecki 18 2006., Komenda Dzielnicowa (Abschnittswache Praga (lub Ost)) Policji Porządkowej (Ordnungspolizei – Orpo)Straty Warszawy. 1944 – władze miejskie 1944−1945 – Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, ul. Wileńska 2/4, pierwsza siedzibahttp://www.warszawa-stolica.pl/inne/spacerkiem.ppsNastępnie przeniósł się na pobliską ul. Cyryla i Metodego 4, do budynku b. internatu dla studentów teologii prawosławnej. 1944 – „Życie Warszawy”, pierwsza siedziba redakcji 1945 – pierwsza siedziba w zdobytej przez Armię Czerwoną Warszawie centralnych władz państwowych (Krajowej Rady Narodowej oraz Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej), a następnie przekształconego w Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, oraz wielu resortów, m.in. kultury i sztuki, oświaty, pracy i opieki społecznej, skarbu, spraw zagranicznych, żeglugi i handlu zagranicznegoSpis abonentów sieci telefonicznych m.st. Warszawy na 1945/46 rok. 1945−1975 – Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych od 1945 Sąd Wojskowy PKPMarcin Zaborski: „Specjalne” sądy wojskowe w Polsce w latach 1944–1955 (Wojskowy Sąd PKP, Wojskowy Sąd KBW oraz Wojskowe Sądy Rejonowe), Palestra 49/3-4(555-556), s. 161-171 2004 1945 − Prokuratura Wojskowa PKPElżbieta Romanowska: Wojskowe prokuratury Polskich Kolei Państwowych w latach 1944-1949 - formalno-prawne podstawy działalności, Przegląd Historyczno-Wojskowy 12 (63)/1 (234), s. 97-124, 2011 1945 – Biuro KontroliÓwczesna nazwa NIK-u., ul. Wileńska 2/4 1946−1950 - Ministerstwo Skarbu/FinansówSpis abonentów sieci telefonicznych Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Warszawie na 1946 rokSpis Telefonów Warszawskiego Okręgu Poczty i Telekomunikacji na rok 1950 1949? – Centralny Zarząd Przemysłu MotoryzacyjnegoSpis Telefonów Warszawskiego Okręgu Poczty i Telekomunikacji na rok 1950 wymienia siedzibę CZPM na ul. Senatorskiej 6, według https://www.trucks-machines.pl/samochody-ciezarowe/historia/987-rowiesnik-syreny w 1956 przy ul. Miodowej. 1949−1989 – Komitet PZPR Warszawskiego Węzła Kolejowego, ul. Wileńska 2/4; od 1973 jako Komitet Dzielnicowy PZPR Warszawskiego Węzła KolejowegoEncyklopedia Warszawy, PWN Warszawa 1975, s. 504. 1964 – Centrala Eksportu i Importu Taboru Kolejowego i Urządzeń dla Kolejnictwa 1975−1998 – Centralna Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych 1998−2001 – Sektor Infrastruktury Kolejowej PKP 1998−2001 – Dyrekcja Okręgu Infrastruktury Kolejowej od 2001 – Centrala spółki PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. od 2002 – Oddział Regionalny PKP Polskie Linie Kolejowe S.A.

Siedziba 9 central kolejowych związków zawodowych Obiekt stanowi część kompleksu budynków DKP, z wjazdem od ul. Wileńskiej 2/4, wejściem również od al. „Solidarności”. Wybudowany jako budynek mieszkalny. W 1944 w budynku mieściła się pierwsza siedziba Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie, następnie przez wiele lat Oddziału Mostowego PKP. Obecnie mieszczą się w nim: Sekcja Krajowa Kolejarzy NSZZ „Solidarność” Związek Zawodowy Dyżurnych Ruchu PKP Federacja Związków Zawodowych Pracowników Automatyki i Telekomunikacji PKP Związek Zawodowy Pracowników Warsztatowych Krajowy Sekretariat Kolejarzy NSZZ „Solidarność 80” Ogólnopolski Związek Zawodowy Straży Ochrony Kolei Związek Zawodowy Drużyn Konduktorskich w RP Związek Zawodowy Dyspozytorów PKP Autonomiczny Ogólnopolski Związek Zawodowy Pracowników Zatrudnionych u Pracodawców Spółek Grupy PKP S.A.

Budynek mieszkalny (od strony al. „Solidarności”) Wybudowany jako budynek mieszkalny, do wybuchu II wojny światowej użytkowany przez pracowników Ministerstwa Kolei Żelaznych, i obecnie spełniający funkcje mieszkalne. W międzyczasie mieściło się w nim Biuro Kontroli (1945)Siedziby Najwyższej Izby Kontroli – Najwyższa Izba Kontroli.

Inne informacje W dniu wybuchu powstania warszawskiego 1 sierpnia 1944 przez kilka godzin budynek był we władaniu żołnierzy oddziału batalionu por. „Bolka” Obwodu Praskiego AK. W 1945 (od 9 lutego 1945) rozlokowane w kompleksie b. dyrekcji kolejowej centralne władze państwowe ochraniał 2 Batalion Strzelecki 2 Pułku Pogranicznego 64 Dywizji Wojsk Wewnętrznych NKWDCAW: Działalność Zbiorczej Dywizji Wojsk Wewn. NKWD na terenie Polski w latach 1944–1946, [w:] .. Ten sam batalion ochraniał też położoną vis-à-vis dyrekcji, przy ul. Wileńskiej 13, siedzibę Ambasady ZSRR (1945-1946). W mającym swą siedzibę w budynku Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego znajdował się też w piwnicy areszt (1944-1945), wcześniej używany przez policję niemiecką i NKWD; zachował się do dziś. W 1945 gmach w którym odbywały się sesje K.R.N. zamierzał wysadzić WiN, lub wytruć w stołówce członków RząduNotatka MBP z 12 grudnia 1949, [w:] .. W kompleksie dyrekcji swoją siedzibę miało też szefostwo przewozów Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej; personel kwaterował nieopodal w budynku przy ul. Targowej 75, róg ul. Wileńskiej. Przy ul. Targowej 76 urzędował przedstawiciel Kolei Radzieckich (1950)Mirosław Golon: Radzieckie służby dyplomatyczne i konsularne w Polsce w latach 1944–1961, czasopismo Czasy Nowożytne, Tom XX, Rok 2007.. W latach 50. XX w. na budynku stały nadajniki zagłuszające fale krótkieMarek Henzler, Radio trzeszcząca Europa, „Polityka” nr 18/2002 (2345) z 6 maja 2002.. Pod budynkiem gospodarczym znajduje się poniemiecki schron przeciwlotniczy o długości około 30 m, podobny (widoczny) znajduje 100 m dalej przy Al.Solidarności pomiędzy budynkami ul.Wileńska 6 /Wileńska 6a.

W filmie (m.in.) Andrzej Titkow – serial TVP Układ Krążenia (1977) Andrzej Trzos-Rastawiecki – film Gdziekolwiek jesteś panie prezydencie (1978) Ewa Petelska/Czesław Petelski – film Urodziny młodego warszawiaka (1980) Stanisław Bareja – film Miś (1980) Bohdan Poręba – film Polonia Restituta (1981) Jerzy Skolimowski – film Fucha (1981) Juliusz Machulski – film Kiler (1997) Juliusz Machulski – film Kilerów dwóch (1998) Andrzej Wajda – spektakl TV Bigda idzie (1999) Jerzy Stuhr – film Tydzień z życia mężczyzny (1999) Roman Polański – film Pianista (2001) Michał Kwieciński – serial TVP2 Czas honoru (2009-2011) Robert Gliński – film Kamienie na szaniec (2013) Bogusław Wołoszański – serial dok. Sensacje XX wieku

Zobacz też Budynek Dyrekcji Kolei Państwowych w Katowicach

Przypisy

Linki zewnętrzne

Hasło o budynku Warszawskiej Dyrekcji Kolei Państwowych na portalu warszawa1939.pl Adrian Sobieszczański: Gmach Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Warszawie

Kategoria:Architektura modernizmu klasycyzującego w Warszawie Kategoria:Budynki biurowe w Warszawie Warszawa Kategoria:Polskie Koleje Państwowe Kategoria:Nowa Praga Kategoria:Zabytki nieruchome w Warszawie