Rudolf Spanner

Rudolf Maria Spanner (ur. 17 kwietnia 1895 w Metternich, zm. 31 sierpnia 1960 w Kolonii) – członek NSDAP, patolog i profesor medycyny w Gdańsku w Instytucie Anatomii Akademii Medycznej.

Związany z produkcją „mydła z ludzi” przez Niemców w okresie II wojny światowej, którą jako pierwsi opisali Stanisław Strąbski, publikując broszurę Mydło z ludzkiego tłuszczu. Alfa i omega niemieckich zbrodni w Polsce, oraz Zofia Nałkowska – opowiadaniem Profesor Spanner, pochodzącym ze zbioru Medaliony. Oba teksty ukazały się w 1946 roku, przy czym pierwotna wersja Profesora Spannera była drukowana w numerze czternastym „Kuźnicy” z 1945 roku.

Życiorys Rudolf Spanner urodził się w 1895 r. w Metternich (od 1937 dzielnica Koblencji). Po zdaniu matury w 1912 r. studiował medycynę na uniwersytetach w Leuven, Genewie i Frankfurcie nad Menem. Po czteroletniej przerwie kontynuował studia w Bonn i Kolonii, otrzymując dyplom lekarski w 1920 r. Po zakończeniu nauki początkowo podjął pracę na Uniwersytecie w Kolonii, a następnie objął stanowisko asystenta Instytutu Anatomii przy Uniwersytecie we Frankfurcie nad Menem. W 1936 roku wstąpił do Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP) otrzymując legitymację partyjną nr 2733605. 1 stycznia 1940 Spanner objął stanowisko dyrektora Instytutu Anatomii w Gdańsku.

Sprawa „mydła z ludzi”

Sprawę pseudomedycznych eksperymentów prowadzonych w Instytucie Anatomii w Gdańsku, oraz produkcji mydła z ludzi i preparowania ludzkich skór, badał Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze w 1946. Dochodzenie było oparte głównie na zeznaniach Zygmunta Mazura, pomocnika-laboranta podległego Rudolfowi Spannerowi. Mazur zeznał m.in. iż do masy tłuszczowej otrzymywanej w czasie wygotowywania ludzkich zwłok dodawano preparat chemiczny Bilzo, stosowany w procesie wytwarzania mydła nadającego się do mycia i prania. Zeznał też iż mydła używał sam Spanner i inni pracownicy Instytutu Anatomii.

W październiku 2006 Instytut Pamięci Narodowej ostatecznie stwierdził w toku postępowania, prowadzonego od 2000 roku, iż w laboratorium prof. Spannera produkowano z ludzkich zwłok mydło mające cechy użytkowe (nadające się do mycia, prania itd.); w uzasadnieniu IPN stwierdził m.in.:

Jak stwierdzili prokuratorzy IPN i badający próbki ekspert z warszawskiego SGGW, prof. dr hab. inż. Andrzej Stołyhwo – procesem naturalnym jest, iż mydło z tłuszczu ludzkiego jest ubocznym procesem przy wygotowywaniu zwłok ludzkich w roztworze wodorotlenku sodu (tzw. soda żrąca) i potasu. Proces ten miał miejsce w Instytucie Anatomii w Gdańsku, gdzie jednak dodawano do tak powstałej masy środki uzdatniające ją do użycia – prof. Stołyhwo w badanym kawałku mydła tzw. brunatnego (sprowadzonego jako nowy dowód rzeczowy w tej sprawie z archiwum Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w HadzeCo najmniej kilkanaście kostek tego mydła znajduje się też w zbiorach Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi.) odkrył kaolin, substancję powodującą, że masa powstająca podczas wygotowywania zwłok posiada lepsze właściwości ścierne – nadaje się do zmydlania, mycia i szorowania.

Jednocześnie IPN stwierdził, iż na terenie Instytutu Anatomii Akademii Medycznej w Gdańsku nie dokonywano ludobójstwa, a zwłoki wykorzystywane do pseudomedycznych eksperymentów przywożono z zewnątrz. Śledztwo IPN i analizy biochemiczne wykazały także brak związku mydła produkowanego w instytucie z rozprowadzanym w czasie wojny innym mydłem oznaczonym literami RIF – w III Rzeszy popularny był dowcip, że skrót RIF na mydle (od Reichsstelle für Industrielle Fettversorgung – Placówka Rzeszy ds. Zaopatrzenia w Tłuszcze Przemysłowe) oznacza „czysty żydowski tłuszcz” (Reines Judenfett), stąd fałszywe przekonanie o tym, że produkowano mydło z ludzi na skalę przemysłowąCyfry wytłoczone na mydle, obok skrótu RIF, pierwsza część numeru określała kod producenta, druga zaś kod gatunku mydła..

Do lata 2005, na budynku prosektorium Instytutu Anatomii Akademii Medycznej w Gdańsku, znajdowała się marmurowa tablica pamiątkowa, umieszczona tam w 1975 r. (druga; poprzednia – pierwsza – tablica wykonana z brązu została skradziona), z napisem:

W tym gmachu faszyści niemieccy w latach II wojny światowej popełnili zbrodnię przeciw ludzkości, używając zwłok więźniów obozu koncentracyjnego Stutthof jako surowca do fabrykacji mydła. Ludzie ludziom zgotowali ten los.

Według Gerharda Oltera, rzecznika mniejszości niemieckiej w Gdańsku, napis ten zawierał zbyt mocne słowa. Związek Mniejszości Niemieckiej w Gdańsku, domagał się jej usunięcia, co wykonano przy okazji remontu budynku w 2005 r.

Po zakończeniu śledztwa przez IPN wydane zostało 20 listopada 2006 orzeczenie, które potwierdzało niepodważalny fakt, iż w Instytucie Anatomii wytwarzano mydło o cechach użytkowych, ale w niewielkiej, laboratoryjnej skali. Nie potwierdzono w nim faktów ludobójstwa i przemysłowego procesu produkcji mydła. W konkluzji śledztwo w tej sprawie zostało umorzone.

mały|Trzecia tablica upamiętniająca ofiary eksperymentów pseudomedycznych Rudolfa Spannera Na tej podstawie, 28 czerwca 2007, na ścianie budynku Akademii Medycznej w Gdańsku umieszczono trzecią z kolei tablicę pamiątkową, tym razem z tekstem w czterech językach oraz ze zmienioną treścią napisu informującego:

W tym gmachu faszyści niemieccy w latach II wojny światowej używali zwłok ofiar zbrodni przeciwko ludzkości, osób straconych w więzieniu w Królewcu i Gdańsku, pacjentów okręgowego zakładu zdrowotno-opiekuńczego w Kocborowie i więźniów obozu koncentracyjnego Stutthof jako surowca do produkcji mydła. Ludzie ludziom zgotowali ten los.

W 2006 r. powstał film dokumentalny Mydło z ludzi Mariusza Olbrychowskiego, w którym przedstawiono w sposób całościowy i maksymalnie obiektywny problem „mydła” i prof. Spannera, zgodny ze stanowiskiem IPN-u w tej sprawie.

Uwagi

Przypisy Krystyna Szwentnerowa, „Zbrodnia na via mercatorum”, Wydawnictwo Morskie, Gdynia 1968.

Mariusz Olbrychowski (scen. i reż.), Mydło z ludzi, prod. „Time After Time International USA” 2006; konsultacja materiałów archiwalnych – Monika Tomkiewicz (IPN-Gdańsk); film do niekomercyjnego wglądu w zbiorach biblioteki oddziału „Radogoszcz” Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi.

Tomkiewicz Monika, Semków Piotr, Profesor Rudolf Spanner. Por. Socha Ryszarda, Tajemnica profesora Spannera...

Bibliografia Nałkowska Zofia, Medaliony. Warszawa 1946 Strąbski Stanisław, Mydło z ludzkiego tłuszczu. Alfa i omega niemieckich zbrodni w Polsce, Wydawnictwo Zachodniej Agencji Prasowej, Poznań 1946 Tomkiewicz Monika, Semków Piotr, Profesor Rudolf Spanner, 1895–1960. Naukowiec w III Rzeszy, Wyd. „Róża Wiatrów”, Gdańsk, 2010 Socha Ryszarda, Tajemnica profesora Spannera; [w:] „Polityka”, 28 XI 2009, nr 48, s. 72–74 Morawiec Arkadiusz, Coś z niczego? „Profesor Spanner” (raz jeszcze), w: tenże, Literatura polska wobec ludobójstwa. Rekonesans, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2018, s. 215–232 Mydło z ludzkich zwłok (dostęp: 2009-11-26) Tajemnica Profesora (dostęp: 2011-01-29) Stutthof – Sztutowo (Poland)

Kategoria:Niemieccy anatomowie Kategoria:Lekarze SS Kategoria:Ludzie nauki związani z Gdańskiem Kategoria:Urodzeni w 1895 Kategoria:Zmarli w 1960