Ramzes II (zwany też Ramzesem Wielkim, w źródłach greckich Ozymandias) – trzeci faraon z XIX dynastii, syn i następca Setiego I, jeden z najwybitniejszych i najdłużej żyjących władców starożytnego Egiptu okresu Nowego Państwa.
Kontynuator polityki swego ojca, wzorujący się w swym dążeniu do umocnienia i rozbudowy Imperium na osiągnięciach głównych jego twórców – Ahmosa, Totmesa III i Amenhotepa III, wielkich faraonów z XVIII dynastii. W swej działalności budowlanej przewyższył poprzedników, wypełniając Egipt budowlami i posągami bogów wznoszonymi na chwałę państwa. W zgodnej opinii wielu badaczy czasy jego panowania były okresem dobrobytu i stabilizacji. Panował ponad 66 lat, osiągając wiek ponad 91 lat. Spłodził około 100 synów i 50 córek. Był współtwórcą pierwszego w historii traktatu pokojowego, zawartego pomiędzy dwiema ówczesnymi potęgami militarnymi: Egiptem i Hetytami.
Lata panowania według egiptologów 1279–1213 p.n.e. (Wolfgang Helck, Jaromir Málek, Jürgen von Beckerath, Ian Shaw, Rolf Krauss, Kenneth Kitchen, Bogusław Kwiatkowski) 1279/1278–1213 p.n.e. (Nicolas Grimal, Aidan Dodson) 1290–1223 p.n.e. (Richard Anthony Parker) 1304–1237 p.n.e. (Donald B. Redford) 1290–1224 p.n.e. (Alan Gardiner) 1305-1240 p.n.e. (Marek Stępień)
Tło historyczne thumb|Zarys genealogii XIX dynastii thumb|Ramzes jako dziecko, Muzeum Egipskie w Kairze Okres schyłkowy XVIII dynastii rozpoczął się panowaniem faraona Echnatona, który pragnął zreformować wierzenia Egipcjan, dążąc do wprowadzenia kultu jedynego boga – Atona. Efektem tych działań był głęboki kryzys państwa egipskiego, przejawiający się w gospodarce, stosunkach dyplomatycznych, pozycji militarnej oraz wpływach w podległych królestwach.
Brak zaangażowania Egiptu w Syrii spowodował zmianę układu sił w tym regionie. Państwo Mitanni, dotychczasowy sojusznik Egiptu, przeżywało kryzys wewnętrzny przejawiający się częstymi przewrotami pałacowymi i zmianami na tronie. W południowej części regionu, w Kanaanie i w południowej Syrii, miejscowi władcy zaprzestali płacenia trybutu Egiptowi i powrócili do tradycyjnej rywalizacji, odnawiając dawne konflikty. Wkrótce sytuacja ta doprowadziła do wybuchu wojny pomiędzy królem hetyckim Suppiluliumą I a królem Mitanni Tuszrattą. Hetyci w szybkiej kampanii zmusili Mitannijczyków do odwrotu, zdobywając całą północną Syrię aż do miasta Kadesz, mającego dla Egiptu znaczenie strategiczne, gdyż było bastionem sojuszu egipsko-mitannijskiego. Wkrótce Tuszratta zginął zamordowany, a połowa jego państwa zajęta została przez Asyrię. Następca i brat Tuszratty, Szattiwaza, by odzyskać utracone terytoria, zmuszony został szukać wsparcia militarnego u Hetytów, swych niegdysiejszych wrogów. W środkowej Syrii władcy Amurru, dążąc do umocnienia własnej pozycji w regionie, z jednej strony deklarowali wierność Egiptowi, z drugiej – skłaniali się ku Hetytom. Pragnęli zawrzeć sojusz z podległym Hetytom Ugarit. W końcu jednak zostali zmuszeni do przyjęcia zwierzchnictwa hetyckiego. Tym samym Egipt utracił wpływy i większość podległych ziem na rzecz królestwa Hetytów, które stało się nowym mocarstwem we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.
W samym Egipcie kryzys pogłębiał się. Po śmierci Echnatona na tronie zasiadł Semenechkare, który zmarł wkrótce po objęciu władzy. Jego następcą został małoletni Tutanchamon. Po około 10 latach panowania zmarł, nie pozostawiwszy potomka. Jego żona, Anchesenamon, bez powodzenia próbowała ratować ciągłość dynastii. Władzę przejął potężny i wpływowy Aj. Po nim nastąpił Horemheb – generał z czasów Tutanchamona i Aja. Jego bezpotomna śmierć zakończyła okres XVIII dynastii.
Książę Ramzes Pochodzenie Przodkowie Ramzesa pochodzili z Awaris. Pradziad przyszłego faraona w czasach panowania Echnatona służył w armii na wysokim stanowisku. Paramesse, ojciec Setiego I i dziad Ramzesa II, w wieku około dwudziestu lat wzorem ojca zaciągnął się do wojska i służył pod wodzą Horemheba. Gdy jego przełożony objął panowanie w Egipcie, Paramesse awansował kolejno na dowódcę oddziałów, nadzorcę koni, królewskiego woźnicę i królewskiego posła. Po otrzymaniu awansu na generała dowodził obroną przygranicznej twierdzy (przypuszczalnie w Sile) i piastował jednocześnie urząd inspektora ujść Nilu. Kolejnymi etapami awansu było mianowanie go Wezyrem Południa z rezydencją w Tebach (de facto został drugą po faraonie osobą w państwie) i Pierwszym Kapłanem Egiptu. Przed śmiercią bezdzietny Horemheb ogłosił Paramesse zastępcą Jego Wysokości na Południu i Północy oraz dziedzicznym księciem w całym kraju. Paramesse panował przez około półtora roku jako Ramzes I, a ponieważ nie był spokrewniony lub spowinowacony z rządzącą Egiptem XVIII dynastią, jego wstąpienie na tron zapoczątkowało XIX dynastię faraonów egipskich. Po śmierci Ramzesa I na tron wstąpił jego syn Seti I.
Dzieciństwo Ramzes urodził się z małżeństwa Setiego I z Tują – córką Raja i Rui. Miał starszego brata, Nebenchasetnebet, który zmarł w dzieciństwie, oraz młodszą siostrę – Chentmire.
Po wstąpieniu na tron Seti I nadał około dziewięcioletniemu Ramzesowi tytuły najstarszego syna królewskiego, głównodowodzącego wojsk, a następnie najstarszego syna królewskiego i kandydata na tron Geba, tym samym uczynił go swoim następcą. W wieku około piętnastu lat Ramzes po raz pierwszy towarzyszył ojcu w kampanii wojennej do Libii. W następnych latach książę co roku brał udział w wyprawach do Syrii, mających na celu przywrócenie panowania nad Amurru i Kadesz. Cel udało się osiągnąć, jednak wkrótce po tym hetycki władca Muwatalli II odbił je z rąk egipskich. Konflikt o sporne terytoria rozwiązano drogą pokojową: w zamian za uznanie przez Setiego I hetyckiego panowania nad Amurru i Kadesz Muwatalli II uznał prawa Egiptu do portów południowej Fenicji.
Koregencja W wieku około szesnastu lat (siódmy rok panowania Setiego I) Ramzes został wyznaczony przez ojca na koregenta i przyjął tytulaturę królewską User Maat Re Ramessisu Meri Amon – Re Jest Silny Prawdą i Ukochany przez Amona. Rok później władcy Egiptu zmierzyli się z zagrożeniem secesji kraju Kusz z miastem Irem na czele. Dzięki ekspedycji karnej zorganizowanej na polecenie Setiego I przez wicekróla Nubii Amenemope rewoltę poskromiono, a wydarzenie upamiętniono wystawieniem dwóch stel w Kusz.
W dziewiątym roku panowania Seti I osobiście nadzorował wydobycie złota na pustyni Edfu i stworzeniu infrastruktury w postaci dróg i studni na potrzeby pracujących tam górników, podczas gdy Ramzes zajęty był poszukiwaniem w okolicach Asuanu odpowiedniego kamieniołomu do pozyskiwania granitu, niezbędnego do wykuwania ogromnych posągów. Kolejne sześć lat upłynęło bez konfliktów z sąsiadami. Seti I rządził państwem ze swych rezydencji w Memfis, Awaris i Tebach. Prawdopodobnie w tych latach mianował Pasera Wezyrem Południa, zaś jego ojca Nebneczeru – arcykapłanem Amona w Tebach. Ramzes inspektorował prace budowlane. W Tebach ozdabiano świątynię Amona w Karnaku. W zachodniej części miasta finalizowano dekorowanie świątyni grobowej Setiego I i kaplicy Ramzesa I, w której w wypukłym reliefie przedstawiono koronację Ramzesa II. W Abydos kończono wznoszenie wielkiej świątyni i rozpoczęto budowę świątyni Ramzesa.
Przypuszczalnie w trzynastym roku panowania Setiego I około dwudziestodwuletni Ramzes wraz z małoletnimi synami Amonherunemefem i Chameuasetem wziął udział w stłumieniu rewolty w południowej Nubii. Krótko potem na północy pojawiło się zagrożenie ze strony śródziemnomorskich piratów, którzy zapuszczali się na południe wzdłuż jednej z odnóg Delty Nilu. Podczas jednej z wypraw połączone siły oddziałów lądowych i morskich zablokowały piratom powrót w otwarte morze. Wzięci do niewoli najeźdźcy zostali wcieleni do armii.
Seti I zmarł w szesnastym roku panowania. W wieku około dwudziestu pięciu lat Ramzes wstąpił na tron dwudziestego siódmego dnia trzeciego miesiąca lata, tj. w pierwszej połowie czerwca 1279 roku p.n.e.
Pierwsze lata panowania I rok panowania Swoje rządy Ramzes II rozpoczął od pogrzebu ojca. W trakcie przygotowań do pochówku władca postanowił, że założy nową stolicę o nazwie Pi-Ramesse-Aa-nachtu, tj. Domena Ramzesa, Wielkiego Zwycięstwami. W połowie sierpnia 1279 roku p.n.e., gdy mumię Setiego I złożono w grobie, przebywający na pogrzebie Ramzes, korzystając z okazji, pozostał kilka tygodni w Dolinie Królów w celu obejrzenia postępu prac nad swoim grobowcem, po czym udał się do Teb, by odprawić Święto Opet. Przy tej okazji faraon dokonał kilku nominacji i potwierdził niektóre nadania swego ojca. Spośród urzędników Setiego I na poprzednich stanowiskach pozostali wezyr Paser i wicekról Nubii Juni. Nebunenef, dotychczasowy kapłan w Tinis i Denderze, został arcykapłanem Amona w Karnaku. Kandydatura młodszego kapłana Bakenchonsu została zaakceptowana na członka kolegium Boskich Ojców Amona. Przyjaciel Ramzesa z dzieciństwa Ameneminet dostał urząd Królewskiego Woźnicy i Nadzorcy Koni.
Wydano rozkaz przyspieszenia prac przy budowie wielkiego hypostylu w Karnaku i rychłego ukończenia prac przy świątyni grobowej Setiego I w Tebach Zachodnich. Zainaugurowano prace budowlane przy wznoszeniu Ramesseum – świątyni grobowej Ramzesa oraz – zgodnie z wcześniejszymi planami – rozpoczęto realizację budowy nowego dziedzińca i wielkiego pylonu w świątyni w Luksorze. Ramzes przebywał w Tebach do około połowy III miesiąca Achet, po czym cały orszak królewski odpłynął do Abydos, gdzie władca wydał rozkaz ukończenia budowy wielkiej świątyni Setiego I oraz osobiście intronizował wcześniej mianowanego Nebunenefa, przekazując mu oznaki jego władzy. Odbyło się to w obecności dworu i królowej Nefertari.
II rok panowania Nastąpiła zmiana tytulatury królewskiej. Do swego imienia tronowego User-Maat-Re król dodał epitet Setepen-Re (egip. Wybrany-przez-Re). Było to zapoczątkowaniem szczególnego związku króla z Re – bogiem słońcem z Heliopolis. W związku z pracami budowlanymi, prowadzonymi z wielkim rozmachem w całym państwie, trwała intensywna eksploatacja kamieniołomów w Asuanie. Mówi o tym stela z Asuanu, upamiętniająca również kampanię w Nubii oraz walki w Delcie z piratami z czasów współrządzenia.
Nadania królewskie: Neb-jot – mianowany nadzorcą skarbu Meri – nadal pozostawał arcykapłanem w Abydos Hui – mianowany arcykapłanem w Memfis Bak – mianowany arcykapłanem w Heliopolis
III rok panowania Nadal główną dziedziną, na której skupiało się zainteresowanie władcy, były wielkie projekty budowlane, będące w trakcie realizacji. W Luksorze ukończono wielki dziedziniec, wielki pylon i ustawiono obeliski przed Wielką Świątynią. Trwały prace dekoracyjne w jej wnętrzu.
Wojna thumb|Syria w czasach wojen Ramzesa II thumb|Ramzes II pod Kadesz thumb|Pierścień Ramzesa II z jego ulubionymi wierzchowcami; muzeum w Luwrze
IV rok panowania – I kampania syryjska Po ponad trzech latach samodzielnych rządów, ugruntowawszy swą władzę, realizujący wielkie przedsięwzięcia budowlane, otoczony przez zdolnych doradców, Ramzes zdecydował, że nadszedł czas by powrócić do sprawy syryjskiej, oczekującej od czasów (pierwszej) bitwy pod Kadesz, stoczonej przez jego ojca – Setiego I w około 1288 roku p.n.e.