Irbil, Arbil (akad. ; ; ; asyr. – Arab’ilu; ) – miasto w północnym Iraku, na zachodnim pogórzu Gór Kurdystańskich, ośrodek muhafazy Irbil i stolica Kurdyjskiego Okręgu Autonomicznego, zamieszkiwane przez prawie milion osób (głównie sunnickich Kurdów i chrześcijańskich Asyryjczyków).
Historia Irbil to jedno z najstarszych miast na świecie, zamieszkiwane nieprzerwanie od ponad 8000 lat. Prawdopodobnie jest to najstarsza osada ludzka, gdyż w pobliżu odkryto także ślady neandertalczyków.
Najwcześniejsze zapiski dotyczące starożytnego miasta pochodzą sprzed III tysiąclecia p.n.e. Prawdopodobnie z tego okresu pochodzi kopiec wysokości 30 m znajdujący się w centrum obecnego miasta, na szczycie którego są ruiny dawnego tureckiego fortu. Na północ od Irbil znajduje się mylona z tym miastem Gaugamela, gdzie Aleksander Wielki pokonał w bitwie w 331 r. p.n.e. króla perskiego Dariusza III. Za czasów diadochów Irbil zostało stolicą królestwa Adiabene (III wiek p.n.e.-II wiek), od I wieku podporządkowanego imperium partyjskiemu. Od początku III wieku znajdowało się pod panowaniem Rzymu. W 642 opanowali je Arabowie. W latach 1190–1232 Irbil było stolicą państwa Muzaffara ad-Dina, brata sułtana Saladyna. Następnie było zdobywane przez różne odłamy Mongołów i Turków. W XIII wieku Irbil utraciło znaczenie gospodarcze i funkcje administracyjne na rzecz niedalekiego Mosulu. Od 1517 miasto pozostawało pod władzą imperium osmańskiego. W 1918 zostało przekazane Irakowi. W 1974 zostało stolicą autonomicznej irackiej prowincji Kurdystanu.
W 1991 po I wojnie w zatoce Perskiej ustanowiono w mieście stolicę częściowo niepodległego Kurdystanu irackiego, chronionego przed wojskami irackimi siłami wojsk brytyjskich i amerykańskich. W październiku 1996 Demokratyczna Partia Kurdystanu podjęła ofensywę w północnym Iraku i przejęła kontrolę nad Irbil. Miasto zostało ponownie zajęte przez siły irackiej Gwardii Republikańskiej po natarciu podjętym z udziałem dużych sił w końcu października 1996.
Po zakończeniu II wojny w Zatoce Perskiej miasto ponownie stało się ośrodkiem administracji kurdyjskiej, a liczba ludności tego miasta zaczęła szybko wzrastać. Od 2003 preferowana jest nazwa kurdyjska – Hawler, a symbole arabskie są zastępowane kurdyjskimi.
Od 2012 w Irbilu działała polska agencja konsularna, podniesiona w 2019 do rangi konsulatu generalnego.
Klimat Według klasyfikacji klimatów Köppena w Irbilu panuje klimat śródziemnomorski, co oznacza bardzo gorące lata i łagodne wilgotne zimy mokre. Największe opady występują w styczniu. MiesiącŚrednia minimalna temperaturaŚrednia maksymalna temperaturaIlość opadów Styczeń2,4 °C12,4 °C111 mm Luty3,6 °C14,2 °C97 mm Marzec6,7 °C18,1 °C89 mm Kwiecień11,1 °C24,0 °C69 mm Maj16,7 °C31,5 °C26 mm Czerwiec21,4 °C38,1 °C0 mm Lipiec24,9 °C42,0 °C0 mm Sierpień24,4 °C41,9 °C0 mm Wrzesień20,1 °C37,9 °C0 mm Październik14,5 °C30,7 °C12 mm Listopad8,9 °C21,2 °C56 mm Grudzień3,9 °C14,4 °C80 mm
Zabytki i atrakcje turystyczne Cytadela w Irbilu Meczet na Cytadeli – najstarszy meczet w mieście. Pierwsze wzmianki o świątyni pochodzą z dzieła Jakuta Hamawiego z 1220 roku Łaźnie na Cytadeli – łaźnie datowane na XVIII wiek Irbilskie Muzeum Cywilizacji – muzeum historyczne. Wśród eksponatów, są przedmioty datowane do V tysiąclecia p.n.e. Syriackie Muzeum Dziedzictwa – muzeum dotyczące historii Asyryjczyków w regionie Kurdyjskie Muzeum Tekstyliów Meczet Jalila Khayata (Wielki Meczet) – bogato zdobiony meczet. Budowę świątyni zlecił bogaty mieszkaniec Irbilu Jalil Khayat. Po jego śmierci w 2005 roku, dokończenia budowy dopilnowały dzieci, które oficjalnie otworzyły meczet w 2007 roku Wzgórze Qalinj Agha – stanowisko archeologiczne, gdzie odkryto ślady osadnictwa człowieka sięgające V tysiąclecie p.n.e. Park Minara – w parku mieści się minaret Choli, wybudowany w latach 1128–1138 Park Sami Abdulrahmana – największy park miejski w Irbilu. Mieści się w nim teren Międzynarodowych Targów w Irbilu, Biblioteka Publiczna Zaytun oraz pomnik poświęcony pamięci pomordowanych. Park został zbudowany na miejscu dawnej bazy wojskowej wojsk reżimu Saddama Husajna. Park Szanidar Działo Wasta Rajab Bazar Tayrawa
Nauka i oświata W mieście działają następujące uczelnie:
Publiczne Uniwersytet Saladyna Hawler Medical University Politechnika Irbil
Prywatne Uniwersytet Ishik Brytyjski Uniwersytet Królewski (ang. British Royal University) Uniwersytet Cihan Uniwersytet Libańsko-Francuski Dijlah University College Międzynarodowy Uniwersytet w Irbilu Katolicki uniwersytet w Erbil
Sport W mieście działa Irbilski Klub Sportowy założony w 1968 roku. Praktykowane są na nim takie dyscypliny sportu jak piłka nożna, siatkowa, ręczna, podnoszenie ciężarów, kolarstwo oraz lekkoatletyka kobiet i mężczyzn. Klub posiada swój własny stadion, którym jest Malab Fransu Hariri (nazwany od imienia i nazwiska kurdyjsko-asyryjskiego działacza sportowego oraz polityka Franso Haririego). Aktualnym prezesem klubu jest dr. Abdulla Majid.
Przypisy
Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Iraku Kategoria:Miasta i osady prehistoryczne Kategoria:Miasta w muhafazie Irbil