HMS Warspite – brytyjski pancernik, drugi z pięciu okrętów typu Queen Elizabeth, służący w Royal Navy w okresie I i II wojny światowej. Zwodowany w listopadzie 1913 roku, do linii wszedł w marcu 1915 roku, już podczas trwania I wojny światowej. Zaprojektowany jako szybki, silnie uzbrojony i opancerzony okręt liniowy, stworzył wraz z siostrzanymi jednostkami jednolity związek taktyczny. Wziął udział w największym starciu morskim tej wojny: bitwie jutlandzkiej, odnosząc podczas niej dość poważne uszkodzenia. Był również obecny podczas internowania Hochseeflotte w listopadzie 1918 roku.

W dwudziestoleciu międzywojennym służył na Atlantyku i Morzu Śródziemnym. W latach 30. przeszedł gruntowną modernizację, która zdecydowanie poprawiła charakterystyki bojowe okrętu. Po wybuchu II wojny światowej wszedł w skład Home Fleet, przyczyniając się walnie do zwycięstwa w drugiej bitwie pod Narwikiem w kwietniu 1940 roku. Wkrótce został przeniesiony na Morze Śródziemne, gdzie odznaczył się w bitwach z włoską Regia Marina, przede wszystkim koło przylądka Stilo i koło przylądka Matapan. W drugiej połowie 1941 roku przeszedł modernizację w Stanach Zjednoczonych. Rok 1942 i część następnego spędził w służbie na Oceanie Indyjskim, by powrócić na Morze Śródziemne przed inwazją na Sycylię. We wrześniu 1943 roku przyjmował na Malcie poddające się włoskie okręty oraz wspierał desant pod Salerno, gdzie odniósł poważne uszkodzenia po eksplozji niemieckiej bomby kierowanej. Podczas operacji Overlord osłaniał ogniem artyleryjskim lądujące oddziały. Ostatni raz uczestniczył w akcji bojowej w listopadzie 1944 roku.

Przesunięty do rezerwy, po zakończeniu wojny został sprzedany na złom. Podczas holowania do stoczni rozbiórkowej wszedł na mieliznę i ostatecznie został rozebrany na miejscu, w latach 1950−1956. Podczas swej długiej służby stał się jednym z najbardziej znanych okrętów Royal Navy, zyskując przydomek „Starej Damy” (The Grand Old Lady).

Budowa i początki służby Stępkę pod przyszły HMS „Warspite” położono w HM Dockyard w Devonport 31 października 1912 roku, wodowanie odbyło się 26 listopada 1913 roku. Matką chrzestną okrętu została żona Austena Chamberlaina, zaś nazwę nadano po raz ósmy w historii Royal Navy. Będący promotorem budowy typu Queen Elizabeth ówczesny Pierwszy Lord Admiralicji, Winston Churchill, proponował początkowo nazwę „Richard I”, ale wobec oporu w Admiralicji musiał ustąpić. Herbem pancernika była złota sylwetka XVII-wiecznej armaty na zielonym polu, wokół którego umieszczony był wieniec z dewizą: Belli dura despicio („Gardzę trudami wojny”).

8 marca 1915 roku pierwszym dowódcą „Warspite” mianowano komandora Edwarda Montgomery’ego Phillpottsa. Pancernik opuścił stocznię 22 marca, zaś oraz próbne strzelania przeprowadzono 8 i 11 kwietnia tegoż roku. Koszt budowy okrętu, sfinansowanego z programu rozbudowy floty na rok 1912, wyniósł 2 524 148 funtów, co stanowiło równowartość 18 559 kg czystego złota. 13 kwietnia 1915 roku „Warspite” dołączył do Grand Fleet w Scapa Flow. Początkowo wcielono go do 2. Eskadry Pancerników (ang. 2nd Battle Squadron).

16 (według innych źródeł 17) września 1915 roku „Warspite” wszedł na mieliznę, uszkadzając dno. Po zakończeniu remontu, w listopadzie dołączył ponownie do Grand Fleet, tym razem w składzie nowo formowanej 5. Eskadry Pancerników (ang. 5th Battle Squadron), która została utworzona wyłącznie z jednostek typu Queen Elizabeth. 3 grudnia „Warspite” miał kolejny wypadek – podczas ćwiczeń uderzył w rufę siostrzanego okrętu „Barham”, co spowodowało nieznaczne uszkodzenia. Remont, przeprowadzony w macierzystej stoczni w Devonport, trwał do 21 grudnia 1915 roku.

Opis konstrukcji thumb|Plan pancerników typu Queen Elizabeth według Brassey's Naval Annual 1923

W chwili wejścia do służby HMS „Warspite” miał kadłub o długości całkowitej 194,9 m (182,9 m między pionami) i szerokości maksymalnej 27,6 m. Wyporność konstrukcyjna wynosiła według projektu 27 500 ton angielskich (ts), zaś faktyczna pełna 33 410 ts. Przy pełnym obciążeniu okręt zanurzał się maksymalnie na 10,97 m. Pokład dziobowy, najwyższy, rozciągał się na około 73% długości okrętu, do barbety wieży „X” (trzeciej licząc od dziobu). Grodzie wodoszczelne, zapewniające zapas pływalności w przypadku uszkodzenia kadłuba, sięgały do poziomu pokładu głównego, zaś dno podwójne obejmowało niemal całą długość pancernika.

Napęd okrętu stanowiły dwa zespoły turbin parowych systemu , wyprodukowanych przez zakłady Hawthorn Leslie & Co. w Hebburn, rozmieszczonych w trzech równoległych pomieszczeniach maszynowni, o łącznej projektowanej mocy maksymalnej 75 000 shp, mającej zapewnić prędkość maksymalną 25 węzłów (bez przeciążenia 56 000 shp i 23 węzły). Każdy zespół składał się z dwóch turbin wysokiego i dwóch niskiego ciśnienia oraz zintegrowanych z turbinami niskociśnieniowymi turbin krążowniczych i biegu wstecznego. Turbiny wysokiego ciśnienia umieszczone były w skrajnych przedziałach maszynowni i poruszały bezpośrednio, bez pośrednictwa przekładni, zewnętrzne wały napędowe, zaś turbiny niskiego ciśnienia zabudowano we wspólnym centralnym przedziale i napędzały one, również bezpośrednio, dwa wały wewnętrzne. Parę do turbin dostarczały 24 kotły wodnorurkowe typu Yarrow z rurkami o dużym przekroju, umieszczone po sześć w czterech oddzielnych przedziałach kotłowni, o ciśnieniu roboczym 16,5 at (12,3 at na turbinach). Wszystkie kotły opalane były paliwem płynnym, którego projektowany maksymalny zapas wynosił 3400 ton, co miało zapewnić zasięg 8600 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 12,5 węzła (według innych źródeł 4500 mil morskich przy 10 węzłach). Pancernik posiadał dwa równoległe stery, usytuowane za wewnętrznymi wałami napędowymi. Podczas próby prędkości przeprowadzonej 11 kwietnia 1915 roku osiągnięto 24,1 węzła przy mocy na wałach 56 580 shp i 274 obrotach śrub na minutę oraz 24,65 węzła z przeciążeniem do 75 510 shp.

Główne uzbrojenie pancernika składało się z ośmiu dział Mk I kal. 381 mm (15 cali), o długości lufy wynoszącej 42 kalibry, zastosowanych po raz pierwszy właśnie na pancernikach typu Queen Elizabeth. Były one umieszczone w czterech podwójnych wieżach artyleryjskich Mk I, zamontowanych po dwie na dziobie i rufie, w superpozycjach. Pierwotny system kierowania ogniem składał się z dalmierza o bazie 15 stóp, zainstalowanego w obrotowym stanowisku pod opancerzoną kopuła na dachu , z którego dane były przekazywane do kalkulatora artyleryjskiego Dreyera w głównym stanowisku kierowania ogniem na platformie szczytowej przedniego masztu. Każda z wież artyleryjskich również została wyposażona w 15-stopowy dalmierz dla samodzielnego prowadzenia ognia, zaś rezerwowe stanowisko kierowania ogniem umieszczono w wieży „B” (drugiej licząc od dziobu). Artylerię średniego kalibru stanowiło 12 dział kal. 152 mm (6 cali) o długości lufy 45 kalibrów, umieszczonych na podstawach Mk IX w opancerzonych kazamatach na obydwu burtach na pokładzie głównym. W chwili wejścia do służby „Warspite” nie posiadał systemu kierowania ogniem artylerii średniej. Pierwotne uzbrojenie przeciwlotnicze składało się z dwóch dział QF HA Mk I kal. 76 mm, umieszczonych na pokładzie dziobówki pomiędzy kominami. Ponadto pancernik dysponował czterema stałymi podwodnymi wyrzutniami torpedowymi kal. 533 mm, zabudowanymi prostopadle do osi podłużnej okrętu w dwóch przedziałach przed pierwszą i za ostatnią wieżą artylerii głównej, z łącznym zapasem 20 torped, oraz pięcioma karabinami maszynowymi systemu Maxima.

Podstawowym elementem ochrony pancernej okrętu były burtowe pasy pancerne, wykonane z płyt ze stali utwardzanej powierzchniowo (Non Cemented) o maksymalnej grubości 330 mm i łącznej masie 1909 ts. Wieże artylerii głównej miały pancerz o grubości 330 mm od czoła, 279 mm na bokach i 108 mm od góry. Ich barbety miały maksymalną grubość 254 mm, zaś grodzie komór amunicyjnych 51 mm i były dodatkowo osłaniane od dołu przez zbiorniki wodoszczelne ponad podwójnym dnem. Wieża dowodzenia miała pancerz o maksymalnej grubości 279 mm. Wewnętrzne grodzie pancerne były wykonane z płyt o grubości od 102 do 152 mm, a wzdłużne grodzie przeciwtorpedowe 51 mm. Opancerzenie poziome, wykonane ze stali o podwyższonej wytrzymałości na rozciąganie (High Tensile), składało się z kilku kolejnych poziomów: na pokładzie dziobowym nad kazamatami artylerii średniej (25,4 mm), pokładzie górnym pomiędzy barbetami skrajnych wież artyleryjskich (od 32 do 51 mm), pokładzie głównym w przedniej i rufowej części kadłuba (32 mm), pokładzie średnim nad komorami amunicyjnymi i przedziałami urządzeń napędowych (25,4 mm) oraz pokładzie dolnym na całej długości okrętu (w zależności od miejsca od 25,4 do 76 mm).

Projektowana liczebność załogi wynosiła 951 oficerów, podoficerów i marynarzy. Rzeczywista liczba członków załogi zmieniała się wielokrotnie podczas długiej służby pancernika.

Modernizacje thumb|Uszkodzenia kadłuba „Warspite” po bitwie jutlandzkiej. W lewym górnym rogu widoczne działo kal. 152 mm w kazamacie. W drugiej połowie 1916 roku, bazując na analizach przyczyn utraty okrętów podczas bitwy jutlandzkiej, Brytyjczycy uznali za konieczną poprawę ochrony pancernej komór amunicyjnych. Na wszystkich jednostkach typu Queen Elizabeth wzmocniono w tych miejscach pancerz, dodając jednocalowe (25,4 mm) płyty pancerne. W lipcu 1917 roku na „Warspite” zainstalowano centralne stanowiska kierowania ogniem armat kal. 152 mm, po jednym dla każdej baterii burtowej. W tym samym czasie zamontowano platformę reflektorów bojowych oraz dodatkowe stanowisko kontroli ognia na przednim maszcie. Eksperymentalnie zastosowano rozpinane brezentowe płachty na obydwu kominach, mające na celu uzyskanie błędnych odczytów odległości w dalmierzach przeciwnika. W 1918 roku na dachach wież artyleryjskich „B” I „X” zamontowano platformy startowe dla samolotów Sopwith 1½ Strutter i Sopwith Camel.

Po zakończeniu działań wojennych wieże „B” i „X” otrzymały dalmierze o bazie 30 stóp w miejsce dotychczasowych 15-stopowych. W tym samym czasie rozbudowano stanowisko obserwacyjne na przednim maszcie oraz podwyższono o jeden poziom maszt główny. Okręt otrzymał również galeryjkę na rufie. Podczas przeprowadzonej 11 marca 1919 roku próby prędkości uzyskano 75 800 shp (z przeciążeniem) i prędkość 23,5 węzła przy zmierzonej wyporności 32 500 ts.

Po redukcjach flot wojennych w wyniku postanowień konferencji waszyngtońskiej pancerniki typu Queen Elizabeth, wraz z podobnymi typu Revenge tworzyły trzon Royal Navy. Dla utrzymania ich wartości bojowej niezbędne były jednak poważne modyfikacje konstrukcji. Pierwszą międzywojenną modernizację „Warspite” przeprowadzono w w Portsmouth w latach 1924−1926, jej koszt wyniósł 195 000 funtów. Wzmocniono podczas niej artylerię przeciwlotniczą, wymieniając dotychczasowe dwa działa kal. 76 mm na cztery pojedyncze działa QF Mk V kal. 102 mm na podstawach HA Mk III. Zainstalowano nowe stanowiska kierowania ogniem przeciwlotniczym HACP z dalmierzem UB-4 o bazie 12 stóp. Przebudowano wieżę dowodzenia i zmieniono konfiguracje platform przedniego masztu. Przedni komin został odgięty do tyłu i połączony z tylnym, dla uniknięcia zadymiania pomostu dowodzenia. W celu poprawienia systemu biernej ochrony kadłuba zabudowano bąble przeciwtorpedowe oraz wzmocniono ochronę komór amunicyjnych. W wyniku wszystkich zmian wyporność standardowa pancernika wzrosła do 30 800 ts, pełna do 35 060 ts, szerokość maksymalna do 31,7 m, zaś prędkość maksymalna zmalała do 23,5 węzła.