thumb|Blankiet urzędowy polskiego weksla (obowiązywał do 1 stycznia 2007 r.) Weksel (z niem. Wechsel ‘zmiana’)Słownik wyrazów obcych. – papier wartościowy o określonej przez prawo weksloweUstawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (). formie, charakteryzujący się tym, że złożenie na nim podpisu stanowi podstawę i przyczynę zobowiązania wekslowego podpisującego, niezabezpieczającego żadnego roszczeniaI. Heropolitańska, Weksel w obrocie gospodarczym, Twigger, Warszawa, 2007, s. 18..
Prawo wekslowe wyróżnia dwa rodzaje weksli: Weksel własny (inaczej suchy, prosty, sola) – papier wartościowy sporządzony w formie ściśle określonej przez prawo wekslowe, zawierający bezwarunkowe przyrzeczenie wystawcy zapłacenia określonej sumy pieniężnej we wskazanym miejscu i czasie określonej osobie (remitentowi) i stwarzający bezwarunkową odpowiedzialność osób na nim podpisanych. Weksel trasowany (inaczej ciągniony, przekazany, trata) – papier wartościowy sporządzony w formie ściśle określonej przepisami prawa wekslowego, zawierający skierowanie przez jego wystawcę (trasanta) do oznaczonej osoby (trasata) bezwarunkowe polecenie zapłacenia określonej sumy pieniężnej w oznaczonym miejscu i czasie określonej osobie (remitentowi) i stwarzający bezwarunkową odpowiedzialność osób na nim podpisanych. Weksel trasowany staje się pełnowartościowym papierem w obrocie z chwilą jego przyjęcia (dokonania tzw. akceptu weksla poprzez złożenie na nim podpisu) przez trasata, który przyjmuje na siebie zobowiązanie zawarte w treści weksla. Charakterystyczną cechą weksla, z którą związana jest jego przydatność dla obrotu, jest abstrakcyjność stosunku wekslowego (brak wpływu tzw. z łac. causy – przyczyny, podstawy na ważność zobowiązania z weksla), która wyraża się w określeniu „bezwarunkowe zobowiązanie”, co oznacza, że sam dokument weksla nie jest związany z jakimikolwiek innymi czynnościami prawnymi (np. umową), a więc zapłata sumy wekslowej nie może być uzależniona od jakichkolwiek innych okoliczności czy warunków.
Geneza Pierwszą ogólnopaństwową regulacją prawa wekslowego w Polsce była konstytucja sejmowa z 13 kwietnia 1775 r. o tytule „Ustanowienie prawa wekslowego”. Wcześniejsze regulacje miały charakter lokalny. Gdańsk swoją ustawę wekslową uchwalił 8 marca 1701 r., a Elbląg w 1758 r. Konstytucja sejmowa z 1775 r. to pierwsza polska powszechna regulacja prawna. Powszechna z tego względu, iż nie ograniczała się ona do stanu szlacheckiego. Dotyczyła wszystkich, mogących brać udział w obrocie wekslowymS. Bratkowski, Nieco inna historia cywilizacji. Dzieje banków, bankierów i obrotu pieniężnego, Warszawa 2010, s. 238..
Elementy weksla W prawie polskim zasady wystawiania i obrotu wekslami reguluje ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe. Dla ważności weksla trasowanego niezbędne jest zamieszczenie w nim poniższych elementów: nazwę „weksel” w samym tekście dokumentu, w języku, w jakim go wystawiono; bezwarunkowe polecenie zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej; nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata); oznaczenie terminu płatności; oznaczenie miejsca płatności; nazwisko osoby, na której rzecz lub na której zlecenie zapłata ma być dokonana; oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla; podpis wystawcy weksla.
Do 1 stycznia 2007 r. istniały urzędowe blankiety wekslowe, które służyły realizacji obowiązków fiskalnych wynikających z ustawy o opłacie skarbowej. W nowej ustawie o opłacie skarbowejUstawa z dnia 18 października 2006 r. o opłacie skarbowej (). weksel nie został wskazany jako jej przedmiot. W związku z tą ustawą od 1 stycznia 2007 r. od weksli nie pobiera się opłaty skarbowej, natomiast w obrocie funkcjonują prywatne blankiety wydawane przez poszczególnych przedsiębiorców, z tym, że nie ma ustalonego jednolitego wzoru takiego dokumentu.
Funkcje weksla funkcja kredytowa – wyraża się w odroczonym terminie płatności należności za towar lub usługę do daty oznaczonej na wekslu (forma kredytu handlowego – kupieckiego), funkcja płatnicza – weksel wręczany jest zamiast zapłaty przy zakupie towarów lub usług, funkcja gwarancyjna – weksel może stanowić zabezpieczenie zobowiązań pieniężnych istniejących w chwili ich wystawienia i przyszłych, funkcja obiegowa (przedmiot obrotu) – prawa z weksla mogą być przenoszone w drodze indosu na inne osoby, funkcja refinansowa – przedstawienie weksla do dyskonta w banku pozwala posiadaczowi weksla uzyskać sumę wekslową, pomniejszoną o dyskonto i prowizję banku przed terminem płatności weksla (przez niektórych autorów nie jest uważana za samodzielną funkcję, a jedynie za jeden z przejawów funkcji kredytowej). funkcja inwestycyjna – możliwość lokowania środków w weksle inwestycyjne, mające chronić oszczędności drobnych inwestorów przed utratą ich wartości.
Dłużnicy wekslowi W zależności od sytuacji dłużnikami wekslowymi mogą być: trasat – osoba, której wystawca weksla zleca zapłatę sumy wekslowej; przyjemca (akceptant) – trasat, który przyjął na siebie (dokonał akceptu weksla) zobowiązanie zapłaty sumy wekslowejPrzyjęcie weksla (akcept) dokonywane jest przez złożenie podpisu na wekslu pod wyrazem „przyjmuję” („akceptuję”). Przyjęcie weksla powinno mieć charakter bezwarunkowy., wystawca weksla – wystawca odpowiada za przyjęcie i za zapłatę weksla przez trasata, wystawca może się natomiast zwolnić od odpowiedzialności za przyjęcie weksla przez umieszczenie odpowiedniej klauzuliKlauzula ma wtedy formę: bez odpowiedzialności za przyjęcie albo bez obliga., poręczyciel wekslowy (avalista) – osoba trzecia, która poręcza (gwarantuje) swoim podpisem na wekslu zapłatę sumy wekslowej przez dłużnika wekslowego, indosant (żyrant) – osoba przenosząca prawa z weksla poprzez indos (czyli „zbycie weksla”), indosant odpowiada w braku przeciwnego zastrzeżenia za przyjęcie i za zapłatę weksla; akceptant przez wyręczenie (adresat w potrzebie) – osoba wskazana przez wystawcę, indosanta lub poręczyciela, która ma przyjąć lub zapłacić weksle w potrzebie; osobę taką można wskazać w celu uniknięcia zwrotnego poszukiwania przeciwko dłużnikom wekslowym, osoba podpisująca weksel w imieniu innej osoby nieposiadająca takiego umocowania (np. gdy udzielone pełnomocnictwo nie upoważniało do podpisywania weksli) lub dokonująca zapłaty z weksla w miejsce trasata lub akceptanta bez umocowania albo z przekroczeniem umocowania, regresat (zwrotni dłużnicy wekslowi) – osoby odpowiadające z weksla w drodze regresuWystawca, trasat, indosant lub poręczyciel weksla odpowiadają wobec jego posiadacza solidarnie, oznacza to, iż wierzyciel wekslowy może się domagać od każdego z nich lub od wszystkich łącznie zapłaty sumy wekslowej..
Wierzyciele wekslowi W zależności od sytuacji wierzycielami wekslowymi mogą być: remitent – osoba na której rzecz ma być dokonana zapłata z weksla, pierwszy wierzyciel wekslowy, indosatariusz (żyrantariusz) – posiadacz weksla, który nabył go w drodze indosu, wyręczyciel – osoba dokonująca zapłaty za dłużnika wekslowego, która staje się później jego wierzycielem, regredient – osoba żądająca sumy wekslowej w drodze regresu.
Klauzule wekslowe Oprócz obligatoryjnych elementów weksla mogą się w nim znaleźć dodatkowe zastrzeżenia stron stosunku wekslowego, mogą to być: klauzule wekslowo skuteczne – takie, których umieszczenie w treści weksla wywołuje skutki określone prawem wekslowym, np. zwolnienie od protestu (np. bez protestu, b.p., bez kosztów, b.k. itp.), klauzule domicylu (np. wskazanie miejsca płatności w siedzibie osoby trzeciej), ustanowienie oprocentowania sumy wekslowej, zwolnienie się wystawcy weksla trasowanego od odpowiedzialności za przyjęcie przez trasata (np. bez obliga za przyjęcie), klauzula „nie na zlecenie” zakazująca indosowania weksla (rekta weksel), klauzule wekslowo obojętne – takie, których umieszczenie na wekslu nie wywołuje skutków z punktu widzenia prawa wekslowego (uznaje się je za nie napisane), np. zwolnienie wystawcy od odpowiedzialności za zapłatę weksla, klauzula oprocentowania bez określenia wysokości odsetek, klauzula zapłaty w walucie zagranicznej, klauzule zakazane – takie, których zamieszczenie powoduje nieważność weksla, np. uzależniające spełnienie zobowiązania wekslowego od jakiegokolwiek warunku, klauzule pozawekslowe – klauzule mające znaczenie dla stosunków pozawekslowych, np. klauzula waluty, klauzula pokrycia, klauzula zawiadomienia, zastrzeżenie „weksel gwarancyjny”, „weksel kaucyjny”.
Weksel niezupełny (in blanco) Weksel in blanco to weksel celowo nieuzupełniony w chwili wystawienia, a więc taki, który nie został wypełniony całkowicie lub nie posiada niektórych cech, jakie prawo wekslowe wymaga dla ważności weksla. Tym brakującym elementem, który najczęściej jest nieokreślony w chwili wystawienia weksla jest suma wekslowa. Brak któregokolwiek wymaganego elementu (data, miejsce, suma etc.) powoduje że zgodnie z prawem dokument ten jest wekslem in blanco. Zobowiązanie z weksla in blanco może być związane z dodatkowymi wytycznymi co do wypełnienia weksla. Istnieją dwa rodzaje wytycznych które są mylnie traktowane jako tożsame:
Porozumienie wekslowe – umowa między wystawcą a wierzycielem, która określa w jakim zakresie i w jaki sposób weksel in blanco może zostać uzupełniony. Jest to czynność dwustronna, ma charakter obligacyjny. Deklaracja wekslowa – jednostronny dokument (najczęściej pisemne oświadczenie wystawcy), w którym wystawca precyzuje warunki uzupełnienia weksla in blanco. Deklaracja może być elementem wykonania porozumienia wekslowego, ale sama w sobie nie zastępuje umowy – jest dowodem na jej istnienie lub jej część.
Wystawca weksla in blanco i każdoczesny jego posiadacz ponoszą ryzyko, że remitent uzupełni ten weksel niezgodnie z zawartą umową i puści go w obieg. Chroniąc dobrą wiarę osoby trzeciej, która tak uzupełniony weksel posiada, ustawa stanowi, że dłużnik wekslowy nie może zasłaniać się zarzutem, że weksel wypełniony został niezgodnie z zawartym porozumieniem, chyba że posiadacz weksla nabył go w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa.
Wypełnienie weksla niezgodnie z deklaracją wekslową nie anuluje odpowiedzialności wekslowej, a jedynie powoduje jej ograniczenie do granic wyznaczonych porozumieniemWniosek taki można wysnuć na podstawie art. 69 prawa wekslowego: W razie zmiany tekstu weksla osoby, które weksel podpisały po dokonaniu zmiany, odpowiadają według brzmienia tekstu zmienionego; osoby, które weksel poprzednio podpisały, odpowiadają według brzmienia tekstu pierwotnego..
Z chwilą uzupełnienia weksla in blanco w sposób zgodny z zawartym porozumieniem staje się on wekslem zwykłymNatomiast do chwili uzupełnienia pozostaje on „swego rodzaju umową prawa cywilnego” i nie stosuje się raczej do niego przepisów prawa wekslowego.. Aby dokument mógł być uznany za weksel in blanco, musi spełniać dwa warunki: na dokumencie tym musi być umieszczony podpis któregokolwiek z dłużników wekslowych (wystawcy, akceptanta, poręczyciela), złożony w zamiarze zobowiązania się wekslowo; niezupełność treści weksla nie może być niezamierzona (w przeciwnym wypadku jest to weksel nieważny).
Weksle in blanco są szczególnie popularne w obrocie bankowym, w którym stosowane są jako jedna z form zabezpieczenia kredytu.
Przenoszenie praw z weksla (indos) Przenoszenie praw z weksla następuje poprzez indos, będący pisemnym oświadczeniem zbywającego złożonym na wekslu lub przedłużku. Do przeniesienia praw z weksla potrzebne jest jego wydanie oraz nieprzerwany szereg indosów. Indosy są nieprzerwane, jeżeli każdy indosatariusz opiera swoje prawa na poprzednim indosie imiennym. Pierwszy indos musi pochodzić od remitenta, a w przypadku weksli na zlecenie własne – od wystawcy. Osoba, która zbywa weksel jest nazywana: indosantem a osoba, która nabywa indosatariuszem. Weksel zaopatrzony chociażby w jeden indos nazywa się rymesą.
Oprócz indosu przejście praw z weksla może nastąpić też przez: przelew, dziedziczenie,