thumb|upright=1.5|Państwa nieuznawane Państwo nieuznawane (państwo powstańczeMarek Sobczyński, Państwa i terytoria zależne. Ujęcie geograficzno-polityczne, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2006, s. 241., państwo nieuznane, quasi-państwo, parapaństwo) – jednostka geopolityczna, która pomimo braku uznania na arenie międzynarodowej (lub z minimalnym uznaniem) kontroluje określone terytorium funkcjonując jako de facto państwo (niekiedy suwerenne i niepodległe).

Charakterystyka Praktyka uznawania państw pojawiła się pod koniec XVIII wieku w związku z uznaniem niepodległości Stanów Zjednoczonych przez niektóre inne państwa. Później zasada ta się rozszerzała, by osiągnąć kulminację w postaci uznawania niepodległości byłych kolonii.

W myśl dominującej w prawie międzynarodowym zasady uznanie państwa na arenie międzynarodowej nie jest warunkiem koniecznym do jego powstania. W praktyce jednak państw nieuznawanych na arenie międzynarodowej nie uważa się za niepodległe. Jednak nie zmienia to faktu, że państwa takie funkcjonują, mają swoje terytorium, obywateli i rząd sprawujący nad nimi względnie suwerenną lub narzuconą siłą kontrolę. Obszarów separatystycznych, które ogłosiły niepodległość, jest na świecie wiele, lecz tylko nieliczne z nich można zaliczyć do państw de facto niepodległych. Nie będą nimi regiony, które proklamowały niepodległość, lecz w dalszym ciągu pozostają pod faktyczną władzą kraju, do którego dotychczas należały. Państwami nie są również obszary separatystyczne, na których wciąż trwają walki i sytuacja może ciągle ulegać zmianie.

Obecnie za de facto niepodległe można uznać osiem państw, których niepodległość, ogłoszona co najmniej kilkanaście lat temu, zdążyła już okrzepnąć lub została uznana przez co najmniej jedno państwo uznawane na arenie międzynarodowej, a ich rządy bez przeszkód sprawują władzę nad terytorium, mającym w miarę określone granice i stałą ludność.

Podobny nieco charakter do państw nieuznawanych mają terytoria o nieustalonym statusie. Są to terytoria, które domagają się uznania niepodległości i których aspiracje są poważnie brane pod uwagę na arenie międzynarodowej. Zawiłości świata polityki międzynarodowej powodują jednak, że dotychczas kraje te faktycznie pozostają pod władzą państw sąsiednich, a ich ostateczny status, to znaczy nadanie niepodległości lub pozostanie w jakiejś formie związku z państwem administrującym, ma zostać rozstrzygnięty w bliżej nieokreślonej przyszłości. Obecnie na świecie istnieją dwa takie terytoria: Sahara Zachodnia i Palestyna – mimo nieuregulowanego statusu i braku efektywnej kontroli nad całością swojego terytorium są one przez część państw uznawane za kraje niepodległe.

Państw nieuznawanych nie należy mylić z mikronacjami (na przykład Sealand, Seborga, Liberland, Hutt River do 2020 roku), które w ogóle nie są elementem polityki międzynarodowej (choć część z nich do tego aspiruje), a ich „istnienie” wynika w głównej mierze z ich ignorowania lub traktowania przez władze poszczególnych państw jako swoisty folklor. Obok mikronacji istnieją jeszcze państwa wirtualne będące wytworem społeczności internetowych (na przykład Talossa).

Do grona państw nieuznawanych nie zalicza się terytoriów kontrolowanych przez grupy terrorystyczne. Przykładem jest Państwo Islamskie, które ogłosiło się kalifatem 29 czerwca 2014, posiada pełną kontrolę nad opanowanym terytorium i ma znamiona państwowości. Część źródeł z tego powodu rozważa czy Państwo Islamskie można uznać za państwo, a niektóre źródła określają Państwo Islamskie mianem quasi-państwa. Jednak nie jest zaliczane do państw nieuznawanych, gdyż przeszkodą jest nie tylko brak uregulowanego statusu międzynarodowego, ale także łamanie międzynarodowych praw człowieka, terroryzm i zbrodniczość wpisane w ideę działania samozwańczego kalifatu i krytykę całości idei ze strony Organizacji Narodów Zjednoczonych. Skala zbrodniczości i terroru w rozmiarze domniemanego państwa nie jest spotykana w żadnym kraju na świecie w historii współczesnej – z tych względów Państwo Islamskie określa się mianem organizacji terrorystycznej – z silną i rozbudowaną strukturą – ale nie państwem nieuznawanym. Również znaczna większość środowiska muzułmańskiego neguje państwowość (także w rozumieniu ponadnarodowego kalifatu) i określa Państwo Islamskie mianem organizacji terrorystycznej.

Przykłady Państwa nieuznawane Lista państw nieuznawanych na arenie międzynarodowej, ale de facto kontrolujących swoje terytoria: od 1990; uznawane za część Mołdawii (uznawane za niepodległe państwo przez 2 inne państwa nieuznawane: Abchazję i Osetię Południową)

Terytoria o nieustalonym statusie (uznawana za państwo przez ONZ ze statusem państwa-obserwatora w organizacji oraz ponad 150 państw, z czego część, w tym państwo polskie, uznaje za podmiot prawa międzynarodowego Palestyńskie Władze Narodowe, a nie państwo palestyńskie) od 1976 (w 2026) uznawana przez 35 państw i 1 państwo nieuznawane (Osetię Południową) za niepodległe państwo, pełnoprawny członek Unii Afrykańskiej, większość terenów pozostaje pod administracją marokańską)

Państwa częściowo uznane od 1992 (w 2026 uznawana przez 4 państwa członkowskie ONZ: Rosję, Nikaraguę, Syrię i Wenezuelę oraz 3 inne państwa nieuznawane: Naddniestrze, Osetię Południową i Saharę Zachodnią; posiada ambasady w: Nikaragui, Syrii, Rosji) od 1974 (w 2026 uznawany przez 1 państwo członkowskie ONZ: Turcję) od 2008 (w 2026 uznawane przez 108 państw członkowskich ONZ: Afganistan, Albanię, Andorę, Antiguę i Barbudę, Arabię Saudyjską, Australię, Austrię, Bahamy, Bahrajn, Bangladesz, Barbados, Belgię, Belize, Benin, Brunei, Bułgarię, Burkinę Faso, Chorwację, Czad, Czarnogórę, Czechy, Danię, Dominikanę, Dżibuti, Egipt, Estonię, Eswatini, Fidżi, Finlandię, Francję, Gabon, Gambię, Ghanę, Grenadę, Gujanę, Gwineę, Gwineę Bissau, Haiti, Holandię, Honduras, Irlandię, Islandię, Izrael, Japonię, Jemen, Jordanię, Kanadę, Katar, Kenię, Kiribati, Kolumbię, Komory, Koreę Południową, Kostarykę, Kuwejt, Lesotho, Liberię, Libię, Liechtenstein, Litwę, Luksemburg, Łotwę, Macedonię Północną, Malawi, Malediwy, Malezję, Maltę, Mauretanię, Mikronezję, Monako, Niemcy, Niger, Norwegię, Nową Zelandię, Oman, Pakistan, Palau, Panamę, Peru, Polskę, Portugalię, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucię, Salwador, Samoa, San Marino, Senegal, Sierra Leone, Singapur, Słowenię, Somalię, Stany Zjednoczone, Sudan, Surinam, Syrię, Szwajcarię, Szwecję, Tajlandię, Tanzanię, Timor Wschodni, Tonga, Turcję, Tuvalu, Vanuatu, Węgry, Wielką Brytanię, Włochy, Wybrzeże Kości Słoniowej, Wyspy Marshalla i Zjednoczone Emiraty Arabskie) uznawane przez 27 państw m.in. przez Stany Zjednoczone i Polskę od 1991 (w 2026 uznawana przez 4 państwa członkowskie ONZ: Nikaraguę, Rosję, Syrię i Wenezuelę oraz 3 inne państwa nieuznawane: Abchazję, Naddniestrze i Saharę Zachodnią; posiada ambasady w: Abchazji, Nikaragui, Syrii, Rosji i Wenezueli) od 1949 (w 2026 uznawana przez 11 państw członkowskich ONZ: Belize, Eswatini, Gwatemalę, Haiti, Palau, Paragwaj, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, Tuvalu, Wyspy Marshalla oraz przez Watykan, które jednocześnie nie uznają Chińskiej Republiki Ludowej) od 1991 (w 2026 roku uznawane przez 1 państwo członkowskie ONZ: Izrael) uznawane przez 69 państw m.in. przez Stany Zjednoczone i Polskę

Historyczne państwa nieuznawane Lista istniejących po 1945 roku, nieuznawanych lub częściowo uznawanych, państw historycznych, które de facto kontrolowały własne terytoria +PaństwoRok powstaniaRok likwidacjiObecnie część Adżaria19912005Gruzji Anguilla19671969terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii Anjouan19972002Komorów Biafra19671970Nigerii Bophuthatswana19771994RPA Buganda19601962Ugandy Ciskei19811994Republiki Południowej Afryki19961999Rosji Doniecka Republika Ludowa20142022Ukrainy, okupowana przez Rosję19901994Mołdawii19912023Azerbejdżanu (po rozwiązaniu struktur pod koniec 2023) Hajdarabad19471948Indii Herceg-Bośnia19921994Bośni i Hercegowiny Jubaland19982001Somalii Kabinda19751976Angoli Kaczin19621994Mjanmy Kasai Południowe19601961Demokratycznej Republiki Konga Katanga19601964Demokratycznej Republiki Konga Krym20142014Ukrainy, okupowana przez Rosję Ługańska Republika Ludowa20142022Ukrainy, okupowana przez Rosję Mohéli19971998Komorów Nachiczewan19901990Azerbejdżanu Południowe Moluki19501950Indonezji Republika Mahabadzka19461946Iran Republika Serbska19921995Bośni i Hercegowiny Republika Serbskiej Krajiny19911995Chorwacji Rodezja19651980Zimbabwe Rotuma19871988Fidżi Suwadiwy19591963Malediwów Tanna19801980Vanuatu19911994Rosji Transkei19761994Republiki Południowej Afryki Tybet19121951Chińskiej Republiki Ludowej Vemerana19801980Vanuatu Venda19791994Republiki Południowej Afryki Waziristan20062006Pakistanu Wyspa Bougainville’a19901997Papui-Nowej Gwinei Zachodnia Bośnia19931995Bośni i Hercegowiny

Częściowo kwestionowane państwa uznane W niektórych przypadkach powszechnie uznawane państwa bywają kwestionowane przez jednego lub kilku członków ONZ, mimo to nie neguje się ich istnienia i suwerenności. od 1949 (nieuznawana przez 11 państw członkowskich ONZ: Belize, Eswatini, Gwatemalę, Haiti, Palau, Paragwaj, Saint Vincent i Grenadyny, Saint Lucia, Tuvalu, Saint Kitts i Nevis, Wyspy Marshalla oraz Watykan, które jednocześnie uznają Republikę Chińską) od 1983 (nieuznawany przez 1 państwo członkowskie ONZ: Turcję i częściowo uznany Cypr Północny) od 1948 (nieuznawany przez 29 państw członkowskich ONZ)U.S. House of Representatives 110TH CONGRESS 2D SESSION H. RES. 1249. od 1948 (nieuznawana przez 1 państwo członkowskie ONZ: Koreę Północną) od 1948 (nieuznawana przez 3 państwa członkowskie ONZ: Francję, Japonię, Koreę Południową oraz przez częściowo uznaną Republikę Chińską)

Zobacz też lista państw świata państwo marionetkowe terytoria zależne terytoria autonomiczne Organizacja Narodów i Ludów Niereprezentowanych

Uwagi

Przypisy Self-Appointed ‘Caliph’ Makes First Public Appearance, CNS News.

Dr hab. Alona Maria Piwko, Od kalifatu do Państwa Islamskiego. Historia i teraźniejszość w aktualnej sytuacji Iraku, [w:] półrocznik Nurt SVD nr 1 (2016), s. 93–110, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

Krzysztof Strachota, Bliski Wschód w cieniu Państwa Islamskiego, [w:] Punkt Widzenia nr 52, Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Warszawa 2015, . Grzegorz Małyga, Czy Państwo Islamskie to islamskie państwo?, [w:] Magazyn Uniwersal, Instytut Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Wrocławskiego . Kalifat Państwo Islamskie – spełniony sen Al Kaidy, mpolska24.pl.

Czy Państwo Islamskie jest państwem?, politykaglobalna.pl. Czym jest Islamskie Państwo Iraku i Lewantu?, politykaglobalna.pl.

United Nations Official Document. , wiadomosci.onet.pl.

Bibliografia Państwa nieuznawane i terytoria o nieustalonym statusie [w:] Wielki atlas świata, Wyd. EM, Warszawa 2006 W. Malendowski, Zbrojne konflikty i spory międzynarodowe u progu XXI wieku. Atla 2. K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne na świecie. Wyd. Trio, Warszawa 2005. L. Antonowicz, Pojęcie państwa w prawie międzynarodowym. PWN, Warszawa 1974

Linki zewnętrzne

Państwa nieuznawane jako element dezintegrujący w stosunkach międzynarodowych.

Kategoria:Historia państwowości Kategoria:Teoria stosunków międzynarodowych