Ławrientij Pawłowicz Beria (; , Lawrenti Pawles dze Beria; ur. w Mercheuli, zm. 23 grudnia 1953 w Moskwie) – radziecki funkcjonariusz służb specjalnych, działacz partyjny i państwowy oraz polityk narodowości gruzińskiej, marszałek Związku Radzieckiego (zdegradowany), ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR (1938–1946). Przed objęciem stanowiska robił karierę w organach bezpieczeństwa i administracji: I sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Gruzji (1931–1932, 1934–1938) i szef Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD (1938). Podczas wielkiej czystki wyrósł na bliskiego współpracownika Stalina, pomógł mu ją dokończyć, po czym zajął miejsce Jeżowa, reformując NKWD i zdobywając olbrzymią władzę. Po ataku Niemiec na ZSRR wszedł w skład Państwowego Komitetu Obrony ZSRR, przejściowo był jego wiceprzewodniczącym (1944), nadzorował też radziecki program nuklearny. W 1946 roku wszedł do ścisłego kierownictwa państwa, został członkiem Biura Politycznego KC partii, wiceprzewodniczącym Rady Ministrów ZSRR, a w 1953 roku jej I wiceprzewodniczącym oraz ministrem spraw wewnętrznych ZSRR. Po śmierci Stalina zamierzał przejąć władzę, faktycznie zaczął sprawować ją w triumwiracie z Mołotowem i Malenkowem. Zamierzał zliberalizować system radziecki, jednak jego konkurenci pod przywództwem Chruszczowa zorganizowali przeciw niemu spisek, w wyniku którego został aresztowany, po czym stracony. Zbrodniarz współodpowiedzialny za masowy terror i egzekucje, deportacje całych narodów, działalność łagrów oraz miliony ofiar.
Życiorys Kariera u boku Stalina Urodził się w megrelskiej, biednej rodzinie chłopskiej w miejscowości Mercheuli w Abchazji. Początkowo kształcił się w technikum w Suchumi, następnie ukończył z wyróżnieniem Szkołę Techniczną w Baku (obecnie Azerbejdżański Państwowy Uniwersytet Ropy Naftowej i Przemysłu), uzyskując dyplom technika-architekta. W 1917 lub 1919 roku wstąpił do partii bolszewickiej.
W roku 1921 lub 1922 wstąpił do Czeka. W swojej karierze w partii komunistycznej i aparacie bezpieczeństwa Rosji Radzieckiej był wspierany przez rodaka Sergo Ordżonikidze, który poznał go ze Stalinem. W początkach lat 20. Gruzja wahała się między tendencjami narodowymi i komunistycznymi. Beria w 1924 roku brał udział w stłumieniu wystąpienia narodowego i popowstaniowych represjach, w których, jak się ocenia, stracono 7-10 tysięcy osób. W uznaniu za to został szefem tajnego politycznego wydziału OGPU (następca Czeka) obejmującego rejony zakaukaskie i wręczono mu Order Czerwonej Gwiazdy. W roku 1926, dzięki poparciu Ordżonikidze i Nestora Łakoby, został szefem zakaukaskiego OGPU, a także I Sekretarzem Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Gruzji, a w 1932 przywódcą organizacji partyjnej całego Zakaukazia. Członkiem Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) został na XVII Zjeździe WKP(b) w 1934.
.
Zreorganizował Główny Urząd Obozów Pracy, tzw. Gułag, poprzez dużo bardziej „racjonalne” wykorzystywanie przymusowej pracy więźniów dla wypełnienia radzieckich planów gospodarczych. Ławrentij Beria nadzorował masowe deportacje narodów, w tym ponad miliona Polaków z terenów zaanektowanych przez ZSRR (1939–41). Bardzo wielu nie przeżyło wywózki. 8 września 1939 wydał rozkaz zawierający szczegółowy wykaz przygotowań niezbędnych do represyjnych działań Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych na ziemiach polskich, które miały zostać zajęte przez Armię Czerwoną5 grudnia 1939 Rada Komisarzy Ludowych, przyjęła uchwałę nr 1001-558 ss o wysiedleniu osadników z zachodnich obwodów Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR. s. 36, „W rzeczywistości informacje o przebiegu deportacji napływały do sztabu na bieżąco, zwłaszcza że przed samym rozpoczęciem akcji Beria wydał polecenie przesyłania mu co dwie godziny, począwszy od godz. 18:00 10 lutego 1940 meldunków na temat toku operacji”, s. 39, [w:] Stanisław Ciesielski, Grzegorz Hryciuk, Aleksander Srebrakowski. Masowe deportacje radzieckie w okresie II wojny światowej. 1994.. Rozkaz przewidywał m.in. rozstrzeliwanie bez sądu Polaków winnych „destabilizacji porządku” w różnych dziedzinach życia. 9 października 1939 nakazał wyłączenie z masy jeńców polskich oficerów, pracowników wywiadu, sądownictwa, policji państwowej i zgromadzenie ich w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku. 5 marca 1940 przedstawił w Biurze Politycznym WKP(b) wniosek o rozstrzelanie wielotysięcznej grupy polskich funkcjonariuszy państwowych, który następnie został zatwierdzony przez Stalina i resztę biura. Wniosek stał się podstawą zbrodni katyńskiej. Za jej przeprowadzenie 125 enkawudzistów, którzy bezpośrednio uczestniczyli w akcji eksterminacyjnej polskich oficerów, otrzymało z rozkazu Berii (26 października 1940) nagrody „z okazji rocznicy rewolucji październikowej”Nikita Pietrow, Kto zabijał Polaków strzałem w tył głowy w Katyniu, Charkowie i Twerze, [w:] Zeszyty Katyńskie (nr 24), Warszawa 2009, s. 176..
Beria oskarżany był o przemoc seksualną. Według Wołkogonowa, szef osobistej ochrony Berii – płk Nadoraja i adiutant płk Sarkisow mieli zatrzymywać na ulicach Moskwy młode kobiety, które interesowały Berię, a następnie miały one być sprowadzane do jego domuDmitrij Wołkogonow, Stalin. Wirtuoz kłamstwa, dyktator myśli, Warszawa 2006, s. 399., gdzie miały być gwałcone. Jednakże według sowietolog Françoise Thom, autorki biografii Beria. Oprawca bez skazy, oskarżenie to jest co najmniej wątpliwe. Podczas przesłuchań wspomniany pułkownik Rafael Sarkisow miał przyznać, że nigdy nie słyszał o rzekomo popełnianych gwałtach przez jego przełożonegoFrançoise Thom, Beria. Oprawca bez skazy, Warszawa 2016, s. 942.. Ponadto podczas grudniowego procesu w 1953 roku Beria został oskarżony o zaledwie jeden domniemany gwałt. Był to przypadek Walentyny Drozdowej, której szef NKWD miał umożliwić po całym zajściu przeprowadzenie nielegalnej wówczas aborcji. Jednakże wiarygodność informacji o tym zajściu była podważana przez syna Berii Sergo, jego żonę Ninę oraz historykówКремлёв С., Берия. Лучший менеджер XX века, s. 751.
W okresie wojny odpowiedzialny, wraz z marszałkiem Gieorgijem Żukowem, za masowe przesiedlenia ludności w głąb ZSRR„Rozkaz Komisariatu Spraw Wewnętrznych i Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR nr 0078/42", podpisany w Moskwie 22 czerwca 1944 przez Berię i Żukowa – o wysiedleniu „do poszczególnych krajów ZSRR wszystkich Ukraińców, którzy mieszkali pod okupacją niemiecką” ... „Rozkazuję: 1.) Wysiedlić do odległych rejonów ZSRR wszystkich Ukraińców mieszkających pod niemieckimi rządami okupacyjnymi. 2.) Wysiedlenie dotyczy: w pierwszej kolejności Ukraińców, którzy pracowali i służyli Niemcom; w drugiej kolejności pozostałych Ukraińców, którzy znają warunki życiowe panujące podczas okupacji niemieckiej; wysiedlenie rozpocząć po tym, jak zostaną zebrane plony i przekazane na rzecz państwa na potrzeby Armii Czerwonej; wysiedlenie powinno się odbywać wyłącznie w nocy i niespodziewanie, żeby nikomu nie udało się ukryć i żeby nikt nie mógł się kontaktować z członkami rodziny, którzy są w Armii Czerwonej. 3.) Nad czerwonoarmistami i dowódcami z okupowanych terenów ustalić nadzór: w specjalnych wydziałach każdemu z nich założyć akta; wszystkie listy sprawdzać, ale nie przez cenzurę, tylko przez wydział specjalny; wystosować jednego tajnego współpracownika na 5 dowódców i czerwonoarmistów. 4.) Do walk z antyradzieckimi bandami przerzucić 12 i 25 dywizję NKWD. Rozkaz ogłosić dowódcom do dowódcy pułku włącznie. Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych ZSRR Beria Zastępca Ludowego Komisarza Obrony ZSRR marszałek Związku Radzieckiego Żukow”. [w:] Stanisław Ciesielski, Grzegorz Hryciuk, Aleksander Srebrakowski. Masowe deportacje radzieckie w okresie II wojny światowej. Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego i Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii, 1994; Mikołaj Siwicki Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich. 1992. s. 17 i 331..
W latach 1941–1953 Beria zajmował stanowisko wicepremiera. Pod koniec 1944 roku stanął na czele radzieckiego programu budowy arsenału atomowego i tokamaka. Integralną częścią prac było zorganizowanie siatki szpiegów i wykradzenie tajemnic atomowych USA. Po wojnie 9 lipca 1945 Ławrientij Beria został awansowany na marszałka ZSRR, a w roku 1946 został członkiem Biura Politycznego WKP(b). Po śmierci Stalina wydawał się najpoważniejszym kandydatem na jego następcę.
Samodzielne rządy W ostatnich miesiącach życia Stalina wykonywał pierwsze gesty wskazujące na dążenie do liberalizacji ustroju i odprężenia w stosunkach z krajami zachodnimi, m.in. prowadził rozmowy na temat zjednoczenia Niemiec oraz przygotowywał raporty o nieprzygotowaniu armii do ewentualnej wojny. Równocześnie Beria podsycał lęki Stalina oraz dbał o informowanie krajów zachodnich o antysemickich czystkach.
Beria sprawował faktyczną władzę przez około 100 dni od marca do czerwca 1953 roku. Ku ogólnemu zdumieniu kierownictwa partii w pierwszych dniach po śmierci Stalina cieszył się z jego śmierci, wyrażał się o nim bardzo niepochlebnie i głosił poglądy sprzeczne z dotychczasową linią polityczną.
W czasie swoich rządów Beria nakazał wypuścić z obozów znaczną liczbę przetrzymywanych tam więźniów. Zasadność wykorzystywania pracy niewolniczej krytykował jeszcze w czasie II wojny światowej, gdy wskazywał na jej niską wydajność. Już w marcu 1953 r. ogłosił pierwszą amnestię m.in. dla osób starszych i chorych oraz matek dzieci do 10 lat – łącznie, tylko w pierwszych dniach po śmierci Stalina, zwolnionych zostało 180 tys. z 2,5 mln więźniów, a zwolnienia trwały przez cały okres jego rządów. Oprócz masowego zwalniania osadzonych wprowadził złagodzenie reżimu dla tych, którzy pozostali uwięzieni, a także przeprowadził liberalizację kodeksu karnego i wprowadził zakaz stosowania tortur w śledztwach. Przypisuje mu się, że amnestionował milion więźniów obozów pracy.
Beria wstrzymał propagandę antysemicką oraz rozpoczął krytykę kultu jednostki, doprowadzając do upublicznienia informacji o wymuszaniu zeznań torturami. Rozpoczął także reformy mające na celu decentralizację władzy poprzez przekazanie większych uprawnień republikom radzieckim i republikom autonomicznym. Planował wstrzymać rusyfikację, którą szczególnie intensywnie prowadzono na terenach przyłączonych w czasie II wojny światowej, oraz prześladowania inteligencji.
Beria zainicjował reformy gospodarcze, przesuwając znaczne środki budżetowe z przemysłu ciężkiego i zbrojeń na przemysł dóbr użytkowych i rolnictwo, a także zezwolił na stopniowe odwrócenie procesu kolektywizacji. Ponadto zmniejszył obciążenia podatkowe, którymi obłożona była ludność rolna.
W zakresie polityki międzynarodowej wysunął nawet projekt zgody na zjednoczenie państw niemieckich i wycofanie się ZSRR z tego kraju (pod warunkiem neutralności i demilitaryzacji) w zamian za rekompensatę do budżetu radzieckiego w wysokości 100 milionów dolarów. Ponadto zrezygnował z krytyki ONZ jako instrumentu dominacji USA, zasygnalizował gotowość do rozmów o pokoju w Korei oraz złagodził antyzachodnią retorykę propagandy, a także sugerował zliberalizowanie stosunków z krajami satelickimi. W zakresie stosunków z krajami satelickimi doprowadził do wycofania wielu radzieckich doradców i funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa, w szczególności zredukował rosyjski personel w NRD. Ponadto doprowadził do odwołania do kraju wielu agentów działających w krajach zachodnich.
Wprowadzanym przez Berię zmianom sprzeciwiali się pozostali radzieccy przywódcy (przede wszystkim Gieorgij Malenkow) oraz władze NRD z Walterem Ulbrichtem na czele. Posunięcia zmierzające do wycofania się ZSRR z Niemiec były bezpośrednią przyczyną jego obalenia przez działających wspólnie Nikitę Chruszczowa, Gieorgija Malenkowa i Wiaczesława Mołotowa, przy czym za przywódcę przewrotu uważany jest Chruszczow.
Śmierć