Samuel Gotard Łaski herbu Korab (ur. po 1553 r., zm. w 1611 r. w Szynwałdzie) – polski dworzanin, rotmistrz, sekretarz królewski i dyplomata.
Uczestniczył w działaniach wojennych prowadzonych za panowania Stefana Batorego, a następnie należał do najbardziej zaufanych w służbie króla Zygmunta III Wazy. Prowadził misje dyplomatyczne i polityczne w Szwecji, Prusach Książęcych, Brandenburgii, Meklemburgii, Danii i Lubece.
Najważniejszą część jego działalności stanowiły misje związane z walką Zygmunta III o utrzymanie tronu szwedzkiego. Na początku 1598 roku występował przed szwedzkimi stanami jako przedstawiciel króla, oskarżając księcia Karola Sudermańskiego o bezprawne przejęcie władzy. Kilka miesięcy później bezskutecznie domagał się przekazania Zygmuntowi szwedzkiej floty, która miała umożliwić królowi przeprawę do jego dziedzicznego królestwa.
Największą sławę przyniosło mu opanowanie 31 sierpnia 1598 roku Sztokholmu. Łaski w 12 osób dokonał błyskawicznego przewrotu wojskowo-politycznego, przeprowadzonego dzięki zaskoczeniu, znajomości miejscowych stosunków oraz współpracy ze szwedzkimi i niemieckimi stronnikami monarchy.
Po zakończeniu wyprawy szwedzkiej nadal pozostawał w służbie Zygmunta III. Reprezentował interesy monarchy w sporach dotyczących handlu angielskiego w Elblągu oraz uczestniczył w komisjach królewskich zajmujących się stosunkami lennymi i administracją Prus Książęcych.
Życiorys
Pochodzenie i młodość Samuel Gotard Łąski urodził się najprawdopodobniej po 1553 roku, zapewne w Emden we Fryzji Wschodniej, gdzie przebywała wówczas jego rodzina; dokładna data i miejsce narodzin nie zostały jednak potwierdzone w zachowanych dokumentach metrykalnych, dlatego datę należy traktować jako przybliżonąStanisław Grzybowski, Franciszek Mincer, „Łaski Samuel Gotard”, w: „Polski Słownik Biograficzny”, t. XVIII, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 250–253..
Pochodził z możnowładczej rodziny Łaskich herbu Korab, która w pierwszej połowie XVI wieku należała do najbardziej wpływowych rodów Królestwa Polskiego, choć linia, z której wywodził się Samuel, nie dysponowała już politycznym i majątkowym znaczeniem porównywalnym z pozycją jego stryjecznych krewnych z czasów kanclerza i arcybiskupa Jana Łaskiego, zwanego starszymStanisław Grzybowski, Franciszek Mincer, „Łaski Samuel Gotard”, w: „Polski Słownik Biograficzny”, t. XVIII, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 250–253.. lewo|mały|Jan Łaski, młodszy (1499–1560), ojciec Samuela. Jego ojcem był Jan Łaski zwany młodszym, jeden z najwybitniejszych polskich reformatorów religijnych XVI wieku, organizator protestanckich wspólnot w Emden, Londynie i w Rzeczypospolitej. Matką Samuela była druga żona reformatora, Katarzyna, prawdopodobnie pochodzenia angielskiego lub szerzej brytyjskiegoJerzy M. Roszkowski, „Ród Łaskich i jego związki z Kieżmarkiem”, s. 38–39.. Samuel był jednym z dziewięciorga dzieci Jana Łaskiego pochodzących z dwóch małżeństwJerzy M. Roszkowski, „Ród Łaskich i jego związki z Kieżmarkiem”, s. 38–39.. Jan Łaski zmarł w 1560 roku, kiedy Samuel miał około siedmiu lat, toteż wpływ ojca na jego wychowanie musiał zostać przerwany bardzo wcześnieStanisław Grzybowski, Franciszek Mincer, „Łaski Samuel Gotard”, w: „Polski Słownik Biograficzny”, t. XVIII, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 250–251.. Nie zachowały się dostatecznie pewne wiadomości pozwalające odtworzyć miejsce jego nauki, ani przebieg lat młodzieńczychStanisław Grzybowski, Franciszek Mincer, „Łaski Samuel Gotard”, w: „Polski Słownik Biograficzny”, t. XVIII, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 250–253.. Opiekę nad wychowaniem Samuela przejął jeden z przedstawicieli rodu Szafrańców herbu Starykoń, należący do protektorów polskiej reformacji.
Środowisko rodzinne Łaskich było związane z reformacją, lecz w źródłach szwedzkich z 1598 roku Samuel występuje już jako katolik; nie wiadomo, kiedy dokładnie i w jakich okolicznościach doszło do zmiany jego wyznaniaAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 165–166.. Jego późniejsze wystąpienia dowodzą natomiast dobrej znajomości języka niemieckiego, którym posługiwał się publicznie podczas rokowań w Szwecji, oraz znacznego doświadczenia w kontaktach z cudzoziemcami i w poruszaniu się w odmiennych porządkach ustrojowychAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 126–129..
Początki działalności Pierwsze pewniejsze informacje o publicznej działalności Łaskiego wiążą się ze służbą wojskową i dworską w ostatnich dziesięcioleciach XVI wieku. Pierwszą służbę wojskową łączy się z okresem panowania Stefana Batorego i prowadzonymi wówczas działaniami w Inflantach oraz przeciwko państwu moskiewskiemuStanisław Grzybowski, Franciszek Mincer, „Łaski Samuel Gotard”, w: „Polski Słownik Biograficzny”, t. XVIII, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 250–251.. Nie zachowały się jednak dane pozwalające bezspornie przypisać mu udział w określonej bitwie, oblężeniu albo konkretnej chorągwiStanisław Grzybowski, Franciszek Mincer, „Łaski Samuel Gotard”, w: „Polski Słownik Biograficzny”, t. XVIII, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 250–253.. Najpóźniej za panowania Zygmunta III Wazy, Łaski znalazł się w bezpośredniej służbie monarszej, w której łączył obowiązki sekretarza z misjami dyplomatycznymi, rozpoznaniem politycznymWojciech Krawczuk, „Szwedzkie doświadczenia Jana Wejhera i «grupa do zadań specjalnych» Zygmunta III”, „Prace Historyczne”, t. 150, z. 4, 2023, s. 668–669..
Małżeństwo i dobra w Szynwałdzie mały|Herb Zofii von Königseck na witrażu w kościele w Szynwałdzie (Kizynek II). W 1590 roku Samuel Gotard Łaski poślubił Zofię von Königseck, w Polsce znaną pod imieniem Zofia Kiszynkówna, wdowa po Stanisławie KostceRenata Sulewska, „Ołtarz w kościele w Szynwałdzie”, „Porta Aurea”, t. 6, 1999, s. 83.. 13 listopada 1590 roku otrzymał dożywotnie prawo do dóbr pozostawionych Zofii przez jej pierwszego męża, wśród których znajdowała się miejscowość Szynwałd, zlokalizowana w ówczesnym województwie chełmińskimRenata Sulewska, „Ołtarz w kościele w Szynwałdzie”, „Porta Aurea”, t. 6, 1999, s. 83.. Szynwałd stał się najważniejszym punktem jego zaplecza majątkowegoStanisław Grzybowski, Franciszek Mincer, „Łaski Samuel Gotard”, w: „Polski Słownik Biograficzny”, t. XVIII, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 250–253.. W 1594 roku miejscowy kościół został przebudowany kosztem Łaskiego i jego żony, a z fundacją małżonków wiązany jest zachowany drewniany ołtarz opatrzony ich znakami herbowymiRenata Sulewska, „Ołtarz w kościele w Szynwałdzie”, „Porta Aurea”, t. 6, 1999, s. 83..
Działalność w Szwecji
Pierwsza misja do Szwecji Najważniejsza część działalności Łaskiego rozpoczęła się w związku z konfliktem o władzę w Szwecji. Po śmierci Jana III Wazy w 1592 roku tron szwedzki odziedziczył jego syn Zygmunt III, od 1587 roku król Polski i wielki książę litewskiGary Dean Peterson, „Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries”, Jefferson 2007, s. 154–163.. Zygmunt został koronowany na króla Szwecji w 1594 roku, lecz następnie powrócił do Rzeczypospolitej, pozostawiając bieżące rządy w rękach rady państwa i swego stryja, księcia Karola SudermańskiegoGary Dean Peterson, „Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries”, Jefferson 2007, s. 159–165.. lewo|mały|Zygmunt III Waza, król Polski i Szwecji Konflikt między królem a księciem dotyczył zarówno rzeczywistego zakresu władzy Karola, jak i stosunku do legalnych organów państwa, obsady urzędów oraz obaw szwedzkich protestantów przed politycznym wzmocnieniem katolicyzmuAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 1–32, 98–108.. W 1597 roku Karol przeprowadził wyprawę do Finlandii przeciwko stronnikom królewskim, a Zygmunt i jego otoczenie uznali to działanie za otwarte wystąpienie zbrojne przeciwko monarszeAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 98–108.. Zaczęto wówczas przygotowywać królewski powrót do Szwecji, początkowo posługując się dyplomacją, rozpoznaniem sytuacji i próbami pozyskania szwedzkiej floty, a następnie również siłą zbrojnąAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 109–179.. mały|Karol Sudermański, główny przeciwnik Zygmunta III i przyszły król Szwecji Łaski należał do niewielkiego kręgu zaufanych wykonawców polityki szwedzkiej Zygmunta III, określanego przez współczesną historiografię jako nieformalna „grupa do zadań specjalnych”Wojciech Krawczuk, „Szwedzkie doświadczenia Jana Wejhera i «grupa do zadań specjalnych» Zygmunta III”, „Prace Historyczne”, t. 150, z. 4, 2023, s. 668–669.. W jej działalności uczestniczyli między innymi organizator królewskich wypraw Szymon Bahr, doświadczony dowódca Jürgen Farensbach, Władysław Bekiesz, Jan Wejher oraz właśnie Samuel Łaski, któremu przypisywano dobrą znajomość szwedzkich stosunków, ludzi i warunków terenowychWojciech Krawczuk, „Szwedzkie doświadczenia Jana Wejhera i «grupa do zadań specjalnych» Zygmunta III”, „Prace Historyczne”, t. 150, z. 4, 2023, s. 668–669.. Jego misje miały więc szerszy charakter niż zwykłe przekazywanie listów: obejmowały publiczne rokowania, poufne obserwacje, podtrzymywanie kontaktów z rojalistami i przygotowanie warunków do powrotu królaPiia Einonen, „The politics of talk. Rumour and gossip in Stockholm during the struggle for succession (c. 1592–1607)”, „Scandia”, t. 80, nr 2, 2014, s. 16–18, 25–26..
W pierwszą wielką misję do Szwecji Samuel Łaski wyruszył na przełomie 1597 i 1598 roku jako przedstawiciel Zygmunta III. Do Sztokholmu przybył 6 lutego 1598 roku, a 11 lutego znalazł się w Uppsali, gdzie obradowały zwołane przez księcia Karola stany szwedzkieAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 123–126.. Dopuszczenie królewskiego wysłannika do obrad miało wielkie znaczenie polityczne, ponieważ Łaski występował w imieniu prawowitego króla Szwecji i kwestionował legalność działań podejmowanych przez księcia bez zgody monarchyAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 123–136.. Przemawiał po niemiecku, oskarżając Karola o przywłaszczenie władzy, lekceważenie królewskich poleceń, pomijanie rady państwa oraz niewysłanie do monarchy uzgodnionego poselstwa i flotyAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 126–130.. Domagał się również uwolnienia uwięzionych zwolenników Zygmunta, w tym osób związanych ze stronnictwem królewskim w Finlandii, oraz przywrócenia usuniętych urzędników i poszanowania praw przysługujących królowiAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 127–131..
W imieniu Zygmunta, Łaski oznajmił, że monarcha zamierza przybyć do Szwecji osobiście, aby rozstrzygnąć spory zgodnie z prawem i złożyć wymagane zapewnienia stanomAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 128–132.. Odpierał zarazem oskarżenia, jakoby król planował przymusową rekatolicyzację kraju, i argumentował, że szwedzkie wyznanie oraz przywileje miały pozostać zachowaneAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 128–133.. Podważał legalność zgromadzeń zwoływanych przez Karola bez królewskiego upoważnienia i wskazywał, że decyzje dotyczące całego państwa nie mogą być podejmowane pod presją jednego członka dynastiiAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 129–133.. Wystąpienie było sformułowane w sposób stanowczy, niemal oskarżycielski, co odpowiadało stanowisku dworu królewskiego, ale nie sprzyjało uzyskaniu ustępstw od księcia i kontrolowanych przez niego stanówAxel Jonsson, „Hertig Karl och Sigismund 1597–1598”, Göteborg 1906, s. 126–136..