Wojna hegemoniczna, wojna o hegemonię – wojna między dominującym w międzynarodowym systemie mocarstwem lub mocarstwami, a rosnącym konkurentem lub konkurentami (pretendentami do hegemonii). Konflikt przyjmuje wymiar globalny i charakteryzuje się udziałem wszystkich większych i większości mniejszych państw w systemie. Główną stawką wojny hegemonicznej jest rządzenie systemem. Wobec tego wojny hegemoniczne są konfliktami nieograniczonymi w swoich celach i środkach, rozszerzając się na cały system międzynarodowy. Stroną inicjującą konflikt jest państwo kontestujące aktualny układ sił, którego potencjał zbliża się do potencjału mocarstwa dominującego, a którego aspiracje nie są zaspokojone, ponieważ w status quo agresor (pretendent do hegemonii) nie ma wpływów adekwatnych do swojego potencjału. Przeciw agresorowi występują zaś wszystkie państwa zainteresowane utrzymaniem istniejącego ładu międzynarodowego, a przede wszystkim mocarstwo lub mocarstwa dominujące.
Wojna hegemoniczna decyduje o tym, które państwo będzie dominowało w systemie międzynarodowym. Robert Gilpin dowodzi, że w okresie nowożytnym kryteria wojny hegemonicznej spełniają: wojna trzydziestoletnia, wojny Ludwika XIV, wojny rewolucji francuskiej i wojny napoleońskie oraz I i II wojna światowa. Do tej listy niektórzy badacze (George Modelski, A. J. Toynbee, ) dodają jeszcze kilka konfliktów.
Arnold J. Toynbee usystematyzował pięć wieków historii świata według czterech wielkich cykli wojny i pokoju. Każdy cykl rozpoczynają wojny wstępne o niewielkim zasięgu, stanowiące wstęp do generalnego konfliktu systemowego. W jego następstwie wyłania się nowy ład międzynarodowy określany jako „przestrzeń tymczasowego spokoju” (The Breathing-space). Nowy ład załamuje się i wybucha kolejna wojna, stanowiąca „konflikt uzupełniający” rozstrzygający sprawy nie załatwione w trakcie wojny generalnej; i dopiero w wyniku wojny uzupełniającej następuje okres „generalnego pokoju”.
Faza Wstęp1494-1568 I Cykl regularny1568-1672 II Cykl regularny1672-1792 III Cykl regularny1792-1914 IV Cykl regularny1914 – Wojny wstępne (preludium) – – 1667–1668 – 1911–1912 Wojna generalna 1494–1525 1568–1609 1672–1713 1792–1815 1914–1918 Okres spokoju 1525–1536 1609–1618 1713–1733 1815–1848 1918–1939 Wojna uzupełniająca (Epilog) 1536–1559 1618–1648 1733–1763 1848–1871 1939–1945 Ostateczny pokój 1559–1568 1648–1672 1763–1792 1871–1914 –
W oparciu o powyższe teorie z uwzględnieniem wojen toczonych w Europie środkowej i wschodniej, można przedstawić następującą listę wojen hegemonicznych:
Konflikt Lata trwania Mocarstwa dominująceglobalne (pogrubione) i regionalne Mocarstwa kontestująceglobalne (pogrubione) i regionalneRozróżnienie między mocarstwami globalnymi i regionalnymi na podstawie http://books.google.pl/books?id=omAaTriUp0kC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false K.Rasler, W.Thompson: The great powers and global struggle, 1490-1990, s. 17. Zwycięzca wojny włoskie i wojny naOceanie Indyjskim 1494–1559 Hiszpania,Monarchia Habsburgów (Austria), Anglia Francja,Turcja Hiszpania wojny w Niderlandachklęska Wielkiej Armady 1580–1648 HiszpaniaHiszpania l. 1521–1643 bywa określana jako „pierwsze supermocarstwo”, patrz: http://www.thelatinlibrary.com/imperialism/notes/spanishempire.html The Spanish Empire. Anglia, Niderlandy Niderlandy, Anglia, wojna trzydziestoletnia,II wojna francusko-hiszpańskawojna holendersko-portugalska 1618–1661(łącznie) Hiszpania, PortugaliaHabsburgowie (Austria),Rzeczpospolita (Polska)Polska, I Rzeczpospolita – choć formalnie nie uczestniczyła w wojnie trzydziestoletniej, lecz jako przeciwnik Szwecji może być uznana za sojusznika Hiszpanii i Austrii. Francja, Niderlandy, Szwecja Francja, NiderlandySzwecjawojny Ludwika XIV iIII wojna północna 1672–1721 Anglia → 1707 Wielka Brytania, Niderlandy, RosjaAustria, Francja, Hiszpania,Szwecja, Turcja Wielka Brytania, FrancjaFrancja uzyskała utrzymanie tronu hiszpańskiego w rękach Bourbonów, lecz została zahamowana w swoich aspiracjach przez W.Brytanię i Austrię., Rosja wojna siedmioletnia 1756–1763 Rosja, Francja, HiszpaniaAustria, Wielka BrytaniaPrusy, Wielka Brytania, Prusy wojny francuskie(rewolucyjnei napoleońskie) 1792–1815 Wielka Brytania, RosjaPrusy, AustriaMonarchia Habsburgów → od 1804 Cesarstwo Austriackie. Francja, Hiszpania (do 1808)USA, Turcja Wielka BrytaniaWielka Brytania bywa określana jako „pierwsze supermocarstwo” patrz: The world’s first superpower: the rise of the British Empire from 1497 to 1901.„Wielka Brytania wyłoniła się jako światowe supermocarstwo po ostatecznym pokonaniu Napoleona 18 VI 1815 pod Waterloo”patrz: https://web.archive.org/web/20160811152655/http://www.international-issues.org/wp/?p=214. RosjaPrusy, Austria wojna krymska 1853–1856 Wielka Brytania,Francja, Turcja Rosja Wielka Brytania,Francja, Turcja I wojna światowa iWojna domowa w RosjiWojna domowa w Rosji miała charakter międzynarodowy – przeciwko Rosji Radzieckiej po stronie „białych” walkę przeciw czerwonym toczyły Wielka Brytania, Francja, USA, Japonia, oprócz tego w czasie wojny polsko-radzieckiej 1919–1920 stronie Rosyjsko-bolszewickiej sprzyjały Niemcy. 1914–19181917–1922 Rosja (do 1917), Francja,Wielka Brytania, 1917 USA;1914 Japonia, 1915 WłochyWłochy które były sojusznikami Niemiec i Austro-Węgier w ramach Trójprzymierza, początkowo zachowały neutralność by następnie zmienić front i przystąpić do Trójporozumienia Wlk. Brytanii, Francji i Rosji. Niemcy,Austro-Węgry USA, Wielka Brytania, Francja,Japonia, WłochyRosja Radziecka → 1922 ZSRR II wojna światowaI wojna światowa i II wojna światowa bywają czasem traktowane jako jedna „II wojna trzydziestoletnia” (1914–45). 1939–1945 Wielka Brytania, Francja (do 1940)Po klęsce 1940 Francja pod rządami Petaina (Państwo Francuskie) stała się faktycznym sojusznikiem Niemiec, z kolei w 1941 uznanie międzynarodowe uzyskała Wolna Francja de Gaulle’a.od 1941: ZSRR1939-41 ZSRR był faktycznym sojusznikiem Niemiec choć formalnie zachowywał neutralność. i USA, Niemcy, Japonia, do 1941 ZSRRWłochy USA, ZSRR, Wielka BrytaniaW William Fox w książce The Superpowers: The United States, Britain and the Soviet Union – Their Responsibility for Peace określił USA, ZSRR, Wielką Brytanię mianem "supermocarstw" co oznaczało globalną pozycję wyższą od dotychczasowych mocarstw, patrz: http://web.archive.org/web/20200519133635/https://static.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf s. 5.,Francja, Chiny zimna wojna 1947–1990 USAUSA były określane jako supermocarstwo (potęga znaczniejsza od mocarstwa globalnego).,Europa ZachodniaEuropejska Wspólnota Gospodarcza bywa często wymieniana jako Europa Zachodnia., JaponiaGlobalny zasięg ekonomicznej działalności Japonii.Wielka Brytania, Francja, RFN, Kanada, Włochy ZSRRZSRR był określany jako supermocarstwo (potęga znaczniejsza od mocarstwa globalnego)., Układ Warszawski,ChRL (do 1961)Od 1961 trwał konflikt radziecko-chiński, a Chińska Republika Ludowa stała się w praktyce „trzecią siłą” między USA a ZSRR. USA
Po 1991, kiedy jedynym supermocarstwem są Stany Zjednoczone, kolejny konflikt o hegemonię może rozegrać się między nimi, a pretendującymi do niej mocarstwami. Są to: Niemcy i Francja (dominujące w Unii Europejskiej), Wielka Brytania, Chińska Republika Ludowa, Rosja, Japonia, Indie.
Charakter konfliktu hegemonicznego miała rywalizacja między Wielką Brytanią a Rosją w Azji Środkowej, czyli tzw. Wielka Gra w l. 1813–1907, która przybrała najostrzejszą formę w postaci wojny krymskiej w l. 1853–1855, w której sojusznikiem Wlk. Brytanii były Francja i Imperium Osmańskie (Turcja).
Zobacz też supermocarstwo teoria przejęcia władzy wojna światowa wojna sukcesyjna
Przypisy
Bibliografia Leszek Moczulski (2001): „Geopolityka” George Modelski: https://web.archive.org/web/20060918113641/https://faculty.washington.edu/modelski/Evoweconomy.html Arnold Joseph Toynbee: War and Civilisation, 1950 William R. Thompson: Great Power Rivarlies
Hegemoniczna