thumb|right|300px|Zasięg dialektów języka greckiego ok. 400 r. p.n.e. Dialekt joński – jeden z głównych dialektów klasycznego języka greckiego, rozpowszechniony w okresie klasycznym na obszarze południowo-zachodniej Azji Mniejszej (w historycznej Jonii), na Cykladach, Sporadach Północnych, Eubei, a także części wysp przybrzeżnych Azji Mniejszej, m.in. na Chios i Samos. W swoim wczesnym stadium zaświadczonych już w grece archaicznej okresu homeryckiego – obok dialektu eolskiego stanowi podstawę języka Iliady i Odysei. W okresie hellenistycznym był stopniowo wypierany przez grekę koine, stanowi substrat dla rozwiniętego z niej w okresie bizantyjskim języka pontyjskiego. W literaturze okresu klasycznego dialekt joński pojawia się m.in. w części dzieł Sofoklesa i Ajschylosa, a także utworach epickich i wczesnej historiografii (np. u Herodota), nawiązujących do greki homeryckiej. Najbardziej zbliżony do dialektu attyckiego, wraz z którym tworzy zespół jońsko-attycki.
Cechy charakterystyczne Fonetyka W zakresie fonetyki do charakterystycznych cech dialektu jońskiego należą między innymi:
wymowa pierwotnego (ā) konsekwentnie jak (ē) (w przeciwieństwie do dialektu attyckiego także w przypadku tzw. a purum, to jest po /e/, /i/ oraz /r/), np. joń. (prēgmata), att. (prágmata) – „sprawy”. Analogicznie attyckie - (ai) w końcówkach fleksyjnych (z purum) odpowiada jońskiemu (ē), np. joń. (ēmérē), att. (hēmérai) – „dni” itp. zanik aspirowanych głosek, np. (f/ph) → (p): (afiknéomai, att. /afiknúmai/) → (apiknéomai) – „przybywam” albo „dochodzę (do czegoś)” w większości przypadków przejście protogreckiej spółgłoski labiowelarnej // do // przed samogłoskami tylnymi (w dialekcie attyckim nastąpiło przejście w takim wypadku do //), np. joń. (ókōs), att. (hópōs) – „aby”, „żeby” stopniowy zanik przydechu mocnegoPrzydech mocny w dialekcie jońskim występował jeszcze w wielu słowach w późnej grece archaicznej okresu homeryckiego, później coraz rzadszy. (spiritus asper): joń. (íkkos), att. (híppos) – „koń”
Od dialektu attyckiego dialekt joński odróżnia się ponadto między innymi wymową:
(ō) często zamiast (u), np. joń. (ón), att. ún – „więc” (u) często zamiast (o), np. joń. (únoma), att. (ónoma) – „imię”, „nazwa” (ss) zawsze zamiast (tt), np. joń. (glōssa), att. (glōtta) – „język”
Gramatyka Cechy charakterystyczne dialektu jońskiego w zakresie gramatyki:
celownik liczby mnogiej I i II deklinacji przyjmuje końcówkę - (-si), np. joń. (gnōmēsi), att. (gnōmais) – „osądom”, „opiniom” dopełniacz liczby mnogiej I deklinacji przyjmuje końcówkę - (-eōn) zamiast (-ōn), np. joń. (ēmeréōn), att. (hēmerōn) – „(tych) dni” rzeczowniki III deklinacji z końcowym - (-is) w mianowniku przyjmują w dopełniaczu liczby pojedynczej końcówkę - (-ios), np. joń. (pólios), att. (póleōs) – „(tego) miasta”. znacznie rzadsze użycie form kontrahowanych niż w dialekcie attyckim
Zobacz też dialekt attycki dialekt dorycki dialekt eolski dialekty arkadyjsko-cypryjskie język grecki język grecki klasyczny język nowogrecki
Uwagi
Bibliografia Korusowie, Agnieszka i Kazimierz, Hellenike glotta. Podręcznik do nauki języka greckiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Kraków 1998
Kategoria:Dialekty języka greckiego