thumb|Polska za panowania Mieszka I (ok. 960-992) thumb|Postrzyżyny Mieszka, gdy według legendy został uwolniony od ślepoty, parabola przyjęcia nowej wiary, grafika z Album Wileńskie Jana Kazimierza Wilczyńskiego thumb|Mieszko kruszy w swym państwie bałwany pogańskie, grafika z Album Wileńskie Jana Kazimierza Wilczyńskiego Mieszko I (ur. 922–945, zm. 25 maja 992) – władca Polski z dynastii Piastów sprawujący władzę od ok. 960 roku. Ojciec Bolesława I Chrobrego, Świętosławy-Sygrydy, Mieszka, Lamberta i Świętopełka. Brat Czcibora. Po kądzieli dziadek Kanuta Wielkiego.
Mieszko I to historyczny pierwszy władca Polan, uważany zarazem za faktycznego twórcę państwowości polskiej. Kontynuował politykę swojego ojca i dziadka, którzy jako władcy pogańskiego księstwa znajdującego się na terenach obecnej Wielkopolski, poprzez sojusze lub siłę militarną podporządkowali sobie Kujawy oraz prawdopodobnie Pomorze Wschodnie i Mazowsze. Przez większość okresu swojego panowania toczył walki o Pomorze Zachodnie, zajmując je po rzekę Odrę. W ostatnich latach życia przystąpił także do wojny z Czechami, zdobywając Śląsk i prawdopodobnie Małopolskę.
Poprzez ślub w 965 roku z Dobrawą Przemyślidką i przyjęcie chrztu w 966 roku Mieszko włączył swoje państwo w zachodni krąg kultury chrześcijańskiej. Oprócz podbojów duże znaczenie dla przyszłości księstwa Polan miały także jego reformy wewnętrzne, mające na celu rozbudowę i usprawnienie państwa.
Zachowane źródła pozwalają twierdzić, że Mieszko I był sprawnym politykiem, utalentowanym wodzem i charyzmatycznym władcą. Prowadził zręczne działania dyplomatyczne, zawierając sojusz wpierw z Czechami, a następnie ze Szwecją i Cesarstwem. W polityce zagranicznej wchodził w układy również ze swoimi wcześniejszymi wrogami. Synom pozostawił państwo o znacznie wyższej pozycji w Europie i przynajmniej podwojonym terytorium.
W przeszłości (np. w Albumie Królów Polskich pod nakładem Karola Miarki z 1910) władca był także opisywany przy użyciu błędnie rekonstruowanego imienia „Mieczysław”, a etymologia imienia „Mieszko” wciąż nie została jednoznacznie wyjaśniona.
Data narodzin Brakuje jakichkolwiek pewnych informacji źródłowych na temat Mieszka I z okresu przed przejęciem przez niego władzy. Jedynie tzw. Rocznik małopolski podaje datę jego narodzin jako rok 920 lub 931 (zależnie od wersji rękopisu), ale badacze nie uznają go za wiarygodne źródło. Różni mediewiści na podstawie własnych dociekań określali datę narodzin księcia na lata od 922 do 945Kolejni badacze podawali następujące daty: ok. 922 (O. Balzer), ok. 930-932 (A.F. Grabski), ok. 935 (K. Jasiński), 940-945 (S. Kętrzyński)., przy czym aktywność księcia w końcowych latach życia nakazywałaby umieścić jego narodziny bliżej drugiej z datJerzy Strzelczyk „Mieszko pierwszy”, roz. IV..
Imię i pochodzenie thumb|Pomnik Mieszka I w złotej kaplicy królów polskich w katedrze poznańskiej
Najstarszy zapis historyczny dotyczący imienia i dziedziny Mieszka pochodzi z lat 965 i 966. Jej autorem był podróżnik żydowski z hiszpańskiej Tortosy Ibrahim ibn Jakub, uczestniczący w poselstwie kalifa Kordoby do Ottona Wielkiego. Żydowski dyplomata, który odwiedził Pragę rządzoną w tym czasie przez króla Faraga, władcy Bohemii i Krakowa nazywa Mieszka (Msk) królem północyRelacja Ibrahima ibn Jakuba do krajów słowiańskich w przekładzie Al-Bekriego w: Pomniki dziejowe Polski seria II, t. 1, Kraków 1946, s. 48–54; Gerard Labuda. Najstarsza relacja o Polsce w nowym wydaniu w: Roczniki Historyczne, XVI (1947) str. 100-183.. Imię Mieszko zostało w X wieku wymienione w pięciu niezależnych źródłach (Widukind, Żywot św. Udalryka z Augsburga, dwie noty nekrologiczne i Dagome iudex), a na początku XI wieku także u Thietmara, Brunona z Kwerfurtu i w Pasji św. Wojciechas.191 D.A. Sikorski, Mieszko Pierwszy Tajemniczy i jeszcze bardziej tajemnicza metoda historiograficzna.. Wspomniany powyżej dokument Dagome iudex jest podstawą do dyskusji na temat imienia. Nie jest znane chrześcijańskie imię władcy nadane podczas chrztu, ani też miejsce gdzie chrzest miał się dokonać (Lednica, Praga czy też Ratyzbona)„Jeśli chodzi o kwestię imienia chrzestnego Mieszka I, to wskazywano najczęściej, iż może to być Dagobert, a Jerzy Dowiat sugerował imię Michał. Hipoteza pierwsza znajduje główną przesłankę w zapisie z tzw. regestu Dagome iudex.” Józef Dobosz, Monarchia i możni wobec Kościoła w Polsce do początku XIII, 2002, s. 45, 47..
Istnieją także wątpliwości związane z imieniem „Mieszko”. W źródłach zapisywane było ono w różnych formach np. Mieszk, Mieszka, Misika, Mieszek, Mysko. Do czasów współczesnych przetrwała forma Mieszko zbliżona do stosowanej przez Galla Anonima i autorów najstarszych polskich roczników zlatynizowanej formy Mesco.
Gerhard z Augsburga w hagiografii Vita sancti Uodalrici („Żywot św. Udalryka”), ok. 983-993, pisze o Mieszku jako dux Wandalorum, Misico nomine („książę Wandalów, imieniem Mieszko”)Jerzy Strzelczyk, Wandalowie i ich afrykańskie państwo, wyd. 2, PIW 2005, ..
Imię Mieszka już od średniowiecza starano się zinterpretować poprzez tzw. etymologię ludową. Według Wincentego Kadłubka
Autor późniejszej Kroniki wielkopolskiej zaproponował zbliżone tłumaczenie:
Wątek ten rozwinął jeszcze Jan Długosz pisząc o postrzyżynach młodego księcia:
Imię Mieszka próbowano interpretować także na inne sposoby, szukając kryjącego się za nim znaczenia. Możliwe, że oznaczało ono niedźwiedzia (miś/misko)Teoria Aleksandra Brücknera. lub ślepca (na podstawie formy „Mieżka”; staropolski czasownik „mżeć” oznaczał „mieć oczy zamknięte”)Teoria Andrzeja Bańkowskiego..
Imię księcia niekiedy uznaje się za zdrobnienie, ponieważ wielu władców Polski nosiło imiona dwuczłonowe (np. Siemowit, Siemomysł, Kazimierz). Już Jan Długosz wprowadził wywodzącą się od miecza formę „Mieczysław”. Późniejsze teorie uwzględniają takie imiona jak Mścisław, Miesław czy MiecisławZa: S. Urbańczyk, Słownik starożytności słowiańskich, t. III, s. 248..
W okresie międzywojennym w historiografii niemieckiej, jak również w polskiej, pojawiła się hipoteza, jakoby Mieszko nosił imię Dagone wywodzące się od skandynawskiego Dagr. Tym samym miał on być wikingiem, który przejął władze w państwie Polan. Hipoteza ta nawiązuje do faktu utworzenia kilku państw we wczesnośredniowiecznej Europie, w tym Rusi Kijowskiej, przez Normanów (Waregów), jak też teorii normandzkiej Karola Szajnochy z 1858 roku. Do tezy tej powrócił w roku 2006 archeolog Zdzisław Skrok.
Tzw. teorię normańską krytycznie ocenili historycy Jerzy Dowiat oraz Tadeusz Manteuffel, a inni współcześni badacze uważają ją za błędną (Henryk Samsonowicz) i niepoważną (Jerzy Strzelczyk, Przemysław Urbańczyk).
Ślepota Mieszka Gall Anonim w swojej kronice podaje, że Mieszko był ślepy do siódmego roku życia. Sam kronikarz następująco wytłumaczył to wydarzenie:
Tłumaczenie to było jasnym nawiązaniem do chrztu księcia:
Opisane wydarzenie jest typową alegorią średniowieczną i nie ma wartości jako źródło historyczne. Opis ten został natomiast wykorzystany i rozbudowany przez większość późniejszych kronikarzy polskich.
Dziedzictwo thumb|Mieszko I, ilustracja z dzieła ks. Jana Głuchowskiego, Ikones książąt i królów polskich (1605) Mieszko objął tron książęcy po śmierci ojca w latach 950–960, prawdopodobnie bliżej terminu końcowegoK. Jasiński, Siemomysł, Polski Słownik Biograficzny, t. 37, 1996, s. 58–59.. Ze względu na brak źródeł nie można dokładnie określić, jakie odziedziczył po nim ziemie. Na pewno należały do nich tereny zamieszkane przez Polan i GoplanPrzy założeniu, że plemię to rzeczywiście istniało, co podają w wątpliwość niektórzy historycy np. G. Labuda (Mieszko I s. 18–22)., a także ziemia sieradzko-łęczycka. Możliwe, że do państwa należały także ziemie MazowszanBrakuje informacji źródłowych na temat przejęcia Mazowsza. Według Gerarda Labudy ziemie te Polanie opanowali już w połowie X wieku (Mieszko I s. 85), Stanisław Szczur nie wyklucza, że doszło do tego później – nawet u schyłku panowania Mieszka I (Historia Polski średniowiecze s. 34–35). i Pomorze WschodnieStanisław Szczur sugeruje, że zależność Pomorza od państwa Polan mogła mieć formę ograniczoną do trybutu przy pozostawieniu władzy w rękach miejscowych elit (Historia Polski średniowiecze s. 34). Henryk Łowmiański dopuszczał możliwość, że Pomorze Wschodnie zajął już Siemomysł (Początki Polski, t. 5, s. 502). Gerard Labuda zakłada, że do podboju Pomorza Wschodniego mogło dojść w toku walk prowadzonych w pierwszych latach panowania Mieszka I (Mieszko I s. 121–122).. Przed nowym władcą stanęło zadanie zintegrowania dość rozległego, niejednolitego etnicznie i kulturowo terytorium. Wprawdzie mieszkańcy terenów kontrolowanych przez Mieszka mówili w większości jednym językiem, mieli podobne wierzenia i osiągnęli podobny stopień rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego, ale podstawową formą łączących ich więzi społecznych były struktury plemienne. Można sądzić, że współpracujący z księciem możni pierwsi poczuli jedność ponadplemienną. Zależało im na zjednoczeniu kraju ze względu na możliwość poszerzenia swoich wpływów.
Jako pierwszy o księciu Polan wspomniał żydowski podróżnik Ibrahim ibn Jakub. Informacje o nim zdobył prawdopodobnie w 966 roku, kiedy przebywał na dworze cesarza Ottona I. Mieszka przedstawił jako księcia panującego na rozległym obszarze, posiadającego dobrze zorganizowaną drużynę. Precyzyjniejsze są zapiski współczesnego Mieszkowi Widukinda z Korbei i tworzącego pół wieku później biskupa merseburskiego Thietmara.
Panowanie Mieszka I thumb|Polska za panowania Mieszka I według Stanisława Zakrzewskiego („Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego”, Warszawa, 1921)
Początki panowania W chwili objęcia władzy przez Mieszka, pogańskie państwo Polan rozpoczęło ekspansję w nowych kierunkach. Być może w pierwszych latach panowania, jeśli nie dokonał tego już jego ojciec lub dziadek, Mieszko podbił Mazowsze. Na początek lat 60. przypada prawdopodobnie także opanowanie Pomorza Wschodniego i Środkowego. Zainteresowanie księcia skupiło się następnie przede wszystkim na obszarach nadodrzańskich, gdzie w krótkim czasie podporządkował sobie część plemion połabskich. Jak pisał Widukind z Korbei, Mieszko miał pod władaniem plemię zwące się Licicaviki, które powszechnie identyfikuje się jako połabskich LubuszanTezę tę popierają m.in. G. Labuda (Mieszko I, rozdz. III.2.) i S. Szczur (Historia Polski średniowiecze, s. 26).. Po ich podbiciu książę Polan wkroczył w strefę wpływów niemieckich.
Margrabiowie niemieccy prowadzili wtedy ekspansywną politykę na tereny zamieszkiwane przez Słowian połabskich, których siłą chrystianizowali. W 963 roku margrabia Gero podbił tereny zajmowane przez plemiona Łużyczan i Słupian, w efekcie bezpośrednio stykając się z państwem Polan. W tym samym czasie (ok. 960 roku) rozpoczęła się ekspansja Mieszka I na tereny Wolinian i Wieletów. Stan wojny z nimi poświadczył Ibrahim ibn Jakub. Według niego Mieszko prowadził wojnę z plemieniem Weltaba, identyfikowanym powszechnie z Wieletami. Samozwańczy przywódca wielecki, Wichman, pokonał Polan dwukrotnie, a także około 963 roku zabił nieznanego z imienia brata Mieszka. Ujściem Odry interesowali się również margrabiowie niemieccy. Zagrożeniem dla młodego państwa Polan byli dodatkowo sprzymierzeni z Wieletami Czesi, posiadający wtedy Śląsk i Małopolskę.
Walki z Geronem i trybut