Jerzy Włodzimierz Topolski (ur. 20 września 1928 w Poznaniu, zm. 21 grudnia 1998 tamże) – polski historyk specjalizujący się w zakresie historii społeczno-gospodarczej oraz metodologii historii. Współtwórca poznańskiego ośrodka metodologicznego.
Życiorys Urodził się w Poznaniu, w rodzinie nauczycielskiej. Od 1935 mieszkał w Gnieźnie. W okresie okupacji niemieckiej, wywieziony wraz z rodziną do Piotrkowa Trybunalskiego, ukończył szkołę powszechną oraz dwuletnią szkołę handlową (jedyną dopuszczalną w Generalnym Gubernatorstwie formę szkolnictwa ponadpodstawowego). Po powrocie do Gniezna uzyskał w styczniu 1946 maturę w tamtejszym Gimnazjum i Liceum im. Bolesława ChrobregoD. Jung, Stary gmach I Liceum im. B. Chrobrego: znani absolwenci szkoły [w:] 13 pomysłów na Gniezno i okolice. Przewodnik tematyczny dla turystów (red. nauk. Armin Mikos von Rohrscheidt), Gniezno 2016, s. 126-127..
W latach 1946–1950 studiował na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego, gdzie przygotował na seminarium Jana Rutkowskiego pracę magisterską z ekonomii politycznej, obronioną po śmierci Rutkowskiego pod opieką Pawła Sulmickiego. W 1951 uzyskał na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika stopień doktora nauk historycznych na podstawie przygotowanej pod kierunkiem Stanisława Hoszowskiego rozprawy o rozwoju latyfundium arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Po krótkim okresie pracy jako asystent w Katedrze Historii Państwa i Prawa Polskiego został w 1951 przyjęty na aspiranturę (odpowiednik studiów doktoranckich) w partyjnym Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych, gdzie w 1955 uzyskał tytuł kandydata nauk na podstawie rozprawy Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII wieku w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W 1956 uzyskał etat docenta w Instytucie Historii PAN, a w marcu 1959 podjął równoległą pracę na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 1962 definitywnie zdecydował się na pracę w Instytucie Historii UAM. Profesorem nadzwyczajnym został w 1961, a zwyczajnym w 1968. Od 1971 był członkiem korespondentem, a od 1977 członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Od 1984 przez kilka lat przewodniczył Komitetowi Nauk Historycznych PAN. W latach 1986–1989 był członkiem Ogólnopolskiego Komitetu Grunwaldzkiego.
Związany zawodowo przede wszystkim z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, gdzie w latach 1968–1981 był wicedyrektorem, a w 1981–1987 dyrektorem Instytutu Historii. Wykładał także na uniwersytetach w Belgii, Francji (m.in. w VI Sekcji École pratique des hautes études w Paryżu), Hiszpanii, Holandii, Niemczech, Włoszech (m.in. w w Rzymie), Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. Od 1970 do 1990 był przedstawicielem Polski w .
Od 1948 był członkiem PZPR, . W latach 1981–1984 wchodził w skład Komisji KC PZPR dla wyjaśnienia okoliczności, faktów i przyczyn konfliktów społecznych w dziejach PRL. Od sierpnia 1981 wchodził także w skład Komisji Nauki i Oświaty Komitetu Centralnego PZPRSkład Komisji Komitetu Centralnego PZPR, „Trybuna Ludu”, nr 189, 14 sierpnia 1981, s. 3.. Przygotował na potrzeby Ministerstwa Spraw Wewnętrznych dokument pt. Kryzys 1980 roku. W latach 1982–1989 członek Trybunału StanuKto jest kim w Polsce 1989, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1989, str. 1360. Od 1982 był członkiem Rady Naukowej Instytutu Podstawowych Problemów Marksizmu-LeninizmuPosiedzenie Rady Naukowej IPPML przy KC PZPR /w/ „Rzeczpospolita”, nr 102, 13 maja 1982, s. 2..
Od końca lat 60. XX w. miał dom letniskowy w Boszkowie, gdzie powstało wiele jego prac. Jego przyjaźń z Raffaellem Righinim, historykiem starożytności z Uniwersytetu Turyńskiego, zaowocowała dwumiesięcznym pobytem w charakterze profesora wizytującego w Turynie na przełomie 1985/1986 i wspólnie wydaną książką (1997). Był promotorem doktoratów Włodzimierza Rączkowskiego, Gwidona Zalejki, Ewy Domańskiej i Aleksandra Małeckiego. Do jego uczniów należą Krzysztof Brzechczyn i Wojciech Wrzosek.
thumb|Grób na cmentarzu Miłostowo w Poznaniu Żonaty z dr Marią Danutą Łabędzką-Topolską, wcześniej przez cztery lata z prawniczką prof. Zofią Kulejewską (1928–2011).
Zmarł w Poznaniu, pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Miłostowo (pole AZ rząd 1 miejsce 19)Plan Poznania - Cmentarze [dostęp 2026-01-15]..
Praca naukowa W dorobku Topolskiego znajduje się łącznie ponad 1000 pozycji bibliograficznych, w tym około 30 książek oraz kilkaset artykułów, w tym wiele przetłumaczonych na języki obce i wydane za granicą. Jego zainteresowania twórcze obejmowały następujące nurty: problematyka społeczno-gospodarcza, regionalistyka, syntezy i podręczniki, metodologia historii oraz historia historiografii.
Zajmował się historią nowożytną Polski i Europy, historią historiografii oraz teorią i metodologią historii. Z początkiem lat 60. XX w. oddalił się od paradygmatu marksistowskiego i przystąpił na gruncie współpracy z socjologiem Andrzejem Malewskim do budowy własnego schematu wyjaśniającego prawidłowości historii, opartego na modelu nomologiczno-dedukcyjnym Carla Hempla i Karla Poppera. Na przełomie lat 60. i 70. założył z Leszkiem Nowakiem i Jerzym Kmitą tzw. poznańską szkołę metodologiczną.
Za swojego mistrza uznawał Jana Rutkowskiego, a na jego zainteresowania metodologiczne wpływ wywarły prace Henryka Łowmiańskiego. Należał obok Mariana Małowista, Witolda Kuli i Andrzeja Wyczańskiego do grupy polskich badaczy, którzy interpretowali historię gospodarczą Polski w kategoriach zapóźnienia rozwojowego (zgodnie z koncepcją Alexandra Gerschenkrona) i w ścisłym związku z Europą Zachodnią. Reprezentował pogląd o zewnętrznych źródłach upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zgodny z tradycją warszawskiej szkoły historycznej. W odróżnieniu od Mariana Małowista wskazywał na aktywizację gospodarczą szlachty europejskiej jako decydujący czynnik zarówno w powstaniu kapitalizmu na zachodzie Europy, jak i gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej na wschodzie kontynentu. Sprzeciwiał się poglądom Małowista i Immanuela Wallersteina o kolonialnym uzależnieniu wczesnonowożytnej Europy Wschodniej od światowych centrów gospodarczych. Odrzucił także tezę Witolda Kuli o czterokrotnym spadku siły nabywczej gospodarstw chłopskich między przełomem XVI/XVII w. a XVIII w.
Odznaczenia i nagrody Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Medal 30-lecia Polski Ludowej Medal 40-lecia Polski Ludowej Medal Komisji Edukacji Narodowej Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego Złote Odznaczenie im. Janka Krasickiego Nagroda indywidualna II stopnia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego za szczególne osiągnięcia w dziedzinie badań naukowych (1967)KOMUNIKAT o nagrodach Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego przyznanych w 1967 r. pracownikom naukowo-dydaktycznym szkół wyższych za szczególne osiągnięcia Dz. Urz. Min. Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z 30 grudnia 1967 r. Nr A-13, poz. 88 [dostęp 2026-01-12]. Nagroda „Miesięcznika Literackiego” za książkę Świat bez historii (1973)Nagrody „Miesięcznika Literackiego”, „Trybuna Ludu", nr 266, 24 września 1973, s. 6. Nagroda „Trybuny Ludu” (1976)Doroczne nagrody „Trybuny Ludu”, „Trybuna Ludu”, nr 206, 28 sierpnia 1976, s. 1. Nagroda im. Ludwika Waryńskiego za książkę Prawda i model w historiografii (1983)Nagrody im. Ludwika Waryńskiego dla autorów prac historycznych, „Trybuna Ludu”, nr 135, 9 czerwca 1983, s. 2. Nagroda „Trybuny Ludu” I stopnia za wkład w rozwój nauk społecznych oraz upowszechnianie ideologii i programu PZPR – za książkę Historia Polski stanowiącą syntezę dziejów Polski po lata 80. (1989)Nagrody „Trybuny Ludu” 1989, „Trybuna Ludu”, nr 148, 26 czerwca 1989, s. 3.
Publikacje Autorskie Rozwój latyfundium arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od XVI do XVIII wieku, 1955 Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, 1956 Z dziejów narzędzi pracy. Od motyki do kombajnu, 1956 (wyd. I), 1957 (wyd. II) O wyjaśnianiu przyczynowym historii, 1957 Gospodarstwa wiejskie w dobrach arcybiskupa gnieźnieńskiego od XVI do XVIII w., 1958 (z Andrzejem Malewskim) Studia z metodologii historii, 1960 Narodziny kapitalizmu w Europie XIV–XVII wieku, 1965 (wyd. I), 1987 (wyd. II), 2003 (wyd. III); przekład włoski 1979 Metodologia historii, 1968 (wyd. I), 1973 (wyd. II), 1984 (wyd. III); przekład włoski 1975, angielski 1976, rumuński 1987 Inspiracje myśli leninowskiej w historiografii, 1970 O dochodzeniu do prawdy w historii, 1971 Świat bez historii, 1972 (wyd. I), 1976 (wyd. II) Wielkopolska poprzez wieki, 1973 Poznań. Zarys dziejów, 1973 Gospodarka polska a europejska w XVI a XVIII w., 1977 Marksizm i historia, 1977; przekład włoski 1981 Rozumienie historii, 1978 Gniezno – zarys dziejów, 1979 Nowe idee współczesnej historiografii, 1980 Zarys dziejów Polski, 1982 (wyd. I), 1986 (wyd. II); przekład niemiecki 1985, angielski 1986 Prawda i model w historiografii, 1982 Teoria wiedzy historycznej, 1983 Jan Rutkowski (1886–1949). O nowy model historii, 1986 Prawda i fałsz w historii, 1987 Historia i życie, Lublin 1988 Wolność i przymus w tworzeniu historii, 1990 (wyd. I), 2004 (wyd. II) Historia Polski od czasów najdawniejszych do 1990, 1992 Polska dwudziestego wieku, 1994 (wyd. I), 1995 (wyd. II), 1998 (wyd. III), 1999 (wyd. IV) Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, 1996 (z Raffaellem Righinim) Narrare la storia. Nuovi principi di metodologia storica, 1997 Trudny lot orła białego. Rozmowy o historii, 1997 Wprowadzenie do historii, 1998 Od Achillesa do Béatrice de Planissolles. Zarys historii historiografii, 1998 Przełom gospodarczy w Polsce XVI wieku i jego następstwa, 2000 Rzeczpospolita Obojga Narodów 1501–1795 (red. Marek Doroszewski i Bogumił Twardowski), 2015
Redagowane Dzieje Polski, 1975 (wyd. I), 1978 (wyd. II), 1981 (wyd. III) Świadomość historyczna Polaków. Problemy i metody badawcze, 1981 Jan Rutkowski, Wokół teorii ustroju feudalnego. Prace historyczne, 1982 Jan Rutkowski, Wieś europejska późnego feudalizmu (XV–XVIII w.), 1986 Kierunki rozwoju Polski po drugiej wojnie światowej, 1987 (z Lechem Trzeciakowskim) Dzieje Poznania, 1988 (tom I), 1994 (tom II, cz. 1), 1998 (tom II, cz. 2) Narration and Explanation: Contributions to the Methodology of the Historical Research, 1990 (z Witoldem Molikiem i Krzysztofem Makowskim) Ideologie, poglądy, mity w dziejach Polski i Europy XIX i XX wieku. Studia historyczne, 1991 Jan Rutkowski, The Distribution of Incomes in a Feudal System, 1991 Historiography between Modernism and Postmodernism: Contributions to the Methodology of the Historical Research, 1994 Studia nad świadomością historyczną Polaków, 1994 (z Krzysztofem Modelskim) Żydzi w Wielkopolsce na przestrzeni dziejów, 1995
Przypisy
Bibliografia Kto jest kim w Polsce 1989, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1989, s. 1360.
Kategoria:Absolwenci I Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Chrobrego w Gnieźnie Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu Kategoria:Absolwenci Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Członkowie Komitetu Nauk Historycznych PAN Kategoria:Członkowie Ogólnopolskiego Komitetu Grunwaldzkiego Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Członkowie Trybunału Stanu (Polska Ludowa) Kategoria:Działacze PZPR Kategoria:Historiozofowie Kategoria:Laureaci nagrody „Trybuny Ludu” Kategoria:Ludzie urodzeni w Poznaniu Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 30-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem 40-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej Kategoria:Odznaczeni odznaczeniem im. Janka Krasickiego Kategoria:Odznaczeni Odznaką 1000-lecia Państwa Polskiego