mały|Zdjęcie lotnicze placu Saskiego z 1915 mały|Świątynia wraz z dzwonnicą mały|Wojska niemieckie przed świątynią, 1915 mały|Wnętrze soboru w 1915 roku, po przemianowaniu na kościół garnizonowy mały|Ołtarz główny, 1916 mały|Projekt przebudowy na kościół autorstwa Stefana Szyllera mały|Rozbiórka świątyni, 1925 mały|Robotnicy w trakcie rozbiórki świątyni, maj 1925 mały|Zachowane resztki mozaiki Komunia Apostołów z soboru św. Aleksandra Newskiego eksponowane w dolnej kaplicy Męki Pańskiej w soborze metropolitarnym św. Marii Magdaleny w Warszawie mały|Fragment mozaiki wyeksponowany na półpiętrze gmachu Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej przy ul. Koszykowej 55 mały|Kolumny pochodzące z rozebranego soboru wykorzystane do budowy baldachimu nad wyjściem z krypt królewskich na Wawelu mały|Wykonany z białego marmuru fragment gzymsu na wystawie stałej w Muzeum Warszawy Sobór św. Aleksandra Newskiego () – prawosławny sobór katedralny, zbudowany między 1894 a 1912 rokiem według projektu Leontija (Leoncjusza) Benois. Jego wolno stojąca dzwonnica była jedną z najwyższych budowli Warszawy (z wysokością 70 m ustępowała m.in. 75-metrowym wieżom kościoła św. Floriana). Obiekt był zlokalizowany na jednym z najważniejszych placów Warszawy, placu Saskim, i w założeniach rosyjskich władz zaborczych miał stanowić symbol rosyjskiego panowania na ziemiach polskich. Na patrona wybrany został Aleksander Newski, święty prawosławny, książę Nowogrodu Wielkiego i wielki książę włodzimierski.

Sobór został rozebrany w latach 20., mniej niż 15 lat po ukończeniu budowy. Podzielił los wielu świątyń prawosławnych w Warszawie wybudowanych w okresie rozbiorów i rozebranych po odzyskaniu niepodległości. Decyzja o rozbiórce spowodowana była nastrojami antyrosyjskimi i antyprawosławnymi w II Rzeczypospolitej, wynikającymi głównie ze stosowanej w okresie zaborów przez państwo rosyjskie polityki rusyfikacji w stosunku do Polaków. W ocenie ówczesnego społeczeństwa sobór był symbolem rusyfikacji. Dodatkowym argumentem było to, że świątynia zajmowała jeden z najważniejszych placów Warszawy, a po opuszczeniu miasta przez urzędników i wojska rosyjskie, tak wielki budynek sakralny nie był już potrzebny wyznawcom prawosławia w mieście. Uważano także, że sobór reprezentujący wschodnią architekturę nie pasuje do Warszawy. Ponadto budowla uległa uszkodzeniu podczas I wojny światowej, a źle przeprowadzone naprawy dodatkowo pogorszyły jej stanG. Michalak, Sobór pw. Aleksandra Newskiego na Placu Saskim w świetle międzywojennej prasy, „Saeculum Christianum”, nr 1, 2010, s. 84.

Tło historyczne W 1815 roku Warszawa zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiego znalazła się pod władzą dynastii Romanowów jako stolica autonomicznego Królestwa Polskiego. W XIX wieku stała się jednym z największych miast Rosji i ważnym ośrodkiem administracyjnym na zachodniej granicy imperium. Do Warszawy przyjechało wielu urzędników rosyjskich wraz z rodzinami, w mieście stacjonował garnizon wojskowy. Liczebność garnizonu warszawskiego zwiększana była sukcesywnie. Po powstaniu listopadowym zniesiono większość elementów wyodrębniających Królestwo od Imperium Rosyjskiego (przede wszystkim konstytucję, odrębną armię i w sferze symbolicznej – koronacje cesarzy Rosji na królów Polski); wybudowana została Cytadela Aleksandrowska, kosztami jej budowy obciążono Królestwo Polskie. Kilkanaście lat po powstaniu styczniowym, którego klęska przyniosła ze sobą niemal całkowitą unifikację Królestwa z Rosją, w 1879 r. Dyrektywa nr 18, władze carskie podjęły decyzję o przekształceniu Warszawy w twierdzę, co wiązało się z budową nowych fortyfikacji i zwiększeniem liczebności stacjonującej załogi. O rozbudowie Warszawy decydowali zarządzający miastem rosyjscy urzędnicy cywilni i wojskowi. W latach 90. XIX wieku na potrzeby przebywających w mieście Rosjan wybudowano prawie 20 prawosławnych cerkwi, służących przede wszystkim wojsku.

Historia Okoliczności wzniesienia soboru Z propozycją wybudowania nowego, znacznie większego niż istniejący soboru wystąpił generał-gubernator Josif Hurko, znany ze swojego zaangażowania w rusyfikację. W liście do cara Aleksandra III stwierdził on, że 42 tys. prawosławnych mieszkańców Warszawy pilnie potrzebuje nowego miejsca do modlitwy, ponieważ istniejące wtedy w Warszawie cerkwie są w stanie obsłużyć mniej niż jedną dziesiątą z nich. Oceniając dotychczas wzniesione w zaborze rosyjskim świątynie prawosławne Hurko stwierdził, iż: (...) nasuwały [one] myśl, iż należą do wyznania ledwie znoszonego, bynajmniej nie panującego i państwowego. Wewnętrzne ich urządzenie również nie odpowiadało pojęciu o potędze i wielkości religii prawosławnejPaweł Giergoń, Sobór św. Aleksandra Newskiego na placu Saskim w Warszawie.

Miejsce pod przyszły sobór nie zostało wybrane przypadkowo – wzniesienie go w centralnym miejscu Warszawy miało podkreślać rosyjskie panowanie na ziemiach polskich. Dla świątyni wyznaczono miejsce, gdzie znajdował się od 1841 pomnik polskich oficerów zabitych w czasie Nocy Listopadowej za odmowę przyłączenia się do zbrojnej walki o niepodległość. Przed rozpoczęciem budowy soboru monument został przeniesiony na plac Zielony. Prawosławna katedra stanowiła zatem kontynuację ideologicznego znaczenia pomnika. Przy wyborze miejsca dla obiektu nie wzięto pod uwagę względów urbanistycznych – architektura cerkwi pozostawała w dysharmonii z otoczeniem. Zdaniem Pawła Giergonia dysharmonia ta była zamierzona przez inicjatorów budowy soboru.

List Hurki spotkał się z pozytywnym odzewem Świątobliwego Synodu Rządzącego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, który podkreślał wagę budowy soboru zarówno dla wiernych prawosławnych, jak i dla polityki władz carskich. Komentując zamysł wzniesienia świątyni, rosyjska prasa pisała:

Prasa sugerowała również, iż prawosławni Rosjanie żyjący na terenach Kraju Nadwiślańskiego są ofiarami nietolerancji religijnej katolickiej większości jego mieszkańców, a wzniesienie soboru będzie aktem ich obrony. Ponadto budowa cerkwi stanowiła wyraz ekspansji kultury rosyjskiej w kierunku zachodnim. W apelu skierowanym do mieszkańców Moskwy z prośbą o wsparcie finansowe inwestycji Josif Hurko porównywał planowany sobór z „nadgranicznym filarem prawosławnej Rosji” i „wojskową chorągwią”, która sygnalizuje trwałą przynależność danego regionu do Rosji. Sugerował również, że wzniesienie świątyni:

Czesław Witold Krassowski przedstawił ponadto tezę, iż sobór na placu Saskim miał stanowić artystyczną ripostę Rosjan na wzniesienie na Pradze kościoła św. Michała i św. Floriana.

Budowa Komitet zajmujący się budową świątyni został powołany 28 sierpnia 1893 r., przewodniczącym został Hurko. Na konkurs na projekt soboru swoje prace nadesłali architekci G. Czagin, G. Kotow, A. Pomierancew, A. Prachow, M. Prieobrażenskij oraz Leontij Benois. To jego projekt zwyciężył w rywalizacji, wybrany 13 stycznia 1894 r. przez cara Aleksandra III.

Mimo pozytywnej reakcji Synodu Cerkwi Rosyjskiej na plan Hurki wyasygnował jedynie 32 930 rubli na budowę. W związku z tym w celu pozyskania koniecznych środków Hurko w 1892 r. zarządził przymusową składkę od wszystkich wójtów i burmistrzów w Królestwie Polskim, wprowadzono specjalny podatek gruntowy i podymny. Ściągano także składki od parafii katolickichG. Michalak, Sobór pw. Aleksandra Newskiego na Placu Saskim w świetle międzywojennej prasy, „Saeculum Christianum”, nr 1, 2010, s. 82. W 1893 r., z okazji setnej rocznicy „przyłączenia kraju zachodnio-rosyjskiego”, Aleksander III wyraził zgodę na przeprowadzenie składki również wśród obywateli Imperium Rosyjskiego. Dzięki zbiórce uzyskano do 1899 r. na cel budowy pół miliona rubli.

Miejsce pod budowę soboru zostało poświęcone 2 czerwca 1894 r. przez arcybiskupa chełmskiego i warszawskiego Flawiana, natomiast kamień węgielny położono 30 sierpnia tego samego roku, w dniu liturgicznego wspomnienia św. Aleksandra Newskiego, wybranego na patrona cerkwi. Na placu Saskim wystawiono tymczasową kaplicę św. Aleksandra Newskiego. Ceremonii położenia kamienia węgielnego organizatorzy nadali wydźwięk antypolski. Przedrozbiorowej Rzeczypospolitej przypisano m.in. prześladowania ludności prawosławnej. Zaproszony na ceremonię Jan Kronsztadzki wypowiedział się na temat przyszłości soboru:

Z powodu kryzysu ekonomicznego, jaki panował w Rosji przełomu XIX i XX wieku, prace budowlane przedłużyły się do 18 lat. Wpływ na ten fakt miał również wyższy niż przewidywany koszt inwestycji. Podczas gdy inicjatorzy budowy soboru przewidywali wydanie 900 tys. rubli, budowa pochłonęła ostatecznie 3 mln 87 tys. rubli. Znaczna część środków pochodziła z kasy państwowej Imperium Rosyjskiego. Od 1893 r. budżet państwa przeznaczał 50 tys. rubli rocznie na warszawski sobór, zaś od 1902, w związku z apelami członków rządu i kolejnych generał-gubernatorów Warszawy, 350 tys. rubli.

W 1900 r. zostały zakończone prace nad główną bryłą soboru i dzwonnicy i przystąpiono do drugiego etapu robót – dekoracji wnętrza. Na jego głównej kopule umieszczono krzyż łaciński. Gotowa dzwonnica, o wysokości 70 metrów, była najwyższą budowlą w Warszawie.

Prace we wnętrzu katedry prowadzone według projektu prof. Nikołaja Pokrowskiego, zatwierdzonego przez komisję zajmującą się budową, rozpoczęły się w 1903 r., po wyschnięciu tynków i ścian. Na potrzeby soboru odlano w Moskwie w 1902 r. czternaście dzwonów, z których największy był piątym co do wielkości w całym Imperium Rosyjskim. Wytwórcą dzwonów był zakład ludwisarski P. Finlandzkiego. Zgodnie ze zwyczajem na dzwonach pojawiły się postacie cherubinów oraz ikony Chrystusa Zbawiciela, Matki Bożej, Czterech Ewangelistów i św. Mikołaja. W Moskwie powstały również miedziane pozłacane kopuły (warstwa złota o grubości 2 mm) oraz złocone krzyże. Ich producentem był zakład Chlebnikowa. Wnętrze świątyni ozdobiło 16 jaspisowych kolumn, które ofiarował car Mikołaj II.

Przed 1914 r. sobór był jedyną warszawską świątynią, w której działało centralne ogrzewanie.

Funkcjonowanie soboru przed wyjazdem Rosjan z Warszawy Ceremonia poświęcenia soboru odbyła się 20 maja 1912 roku. Udział w niej wzięli warszawski generał-gubernator Gieorgij Skałon, metropolita kijowski i halicki Flawian (Horodecki) oraz oberprokurator Świętego Synodu W. Sabler. Zaproszony na uroczystość car Mikołaj II ograniczył się do przysłania telegramu gratulacyjnego.

Przewidywane przez fundatorów funkcje katedry eparchii warszawsko-nadwiślańskiej sobór pełnił jedynie przez trzy lata. Największą uroczystością, jaka odbyła się w nim w tym okresie, były obchody 300 lat panowania Romanowów w Rosji 21 lutego 1913 roku. W związku z ukończeniem budowy soboru i jego funkcjonowaniem powstały okolicznościowe utwory poetyckie, które podkreślały znaczenie obiektu dla państwa rosyjskiego. Budowla była również obiektem krytyki. W 1909 r. Aleksandr Błok, po obejrzeniu wznoszonej jeszcze cerkwi, uznał, iż jej wzniesienie było decyzją całkowicie niesłuszną. Funkcjonowały również opinie, iż wykorzystanie obiektu sakralnego do celów politycznych poniża Rosyjski Kościół Prawosławny, sprowadzając go do rangi narzędzia politycznego odwetu. Całkowicie negatywnie sobór był odbierany przez polską ludność Warszawy, która rozumiała polityczną wymowę jego wzniesienia i nisko oceniała jego architekturę. Obiekt nazywano „bizantyjskim tortem”, zaś dzwonnicę – „wieżą ciśnień prawosławia”, lub wręcz porównywano ją do członka męskiego. Pozytywne oceny wyglądu soboru zawierały natomiast poświęcone mu artykuły w prasie prawosławnej, zdaniem której sobór harmonijnie wykorzystywał różne motywy z architektury staroruskiej, nie stając się jednak pozbawioną wartości kopią świątyń tego okresu.

Okres I wojny światowej i pierwszych lat po odzyskaniu niepodległości