mały|Grób Zofii Kielan-Jaworowskiej na cmentarzu komunalnym Północnym w Warszawie Zofia Emilia Kielan-JaworowskaPostanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 sierpnia 2002 r. o nadaniu orderów (). (ur. 25 kwietnia 1925 w Sokołowie Podlaskim, zm. 13 marca 2015 w Warszawie) – polska paleobiolog, profesor, długoletnia pracowniczka Instytutu Paleobiologii PAN w Warszawie. Odznaczona tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Życiorys Córka Franciszka i Marii Kielan z d. Osińska. Siostra Krystyny Rybickiej. W 1934 przeprowadziła się wraz z rodziną do Warszawy. Przed wojną harcerka. W czasie wojny wraz z rodziną pomagała żydowskim dziewczynkom: Janinie (Janie) Prot (1926–2011) oraz Romanie Laks (ur. 1935), była też członkinią Szarych Szeregów. Brała udział w powstaniu warszawskim jako sanitariuszka. Działała w Obwodzie Żoliborz Armii Krajowej, zgrupowanie Żubr.
Studiowała biologię na Uniwersytecie Warszawskim, w czasie II wojny światowej na tajnych kompletach, potem na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym, który ukończyła w 1949. Stopień naukowy doktora uzyskała w 1953, a profesora w 1961.
W początkach pracy naukowej badała trylobity ordowiku i dewonu Europy Środkowej, a także skolekodonty. W latach 1963–1971 była organizatorem i kierownikiem serii polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych, które na pustyni Gobi dokonały odkryć szeregu nowych gatunków dinozaurów i pierwotnych ssaków z epoki późnej kredy. Łącznie ekspedycje odnalazły około 180 ssaków, co stanowiło wówczas najbogatszy istniejący zbiór ssaków z okresu kredowego (próg ten przekroczyły później ekspedycje, na których czele stali Amerykanie Michael J. Novacek i Mark Norell).
Ze skał kredy, ale także paleogenu, pozyskano również cenne okazy krokodyli, jaszczurek, żółwi i ptaków. Opracowania tych znalezisk trwają do dziś i ukazują się w czołowych światowych pismach i monografiach. W czasie ekspedycji mongolskich głównym tematem badawczym Kielan-Jaworowskiej stały się prymitywne ssaki (wieloguzkowce) i w zakresie badań nad pierwotnymi ssakami została jednym z czołowych specjalistów na świecie. Opublikowała przeszło 220 artykułów naukowychBiogram w książce: Kielan-Jaworowska Z., 2013: W poszukiwaniu wczesnych ssaków. Wyd. Uniw. Warszawskiego..
Jest współautorką książki Mammals from the Age of Dinosaurs (Ssaki ery dinozaurów), wydanej przez Columbia University Press w 2004, za którą uzyskała Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
Wykładała na wielu uczelniach, m.in. na Harvard University, Université de Paris VII oraz Uniwersytetu w Oslo, gdzie w latach 1987–1995 kierowała katedrą paleontologii. Była członkinią korespondentką (od 1967), członkinią rzeczywistą (od 1973) Polskiej Akademii Nauk, , Academia Europaea, Polskiego Towarzystwa GeograficznegoLista członków Polskiego Towarzystwa Geologicznego, stan na 31 stycznia 1971, Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego Tom XL-1970, Zeszyt 3-4, Kraków 1971 i wielu innych towarzystw naukowych. Od jej imienia lub nazwiska nazwano dziesiątki gatunków i rodzajów wymarłych zwierząt (np. Kielanodon, Kielantherium, Zofiabaatar, Zofiagale, wieloguzkowca Indobaatar zofiaeVarun Parmar & Guntupalli V.R. Prasad & Deepak Kumar, 2013: The first multituberculate mammal from India. Naturwissenschaften, 100: 515–523).
Żona Zbigniewa Jaworowskiego. Była ateistką. Pochowana na cmentarzu komunalnym Północnym w Warszawie.
Odznaczenia i wyróżnienia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1966) Nagroda „Problemów” (1966) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1973) Warszawski Krzyż Powstańczy (1985) doktorat honoris causa Uniwersytetu Camerino we Włoszech (1989) Nagroda im. Alfreda Jurzykowskiego Fundacji Kościuszkowskiej w Nowym Jorku (1994) Walter Granger Memorial Award – nagroda przyznawana za działalność eksploratorską w Stanach Zjednoczonych (1988) Romer-Simpson Medal – najwyższe odznaczenie przyznawane przez Towarzystwo Paleontologii Kręgowców w Stanach Zjednoczonych (1995) Krzyż i tytuł Weterana Walk o Wolność i Niepodległość (1999) Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (1999) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski „w uznaniu wybitnych zasług w działalności naukowej i dydaktycznej, za osiągnięcia w pracy zawodowej” (2002) Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (2005)
Wybrane publikacje naukowe Kielan, Z. 1953. Les trilobites Mésodévoniens des Monts des Sainte-Croix. Palaeontologia Polonica, 6: 50 pp. Kielan-Jaworowska, Z. 1968. Scolecodonts versus jaw apparatuses. Lethaia, 1: 39-49 Kielan-Jaworowska, Z. 1969. Discovery of a multituberculate marsupial bone. Nature, 222: 1091-1092. Kielan-Jaworowska, Z. and Sochava, A.V. 1969. The first multituberculate from the Uppermost Cretaceous of the Gobi Desert. Acta Palaeontologica Polonica, 14: 355-371. Kielan-Jaworowska, Z. 1970. Unknown structures in multituberculate skull. Nature 226: 974-976. Butler, P.M. and Kielan-Jaworowska, Z. 1973: Is Deltatheridium a marsupial? – Nature 245: 105-106. Kielan-Jaworowska, Z. 1975. Possible occurrence of marsupial bones in Cretaceous eutherian mammals. Nature, 255: 698-699 Crompton, A.W. and Kielan-Jaworowska, Z. 1978. Molar structure and occlusion in Cretaceous therian mammals. In Butler, P.M. and Joysey, K.A. (eds.), Studies in the Development, Function and Evolution of Teeth: 249-289. Academic Press, London and New York. Kielan-Jaworowska, Z. 1979. Pelvic structure and nature of reproduction in Multituberculata. Nature, 277: 402-403. Lillegraven, J.A., Kielan-Jaworowska, Z. and Clemens, W.A. (eds.), Mesozoic Mammals. The First Two-thirds of Mammalian History. University of California Press, Berkeley: 99-149. Kielan-Jaworowska, Z. 1980. Absence of ptilodonoidean multituberculates in Asia and its paleogeographic implications. Lethaia, 13: 169-175. Fosse, G., Kielan-Jaworowska, Z. and Skaale, S.G. 1985. The microstructure of tooth enamel in multituberculate mammals. Palaeontology, 28: 435-449. Kielan-Jaworowska, Z., Presley, R. and Poplin, C. 1986. Cranial vascular system in taeniolabidoid multituberculate mammals. Transactions of the Royal Society of London, B. Biological Sciences, 313: 525-602. Kielan-Jaworowska, Z., Dashzeveg, D. and Trofimov, B.A., 1987. Early Cretaceous multituberculates from Asia and a comparison with British and North American Jurassic forms. Acta Palaeontologica Polonica, 32: 3-47. Kielan-Jaworowska, Z., Crompton, A.W. and Jenkins F.A. 1987. The origin of egg laying mammals. Nature, 326: 871-873. Hopson, J.A., Kielan-Jaworowska, Z. and Allin, E.F. 1989. The cryptic jugal in multituberculates. Journal of Vertebrate Paleontology, 9: 201-209. Kielan-Jaworowska, Z. and Nessov, L.A. 1990. On the metatherian nature of the Deltatheroida, a sister group of the Marsupialia. Lethaia, 23: 1-10. Kielan-Jaworowska, Z. and Ensom, P. 1992. Multituberculate mammals from the Purbeck Limestone Formation (Late Jurassic) of Southern England. Palaeontology, 36: 95-126. Krause, D.W., Kielan-Jaworowska, Z. and Bonaparte, J.F. 1992. Ferugliotherium the first multituberculate from South America. Journal of Vertebrate Paleontology, 12: 351-376. Kielan-Jaworowska, Z. and Ensom, P.C. 1994. Tiny plagiaulacoid multituberculate mammals from the Purbeck Limestone Formation of Dorset, England. –Palaeontology, 37: 17-31. Kielan-Jaworowska, Z. 1997. Characters of multituberculates neglected in phylogenetic analyses of early mammals. Lethaia, 29: 249-266. Kielan-Jaworowska, Z., Cifelli, R. and Luo, Z. 1998. Alleged Cretaceous placental from down under. Lethaia 31: 267-268. Luo: Z.-X., Cifelli, R.L., and Kielan-Jaworowska, Z. 2001. Dual origin of tribosphenic mammals. Nature 409: 53-57. Kielan-Jaworowska, Z. and Hurum, J.H. 2001. Phylogeny and systematics of multituberculate mammals. Palaeontology 44: 389-429. Zofia Kielan-Jaworowska, Richard L. Cifelli, and Zhe-Xi Luo, 2004. Mammals from the age of dinosaurs : origins, evolution, and structure. New York: Columbia University Press.
Upamiętnienie W 2021 ukazała się gra karciana Akademia Superbohaterów o polskich naukowcach i naukowczyniach przygotowana przez Tomasza Rożka w ramach projektu Akademia Superbohaterów. Jedną z bohaterek jest Zofia Kielan.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Absolwenci Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Geologicznego Kategoria:Członkowie Szarych Szeregów Kategoria:Członkowie Academia Europaea Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – nauki przyrodnicze i medyczne Kategoria:Ludzie urodzeni w Sokołowie Podlaskim Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Odznaką „Weteran Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny” Kategoria:Odznaczeni Warszawskim Krzyżem Powstańczym Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami taksonów biologicznych Kategoria:Pochowani na cmentarzu komunalnym Północnym w Warszawie Kategoria:Polscy doktorzy honoris causa uczelni we Włoszech Kategoria:Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Kategoria:Polscy paleontolodzy Kategoria:Pracownicy instytutów naukowych PAN Kategoria:Sanitariuszki w powstaniu warszawskim Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni w Norwegii Kategoria:Urodzeni w 1925 Kategoria:Zmarli w 2015 Kategoria:Polscy biolodzy XXI wieku Kategoria:Polscy biolodzy XX wieku