mały|Jesienny widok Jaworzna z samolotu Cessna 150 SP-ICE|242x242px Jaworzno – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce położone na Pagórach Jaworznickich (Wyżyna Śląsko-Krakowska) w województwie śląskim. Pod względem kulturowym, etnograficznym i historycznym.. Jaworzno wraz ze swoim regionem stanowi część ziemi krakowskiej oraz Małopolski..

Położenie .

Pod względem historycznym Jaworzno leży w dawnej ziemi krakowskiej, stanowiącej część Małopolski.

Do 1975 r. należało do województwa krakowskiego. W latach 1975–1998 w granicach woj. katowickiego. Od 1999 roku jest częścią województwa śląskiego. Miasto leży na zachodnim krańcu aglomeracji krakowskiej.

Podział administracyjny Jaworzno składa się z kilkunastu dzielnic (w skład niektórych wchodzą osiedla dawnych samodzielnych miast lub wsi), bez wyraźnych granic pomiędzy nimi. Rozchodzą się one gwiaździście od śródmieścia, najczęściej oddzielone są pasami zieleni. Potocznie używa się nazw osiedli, jednak w związku z tym, że dawne przyłączone miasteczka również miały swoje dzielnice, określenie lokalizacji bywa kłopotliwe. Powszechnie przyjmuje się poniższy podział na tzw. ośrodki dzielnicowe: thumb|Części miasta (dzielnice) Jaworzna – podział umowny

Dzielnice Teren miasta podzielony jest m.in. na następujące części (dzielnice):

Osiedla mieszkaniowe (podział umowny)

Warunki naturalne Rzeźba terenu Najwyżej położonym punktem jest wzniesienie Przygoń (354,7 m n.p.m.), najniżej – ujście kanału Matylda do rzeki Przemszy (232 m n.p.m.).mały|Grodzisko w Jaworznie – jedno ze wzniesień Pagórów Jaworznickich (346 m n.p.m.); stanowisko archeologiczne mały|Ośrodek Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera u podnóża Sodowej Góry (327 m n.p.m.) - przykład zaadaptowania dawnego wyrobiska po kamieniołomie dolomitu Wzgórza na terenie miasta:

Klimat .

Stosunki wodne Przez Jaworzno przepływają lub przepływały takie cieki jak: Przemsza Biała Przemsza Kozi Bród (dawniej Siersza) Jaworznik Żabnik Łużnik Wąwolnica Byczynka (dawniej Ponikwic) alt=Widok na zalew Sosina w Jaworznie, w centralnej części, na dole, widać rozciągnięty do przodu pomost/molo.|mały|Zalew SosinaNa terenie Jaworzna znajdują się m.in. takie zbiorniki wodne jak: Sosina Staw Bielnik (potocznie zwany Tarka, nawiązuje do nazwy ośrodka wypoczynkowo-rekreacyjnego, na terenie którego niegdyś porastała śliwa tarnina) Zalew Łęg Gródek (znajdujący się na terenie Arboretum Park Gródek) Wydra (znajdujący się na terenie Arboretum Park Gródek).

Nazwa miasta Miejscowość swoją nazwę wzięła od słowiańskiej nazwy drzewa jawor (Acer pseudoplatanus), które występuje na terenie miasta.

Znana mieszkańcom i oparta na etymologii ludowej legenda głosi: W 1330 r. przyszły król Kazimierz III Wielki wracał z Poznania do Krakowa na wezwanie swojego ojca Władysława Łokietka. W rejonie zwanym dziś Pańską Górą napotkał drwali ścinających jawor i zapytał ich, co robią. Wówczas jeden z nich odpowiedział: „My se jawor zno lo tyk, co śrybra sukajo” (co można tłumaczyć: My sobie jawor ścinamy, dla tych, co srebra szukają). Na podstawie tej ludowej opowieści powstał obecny herb miasta – rozłożysty jawor i ścinający go dwaj drwale. Jak podaje znany językoznawca Kazimierz Rymut nazwa „Jaworzno” powstała poprzez dodanie do wyrazu „jawor” przyrostka *-ьno.

Nazwę miejscowości w obecnej polskiej formie Jaworzno wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis CracoviensisJoannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 228.. Długosz wymienia również obecną dzielnicę miasta Szczakową w formie Sczakowa jako osobną miejscowość, która decyzją władz PRL arbitralnie została przyłączona do Jaworzna.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880–1906 notuje nazwę miasta JaworznoJaworzno w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom III, s. 532..

Historia thumb|Jaworzno na mapie Wolnego Miasta Krakowa thumb|Miasto Jaworzno w 1903 roku mały|Elektrownia Jaworzno Jaworzno historycznie leży na terenie Małopolski, a wykopaliska archeologiczne potwierdzają, że osiedle ludzkie istniało na jego terenie już w młodszej epoce kamienia. Zarysowane wały na powierzchni wzgórza Grodzisko wskazują również na istnienie osady we wczesnym średniowieczu. Przez wieki Jaworzno było niewielką osadą na terenie ziemi krakowskiej w pobliżu Chrzanowa należącą do parafii w Lędzinach. Pierwsze zapiski o Jaworznie pochodzą z 1229 r. W XIII wieku w obrębie kasztelanii chrzanowskiej, a w 1335 r. powstała parafia, która przyjmuje imię św. Wojciecha. Początkowo tereny te należały do biskupów krakowskich i wchodziły w skład klucza sławkowskiegoJ. Łepkowski: Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 29 .M. Leś-Rudnicka: Historia miasta .. Do 1273 r. tereny ziemi jaworznickiej należały do księstwa opolskiego. Początkowo w Jaworznie wydobywano srebro i ołów z galeny, następnie rudę cynku i żelaza, a w 1767 r. w obecnej dzielnicy miasta – Szczakowej powstała pierwsza polska kopalnia węgla kamiennego i od tego czasu do dzisiaj w mieście wydobywa się ten surowiec.

Po III rozbiorze Polski Jaworzno znalazło się w zaborze austriackim. W latach 1809–1815 Jaworzno wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego, w latach 1815–1846 na nim kończyło się terytorium maleńkiej, formalnie niepodległej Rzeczypospolitej Krakowskiej – Wolnego Miasta Krakowa. Od 1846 r. do 1918 r. Jaworzno należało do Królestwa Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim (w skrócie zwanego Galicją), w ramach zaboru austriackiego. W czasach rozbiorów na styku rzek Przemszy, Czarnej Przemszy i Białej Przemszy istniał tzw. Kąt Trzech Cesarzy, wyznaczający granicę między Austrio-Węgrami, Cesarstwem Rosyjskim a Królestwem Prus. W XIX wieku rozwój przemysłowy zdynamizował rozwój miejscowości, a przeprowadzenie w 1847 r. przez obecną dzielnicę miasta – Szczakową linii kolejowej Towarzystwa Kolei Krakowsko-Górnośląskiej (od 30 kwietnia 1850 r. C.K. Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda) jeszcze bardziej wzmocniło impuls rozwojowy tych terenów, tworząc jednocześnie ze Szczakowej istotny do dzisiaj węzeł kolejowy, który po uzyskaniu połączenia z Koleją Warszawsko-Wiedeńską stał się również ważnym węzłem przeładunkowym pomiędzy Austrią a Rosją i Prusami. Już w 1898 r. powstała w Jaworznie pierwsza elektrownia, wydobycie węgla stanowiło 84% wydobycia w całej Galicji, powstała Fabryka Bieli Cynkowej, Fabryka Sody Amoniakalnej (przekształcona w Hutę Szkła Okiennego „Szczakowa”), Garbarnia, a w 1916 r. Zakłady Azotowe „Azot”. 21 września 1901 r. cesarz Franciszek Józef I podpisał ustawę Sejmu Lwowskiego w sprawie nadania praw miejskich dla JaworznaUstawa z dnia 21 września 1901 r. o zaliczeniu gminy Jaworzno, powiatu chrzanowskiego do miejscowości, podlegających ustawie gminnej z dnia 3 lipca 1896, Dz. u. kr. Nr. 51. (Dz. u. kraj. z 1901 r. Nr 99).. W latach 1918–1939 i 1945–1975 w woj. krakowskim.

W czasie II wojny światowej miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. Zostało włączone do Rzeszy Niemieckiej. Utworzono tu podobóz Neu-Dachs obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, którego więźniowie pracowali w jaworznickich kopalniach.

24 grudnia 1943 roku grupa partyzantów z oddziału Gwardii Ludowej im. Jarosława Dąbrowskiego likwiduje Wiktora Dombka, niemieckiego sztygara kopalni „Sobieski” za znęcanie się nad polskimi górnikamiJózef Bolesław Garas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Wydawnictwo MON, 1971, s. 420..

W czasie II wojny światowej miasto znalazło się pod okupacją niemiecką i zostało włączone do III Rzeszy. W połowie czerwca 1943 r. na przedmieściach Jaworzna, przy kopalni Dachsgrube, utworzono podobóz KL Auschwitz Neu-Dachs, jeden z największych podobozów kompleksu Auschwitz. Więźniowie byli wykorzystywani przede wszystkim do pracy w kopalniach węgla i przy rozbudowie infrastruktury energetycznej.

W styczniu 1945 r. w podobozie znajdowało się 3664 więźniów; podczas ewakuacji większość z nich skierowano pieszo do Gross-Rosen, pozostawiając około 400 chorych i wycieńczonych więźniów, których następnie wyzwolili żołnierze Armii Czerwonej.

Po zakończeniu okupacji niemieckiej władze komunistyczne przejęły niezniszczoną infrastrukturę Neu-Dachs. Według Kazimierza Miroszewskiego Centralny Obóz Pracy w Jaworznie powstał najprawdopodobniej już w lutym 1945 r., natomiast na podstawie okólnika Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego nr 42 z 6 kwietnia 1945 r. Jaworzno znalazło się wśród utworzonych przez MBP Centralnych Obozów Pracy. Początkowo przebywali w nim m.in. internowani pochodzenia niemieckiego, Volksdeutsche, żołnierze podziemia antykomunistycznego, osoby podejrzane o współpracę z Niemcami oraz więźniowie osadzani na podstawie decyzji prokuratury lub urzędów bezpieczeństwa.

W związku z akcją „Wisła” w 1947 r. w obrębie COP utworzono tzw. podobóz ukraiński. Decyzję o jego utworzeniu podjęło Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej na posiedzeniu 23 kwietnia 1947 r.; pierwszy transport ludności ukraińskiej przybył do Jaworzna 9 maja 1947 r.. Według stanu na 14 stycznia 1948 r. w Jaworznie znajdowało się 3761 więźniów pochodzenia ukraińskiego i łemkowskiego. Eugeniusz Misiło, na podstawie zachowanych miesięcznych sprawozdań statystycznych komendy obozu, obliczył, że od maja 1947 r. do początku 1948 r. osadzono co najmniej 3821 osób zakwalifikowanych w statystykach jako Ukraińcy, w tym 819 kobiet i kilkanaścioro dzieci; zaznaczył jednocześnie, że dane te są częściowo niepełne i obejmowały także pewną liczbę Polaków oraz osób z rodzin mieszanych polsko-ukraińskich.

Do Jaworzna kierowano m.in. chłopów uznanych za podejrzanych o współpracę z UPA lub przypisywanych do cywilnych struktur OUN. Miroszewski wskazuje, że część z nich osadzano pomimo nieudowodnienia zarzutów, niekiedy wraz z całymi rodzinami, małymi dziećmi i osobami starszymi; do obozu trafiali również najbliżsi krewni osób skazanych lub zabitych za przynależność do UPA. Wśród więźniów znajdowali się także przedstawiciele inteligencji ukraińskiej i duchowni. Twierdzenie, że członkowie UPA w ogóle nie trafiali do Jaworzna, jest nieścisłe: w maju 1948 r. w obozie przez dwa dni przetrzymywano odrębnie zaewidencjonowaną grupę 112 więźniów – żołnierzy UPA – których następnie przewieziono do więzienia przy ul. Montelupich w Krakowie.

Według wydanej przez Instytut Pamięci Narodowej edycji dokumentów opracowanej przez Igora Hałagidę w tzw. podobozie ukraińskim osadzono łącznie niemal 4 tys. osób. Wśród nich było 27 duchownych – 22 greckokatolickich i 5 prawosławnych. W wyniku warunków panujących w obozie oraz tortur stosowanych podczas przesłuchań zmarły 162 osoby. Wcześniejsze opracowanie Miroszewskiego podawało 161 zmarłych więźniów podobozu ukraińskiego.

Liczby 161–162 nie stanowią bilansu ofiar całego Centralnego Obozu Pracy. Miroszewski stwierdza, że dokładnej liczby wszystkich osób zmarłych w COP Jaworzno nie można ustalić na podstawie zachowanej dokumentacji. Sporządzony przez Centralny Zarząd Służby Więziennej wykaz 6987 zmarłych przypisanych Jaworznu i jego filiom obejmuje bowiem również więźniów ewidencjonowanych w COP, którzy zmarli w innych obozach pracy, w tym co najmniej 1140 zmarłych w obozie Świętochłowice-Zgoda, dlatego liczby 6987 nie można traktować jako liczby zgonów na terenie samego obozu w Jaworznie. Zmarłych więźniów grzebano w pobliżu obozu oraz na położonym w lesie na południowy wschód od niego cmentarzu, gdzie znajdowały się setki grobów. Miroszewski podaje, że początkowo zmarłych grzebano bez trumien, natomiast od 1948 r. chowano ich w lekkich drewnianych trumnach, a groby numerowano i rejestrowano.