thumb|240px|Prof. Wacław Szybalski (pierwszy z lewej) w towarzystwie Jamesa D. Watsona i jego żony podczas uroczystości odsłonięcia tablicy pamiątkowej profesorów lwowskich zamordowanych przez hitlerowców w 1941 r. w IBB PAN w Warszawie, 24 czerwca 2008 Wacław Szybalski (ur. 9 września 1921 we Lwowie zm. 16 grudnia 2020 w Madison) – polski naukowiec, biotechnolog i genetyk, profesor onkologii w University of Wisconsin–Madison.
Życiorys Urodził się w rodzinie inteligenckiej polskiej szlachty (herb Prus I). Jego rodzice przyjaźnili się z wieloma przedstawicielami lwowskiej inteligencji, m.in. z prof. Janem Czekanowskim (antropolog) i z prof. Rudolfem Weiglem (bakteriolog). W 1939 ukończył VIII Państwowe Gimnazjum im. Króla Kazimierza Wielkiego we Lwowie, po czym – już w warunkach okupacji sowieckiej – podjął studia na Wydziale Chemicznym Politechniki Lwowskiej (w czasie okupacji hitlerowskiej Lwowa funkcjonowała ona pod szyldem Technische Fachkurse), gdzie zafascynowany był wykładami prof. Adolfa Joszta (znawcy procesów fermentacji).
W czasie okupacji niemieckiej (1941–1944) pracował w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami prof. Rudolfa Weigla jako kierownik grupy karmicieli wszy.
W maju 1944 wyjechał ze Lwowa do Końskich. Bezpośrednio po zakończeniu wojny przyjechał do Gdańska. Pracował równocześnie na czterech posadach: na Politechnice Gdańskiej, w Urzędzie Wojewódzkim, w Inspektoracie Standaryzacji i w Izbie Przemysłowo-Handlowej. Nostryfikował dyplom inżyniera na Politechnice Śląskiej i dysponując wykształceniem biotechnologicznym zdobytym we Lwowie, zorganizował Katedrę Technologii Środków Spożywczych Politechniki Gdańskiej. Tutaj też w 1949 otrzymał tytuł doktora nauk chemicznych. Promotorem był prof. Ernest Sym.
W tym samym roku wyjechał do Kopenhagi, gdzie pracował nad genetyką drożdży u profesora Øjvind Winge w laboratorium Carlsberga w Kopenhadze. Następnie wyjechał do USA, gdzie pracował w Cold Spring Harbor Laboratory (1951–1955), a potem w Instytucie Mikrobiologii Uniwersytetu w University of New Brunswick (praca w instytucie noblisty, profesora Waksmana).
W latach 1960–2003 był profesorem na Uniwersytecie Wisconsin w Madison.
Początkiem wielu odkryć prof. Szybalskiego było wprowadzanie przez niego szeregu oryginalnych technik badawczych. Miał udział w opracowaniu metod wirowania i rozdzielania kwasów nukleinowych w chlorku i siarczanie cezu, elektronowo-mikroskopowym badaniu tzw. heterodupleksów w mapowaniu DNA oraz opracowaniu zasad wykrywania mutagenności związków chemicznych na bakteriach.
Wiele lat pracował nad mechanizmami chemicznej mutagenezy i jako pierwszy dostarczył bezpośrednich dowodów na przyczynowy związek między mutagenezą a karcenogenezą. Również jego laboratorium stworzyło podstawy mapowania transkrypcji w bakteriofagu lambda. Ostatnie lata pracy profesora to poszukiwanie metod do fizycznego mapowania genomu, modyfikacji enzymów restrykcyjnych, a szczególnie sekwencjonowania dużych genomów.
Aktywnie uczestniczył w realizacji światowego projektu poznania ludzkiego genomu. Dorobek naukowy obejmuje ponad 360 publikacji z zakresu mikrobiologii, genetyki ogólnej, mutagenezy oraz biologii molekularnej.
Założył i był wieloletnim naczelnym redaktorem międzynarodowego czasopisma GENE (Elsevier Publ., Amsterdam) oraz był członkiem redakcji licznych czasopism naukowych.
W 2007 ufundował kryształową tablicę poświęconą zamordowanym przez hitlerowców w 1941 r, we Lwowie polskim profesorom, w Instytucie Biochemii i Biofizyki PAN w Warszawie. Tablicę odsłonił 24 czerwca 2008 jego przyjaciel, prof. James D. Watson, przebywający z wizytą w Polsce.
Zmarł 16 grudnia 2020 roku w Madison.
Pionier terapii genowej i biologii syntetycznej, metoda selekcji HAT W 1962 roku wraz z żoną, Elizabeth Szybalski, Wacław Szybalski wykazał możliwość trwałego wprowadzania materiału genetycznego do komórek ssaków, a także dokonywania selekcji komórek, które nabyły w ten sposób nowe cechy genetyczne.https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34464044/ Te osiągnięcia są uważane za jedne z pierwszych kroków prowadzących do rozwoju terapii genowej. W tym samym roku jako pierwszy wprowadził DNA do komórki ludzkiej.https://recomb.org/recomb2015/waclaw-szybalski
Jako jeden z pierwszych naukowców, Szybalski użył terminu "terapia genowa" (gene therapy), przewidując możliwość leczenia za pomocą modyfikacji materiału genetycznego komórek. Ta koncepcja pozwoliła na późniejsze sukcesy w klinicznej terapii genowej.
Szybalski należał także do pionierów biologii syntetycznej. Już na początku lat 60. prowadził badania nad sztucznym konstruowaniem i modyfikowaniem cząsteczek DNA. Uważał, że biologia przechodzi od etapu opisu organizmów, do etapu tworzenia i projektowania nowych organizmów. w 1963 roku udało mu się stworzyć funkcjonalną cząsteczkę DNA na szalce Petriego.https://recomb.org/recomb2015/waclaw-szybalski
Wacław Szybalski opracował także metodę HAT (hypoxanthine-aminopterin-thymidine) umożliwiającą identyfikację i izolację komórek o określonych cechach genetycznych. Technika ta znalazła szerokie zastosowanie w genetyce i odegrała rolę w rozwoju badań nad hybrydomami i przeciwciałami monoklonalnymi.https://recomb.org/recomb2015/waclaw-szybalski
Działalność redakcyjna,"Gene" i działalność filantropijna W 1976 roku Wacław Szybalski założył międzynarodowe czasopismo naukowe "Gene", poświęcone genetyce, biologii molekularnej oraz inżynierii genetycznej. Pełnił tam funkcję redaktora naczelnego przez dwadzieścia lat, do roku 1996.
Pod jego kierownictwem czasopismo "Gene" stało się jednym z najważniejszych w dziedzinie biologii molekularnej i genetyki. Szybalski w "Gene" nie ograniczał się do funkcji administracyjnych. Regularnie i aktywnie kształtował profil "Gene", promując publikowanie prac dotyczących klonowania genów oraz nowych metod w biologii molekularnej.https://www.biotechnologia-journal.org/pdf-200937-121276?filename=Professor-Waclaw-Tadeusz-.pdf
W okresie gwałtownego rozwoju inżynierii genetycznej, w latach 70. i 80. XX wieku "Gene" odegrało istotną rolę w rozpowszechnianiu wyników badań naukowych oraz integracji środowiska biologów molekularnych.
Wacław Szybalski był również członkiem komitetów redakcyjnych innych czasopism, takich jak "Cancer Research" i "Journal of Virology".https://www.biotechnologia-journal.org/pdf-200937-121276?filename=Professor-Waclaw-Tadeusz-.pdf
Wacław Szybalski zajmował się także działalnością filantropijną. Wspierał liczne przedsięwzięcia służące kształceniu studentów i rozwojowi nauki. Dzięki jego darowiznom powstała m.in. dobudówka do Biblioteki Carnegiego w Cold Spring Harbour Laboratory, której nadano jego imięhttps://www.biotechnologia-journal.org/pdf-200937-121276?filename=Professor-Waclaw-Tadeusz-.pdf.
Znacząco przyczynił się do utworzenia i rozwoju Międzyuczelnianego Wydziału Biotechnologii Uniwersytetu Gdańskiego i Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Finansował także wyposażenie laboratoriów tego wydziału oraz Wydziału Chemicznego Politechniki Gdańskiej.https://www.biotechnologia-journal.org/pdf-200937-121276?filename=Professor-Waclaw-Tadeusz-.pdf
Był założycielem Fundacji im. Wacława Szybalskiego. Celem fundacji jest wspieranie rozwoju nauki polskiej i podnoszenie jej międzynarodowego prestiżu, a także upowszechnianie wiedzy o kulturowym dziedzictwie Lwowa.https://www.biotechnologia-journal.org/pdf-200937-121276?filename=Professor-Waclaw-Tadeusz-.pdf
Odznaczenia i wyróżnienia Otrzymał pięć doktoratów honoris causa: Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie w 1980 r., Uniwersytetu Gdańskiego w 1989 r., Akademii Medycznej w Gdańsku w 2000 r., Politechniki Gdańskiej w 2001 r., Uniwersytetu Jagiellońskiego w 2012 r..
Był członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności, honorowym członkiem Włoskiego Towarzystwa Biologii Doświadczalnej i Polskiego Towarzystwa Mikrobiologicznego. Był laureatem Medalu Hilldale Uniwersytetu Wisconsin, Złotego Medalu Grzegorza Mendla, przyznawanego przez Akademie Nauk Republiki Czeskiej oraz The 2003 Casimir Funk Natural Science Award, Polskiego Instytutu Sztuk i Nauk, Nowy Jork, 2003.
Postanowieniem prezydenta Bronisława Komorowskiego z 22 kwietnia 2011 w uznaniu wybitnych osiągnięć w pracy naukowo-badawczej w dziedzinie biotechnologii i genetyki, za działalność dydaktyczną został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderem Odrodzenia PolskiPostanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 kwietnia 2011 r. o nadaniu orderów ()., udekorowany został 3 maja tego samego roku w czasie uroczystości na Zamku Królewskim z okazji Święta Narodowego 3 Maja.
Przypisy
Linki zewnętrzne Profesor Wacław Szybalski – pionier nowoczesnej biotechnologii i prekursor naukowy szeregu noblistów McArdle Laboratory Waclaw Szybalski, D.Sc. Wacław Szybalski – My Road to Øjvind Winge, the Father of Yeast Genetics
Stanisław Kosiedowski- Profesor Wacław Tadeusz Szybalski – Lwowianin, Polak, naukowiec, filantrop
Kategoria:Absolwenci gimnazjów we Lwowie Kategoria:Absolwenci Politechniki Lwowskiej Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie zagraniczni PAN Kategoria:Doktorzy honoris causa Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego Kategoria:Doktorzy honoris causa Politechniki Gdańskiej Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej Kategoria:Ludzie urodzeni we Lwowie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy biotechnolodzy Kategoria:Polscy genetycy Kategoria:Urodzeni w 1921 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Politechniki Gdańskiej Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Wisconsin w Madison Kategoria:Zatrudnieni w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami Kategoria:Zmarli w 2020