Kodeks Aleksandryjski (, Londyn, British Library, MS Royal 1. D. V-VIII, oznaczany symbolami A albo 02 Gregory-Aland, δ 4 Soden) – manuskrypt greckiej Biblii, tj. Septuaginty oraz Nowego Testamentu w języku greckim, pisany majuskułą na pergaminie. Sporządzono go w V wieku w Egipcie.
Manuskrypt został nazwany Aleksandryjskim, ponieważ patriarcha Cyryl Lukaris miał przywieźć go z AleksandriiS.P. Tregelles, An Introduction to the Critical study and Knowledge of the Holy Scriptures, London 1856, s. 152.. Po raz pierwszy nazwa ta została zastosowana przez biskupa Briana Waltona w 1657 roku w Poliglocie londyńskiej. Przedtem był określany jako Codex Regius albo Biblia Tekli. Wettstein w 1751 roku oznakował go symbolem A na liście kodeksów majuskułowych Nowego TestamentuJ.J. Wettstein, Novum Testamentum Graecum editionis receptae cum lectionibus variantibus codicum, t. 1, 1751.. W ten sam sposób oznaczał go później Griesbach i inni bibliści. Gregory nadał mu siglum 02. Na liście rękopisów Septuaginty według klasyfikacji Alfreda Rahlfsa również został oznaczony symbolem A.
Codex Alexandrinus jest jednym z czterech wielkich kodeksów biblijnych, wraz z Kodeksem Synajskim i Watykańskim jest jednym z najwcześniejszych i najbardziej kompletnych rękopisów greckiej Biblii. Po przywiezieniu do Anglii uzyskał opinię najlepszego rękopisu biblijnego przechowywanego na Wyspach Brytyjskich i cieszył się nią aż do chwili nabycia przez Bibliotekę Brytyjską Kodeksu Synajskiego. Przechowywany jest w Dziale Manuskryptów British Library w Londynie (wraz z Kodeksem Synajskim)Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman, The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration, Oxford University Press (New York – Oxford, 2005), s. 67..
Zawartość
Kodeks Aleksandryjski pierwotnie składał się z 820 pergaminowych kart, z których większość związana była w foliały in quarto (dzisiaj sześć podwójnych kart w foliale). Zachowały się 773 karty kodeksu (32 na 26 cm), z czego 630 przypada na Stary Testament, 143 na Nowy Testament.
Kodeks podzielony został na cztery tomy (279 + 238 + 118 + 144 kart)Bruce M. Metzger, Manuscripts of the Greek Bible: An Introduction to Greek Palaeography, New York, Oxford: Oxford University Press, 1991, s. 86.. Trzy pierwsze stanowią większą część tekstu Septuaginty, greckiego przekładu Starego Testamentu, wraz z 3 Księgą Ezdrasza, 3-4 Machabejskimi, Psalmem 151 i Psalmami Salomona. Czwarty tom zawiera Nowy Testament wraz z (niekanonicznymi) Listami Klemensa. Tylko 10 kart Starego Testamentu zaginęło, znacznie mniej niż w przypadku kodeksów Synajskiego i Watykańskiego. Natomiast w Nowym Testamencie zaginęło 31 kartF.H.A. Scrivener, Six Lectures on the Text of the New Testament and the Ancient Manuscripts (Cambridge, 1875), s. 51–52..
W Starym Testamencie brakuje: 1 Sm 12,17 – 14,9 (1 karta); Ps 49,20 – 79,11 (9 kart)Ernst Würthwein (1987). Der Text des Alten Testaments, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, s. 85.. Ponadto niektóre karty ST zostały uszkodzone, zawierają one następujące teksty: Rdz 1,20-25; 1,29-2,3; Kpł 8,6.7.16; Syrach 50,21n; 51,5C.R. Gregory, „Textkritik des Neuen Testaments”, J.C. Hinrichs’sche Buchhandlung: Leipzig 1900, t. 1, s. 29..
W Nowym Testamencie brakuje: 25 pierwszych kart Ewangelii Mateusza i tym samym zaczyna się dopiero od Mt 25, 6; karty 71 i 72 z Ewangelii Jana (J 6, 50 – 8, 52); trzech kart (nie są ponumerowane) w 2. Liście do Koryntian (2 Kor 4, 13 – 12, 6). niemal każda karta Apokalipsy jest uszkodzona na krawędziachJuan Hernández, Scribal habits and theological influences in the Apocalypse, Mohr Siebeck, 2006, s. 102.. 1 Klemensa 57,7-63 (1 karta) i 2 Klemensa 12,5a-fin. (2 karty)C.R. Gregory, „Textkritik des Neuen Testaments”, Leipzig 1900, t. 1, s. 30.. Wycięty został ozdobiony kolofon na końcu Listu do FilemonaEdward Maunde Thompson, Facsimile of the Codex Alexandrinus: New Testament and Clementine Epistles, London 1879, s. 4..
Księgi Nowego Testamentu (tom czwarty kodeksu) ułożone są w następującej kolejności: cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, Listy powszechne, Listy Pawła (List do Hebrajczyków umieszczony został pomiędzy 2. Tesaloniczan a 1. Tymoteusza), Apokalipsa św. Jana. Pierwotnie Listy powszechne poprzedzały Dzieje ApostolskieB.F. Westcott, „Canon”, Appendix D. XII..
Tekst kodeksu nie zawiera następujących wierszy: Marek 15,28 jak w kodeksach א, B, C, D, Ψ, lekcjonarze, d, k, syrosynajski, copsa, bo, fayBruce M. Metzger, A Textual Commentary on the Greek New Testament (Deutsche Bibelgesellschaft: Stuttgart 2001), s. 99.UBS3, s. 193.; Łukasz 22,43-44 (krwawy pot Jezusa); Pericope adulterae (Jan 7,53-8,11); Dzieje 8,37; 15,34; 24,7; 28,29Bruce M. Metzger, A Textual Commentary on the Greek New Testament (Deutsche Bibelgesellschaft: Stuttgart 2001), s. 315, 388, 434, 444.; Rzymian 16,24Bruce M. Metzger, A Textual Commentary on the Greek New Testament (Deutsche Bibelgesellschaft: Stuttgart 2001), s. 476..
Kodeks Aleksandryjski jest ważnym rękopisem w dyskusji nad autentycznością pericope adulterae (perykopa o kobiecie cudzołożnej), pomimo iż w tym fragmencie brakuje dwóch kart (Jan 6,50-8,52). Jednak liczba linijek tekstu dowodzi, iż nie było go w tekście, gdyż dla tego fragmentu brakuje w kodeksie miejsca (podobnie jak w przypadku Kodeksu Efrema)C.R. Gregory, Canon and Text of the New Testament (1907), s. 343..
Opis thumb|Koniec Ew. Mateusza oraz lista κεφαλαια do Ew. Marka Kodeks został sporządzony na welinie. Karty na krawędziach z wiekiem uległy zniszczeniu i zostały przycięte w czasach nowożytnych. Pergamin często jest odbarwiony na krawędziach. Dodatkowe uszkodzenia kodeksu powstały również na skutek ignorancji oraz niedbałości jego byłych właścicieliThomas Law Montefiore, Catechesis Evangelica; bring Questions and Answers based of the Textus Receptus. (London, 1862), s. 267.. Karty mają wiele dziur, zostały przeżarte przez atrament, są powyginane od dotykania, często pozaginane na rogach. Atrament w wielu miejscach łuszczy się. Dopiero w XIX wieku dotykanie kart kodeksu zostało ściśle zabronione. Wyjątek stanowią sytuacje, kiedy wymaga tego dobro kodeksuF.H.A. Scrivener, Six Lectures on the Text of the New Testament and the Ancient Manuscripts, Cambridge, 1875, s. 52..
Tekst kodeksu pisany jest w dwóch kolumnach na stronę, w jednej kolumnie mieści się zwykle 49-51 linijek (czasem 46–52 linii), każda linijka zawiera średnio 20-25 liter – wielkiej, regularnej uncjały. Litery są nieco mniej eleganckie niż w Kodeksie Synajskim i Watykańskim. W ostatniej księdze Nowego Testamentu, Apokalipsie, stają się nieco mniejsze i mniej regularne. Apokalipsa pisana jest z mniejszą dbałością. Początkowe linie każdej z ksiąg pisane są czerwonym atramentem, a poszczególne sekcje tekstu ksiąg oznakowane są wielką literą pisaną na marginesie (inicjał) przed kolumną tekstu (podobnie w Kodeksie Efrema). Słowa pisane są w sposób ciągły na całej długości linijki i na ogół nie ma żadnych przerw pomiędzy wyrazami, z wyjątkiem nielicznych miejsc. Litery są okrągłe, pozbawione akcentów i tylko w niektórych miejscach znajdują się przydechy (prawdopodobnie dodane przez późniejszą rękę). Litery są większe od tych, które stosuje Kodeks WatykańskiS.P. Tregelles, An Introduction to the Critical study and Knowledge of the Holy Scriptures, London 1856, s. 153.. Poetyckie księgi Starego Testamentu pisane są stychometrycznie.
Cytaty Starego Testamentu w nowotestamentowym tekście oznakowane zostały na marginesie przy pomocy znaku 〉C.R. Gregory, „Canon and Text of the New Testament” (1907), s. 342.. Jedyne dekoracje kodeksu występują na końcu każdej księgi w kolofonach. Wielkie litery na marginesie oznaczają początek nowej sekcji, podobnie jak w kodeksach Efrema i Kodeksie Bazylejskim. Kodeks Aleksandryjski jest najstarszym rękopisem Nowego Testamentu, który przy pomocy inicjałów oznacza nowe sekcjeEberhard Nestle and William Edie, Introduction to the Textual Criticism of the Greek New Testament, Londyn, Edynburg, Oxford, New York, 1901, s. 59..
Bardzo często w Kodeksie Aleksandryjskim występuje błąd izofonii – zamiany samogłosek na inne podobnie brzmiące. Litery Ν oraz Μ są czasem mylone, dyftong ΓΓ zastępowany jest przez ΝΓ. Bywa to podawane jako argument świadczący za Egiptem jako miejscem powstania rękopisuS.P. Tregelles, „An Introduction to the Critical study and Knowledge of the Holy Scriptures”, London 1856, s. 155., jednak pogląd ten nie jest powszechnie uznawanyRobert Waltz, Encyclopedia of Textual Criticism.. Stosunkowo często spotykane są itacyzmy (dyftong αὶ bywa zamieniany na ε, εὶ na ὶ oraz η na ὶ), jednak liczba tych błędów nie jest większa niż w innych rękopisach z tego okresu.
Charakter pisma tekstu od początku Ewangelii Łukasza do 1 Koryntian 10,8 różni się od pozostałych partii rękopisu. Niektóre litery uzyskują koptyjskie kształty (np. Α, Μ, Δ, oraz Π), są szersze lub większe niż w innych tekstach greckich tego okresu. Delta ma wydłużoną podstawę, zaś Pi – poziomą kreskę u góryE.M. Thompson, Facsimile of the Codex Alexandrinus (4 vol, London, 1879), s. 5.. Numery nie są pisane przy pomocy skrótów literowych. Wyjątek stanowią wersety Ap 7,4; 21,17. Końcowe partie kodeksu (Apokalipsa i Listy Klemensa) są pisane niestarannie, zawierają dużo błędów w transkrypcji, jednak zjawisko to występuje nie tak często, jak w Kodeksie Synajskim i Kodeksie Watykańskim. Korekty dokonywano w późniejszym okresie. Poprawki nanoszone przez skrybę nie należą do częstychF.H.A. Scrivener, Six Lectures on the Text of the New Testament and the Ancient Manuscripts (Cambridge, 1875), s. 55..
thumb|Strona kodeksu z tekstem Mk 6,27-54; długość odstępów pomiędzy akapitami zależy od treści Uncjała kodeksu ma nieco prostszy niż w kodeksach Synajskim i Watykańskim. Na końcu linijki litery nieraz są mniejsze, a pismo bardziej wyblakłe i trudno czytelne. Punktacja jest często stosowana, zazwyczaj na wysokości poprzedzającej litery. Rozmiar przerw między akapitami zależy od tego, czy nowy ustęp kontynuuje myśl poprzedniego, czy rozpoczyna nowy wątek. Na końcu każdej księgi umieszczony jest kolofon zdobiony arabeską pochodzącą od oryginalnego skryby (prima manu).
Tekst czterech Ewangelii został podzielony na dwa sposoby: według Sekcji Ammoniusza oraz κεφάλαια (rozdziały). Numery w Sekcjach Ammoniusza z odniesieniami do Kanonów Euzebiusza stoją na marginesie tekstu ewangelicznego. Podział ten zastosowano też w Kodeksie Synajskim. Według drugiego systemu, κεφάλαια, tekst został podzielony na większe. Numery κεφάλαια umieszczono na marginesie lewym, zaś ich τίτλοι (tytuły) – na marginesie górnym. W Ewangelii Łukasza i Jana numery κεφάλαια znajdują się na marginesie każdej kolumny. Każda z Ewangelii na początku posiada listę κεφάλαια. Wyjątkiem jest Ewangelia Mateusza, która ma wielką lukęGreg Goswell, Early Readers of the Gospels: The Kephalaia and Titloi of Codex Alexandrinus, JGRChJ 66 (2009), s. 134–174.S.P. Tregelles, An Introduction to the Critical study and Knowledge of the Holy Scriptures, London 1856, s. 154..
Tekst Dziejów Apostolskich oraz Listów nie jest dzielony według rozpowszechnionego później Aparatu Eutaliusza; tekst Apokalipsy dzielony jest według bliżej nieokreślonego systemu. W Dziejach okazjonalnie pojawia się znak krzyża dla oznaczenia poszczególnych sekcji. Większe litery na marginesie przez cały Nowy Testament oznaczają początek akapitu.