Gazela (Gazella) – rodzaj ssaków z podrodziny antylop (Antilopinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae).
Rozmieszczenie geograficzne Gazele zamieszkują północne i wschodnie tereny Afryki, zachodnią i środkową Azję na wschód po Mongolię i Chiny oraz część Półwyspu Indyjskiego. Zamieszkują przeważnie tereny bezleśne, stepy oraz pustynie. Żyją na wysokości do 6000 m n.p.m. Żyją w stadach, w zależności od gatunku liczących od kilku do kilkuset osobników. Przeważnie jednak stada liczą 5–10 sztuk. Największe wspólnoty międzygatunkowe obserwuje się jesienią, gdy małe stada łączą się ze sobą w celu odnalezienia nowych żerowisk.
Charakterystyka Budowa Są antylopami średniej wielkości. Długość ciała 90–126 cm, długość ogona 8–23 cm, wysokość w kłębie 50–80 cm; długość rogów samic 6–38 cm, samców 15–43 cm; masa ciała 14–40 kg (samce są większe i cięższe od samic). Mają różnorodne ubarwienie boków i grzbietu, od brązowego, poprzez popielate i szare do białego. U wielu gatunków wzdłuż boków występują dwa pasy: ciemny i biały, tuż nad biało ubarwionym brzuchem. Rogi występują zarówno u samic, jak i u samców. Rogi samic są mniejsze i cieńsze. Rogi mają około 35 cm długości od nasady do czubka zaopatrzone są w zachodzące na siebie pierścieniowate zgrubienia. Kształt rogów przypomina lirę, ale może się zmieniać u różnych gatunków.
Ciąża i poród Samice rodzą przeważnie jedno, czasem dwa młode późną wiosną, od kwietnia do czerwca. Ciąża trwa około 6 miesięcy. Tydzień po urodzeniu młode są na tyle sprawne, że mogą biegać tak szybko jak osobnik dorosły.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1816 roku francuski zoolog i anatom Henri Marie Ducrotay de Blainville w artykulezatytułowanym U kilku gatunków ssaków z rzędu przeżuwaczy opublikowanym na łamach „Bulletin des Scences par la Société Philomathique de Paris”. Blainville wymienił kilka gatunków – Antilope pygargus . Antilope euchore (= Antilope marsupialis ), Capra dorcas , Antilope corinna (= Capra dorcas ), Antilope kevella (= Capra dorcas ), Antilope subgutturosa , Antilope nasomaculata , Antilope kob i Antilope koba (= Antilope buselaphus ) – nie wskazując gatunku typowego; gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Capra dorcas .
Etymologia Gazella (Gacella): , „gazela”, od ghazāl ‘dziki kozioł, gazela’. Dorcas: dorkas ‘gazela’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Capra dorcas . Leptoceros: gr. λεπτος leptos ‘delikatny, drobny’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Antilope leptoceros . Tragops: gr. τραγος tragos ‘kozioł’; ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd, oblicze’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Antilope bennettii . Tragopsis: gr. τραγος tragos ‘kozioł’; ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd, oblicze’. Gatunek typowy: Fitzinger wymienił dwa gatunki – Antilope bennettii i Antilope hazenna (= Antilope bennettii ) – z których typem nomenklatorycznym jest (późniejsze oznaczenie) Antilope bennettii . Trachelocele: gr. τραχηλος trakhēlos ‘szyja’; κηλη kēlē ‘guz, obrzęk’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Antilope subgutturosa . Rhinodorcas: gr. ῥις rhis, ῥινος rhinos ‘nos, pysk’; δορκας dorkas ‘gazela’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Gazella spekei . Deprezia: Déprez, dawna nazwa kamieniołomu Ahl al Oughlam, Casablanca, Maroko. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Gazella (Deprezia) psolea .
Podział systematyczny Do rodzaju w zależności od ujęcia systematycznego należy 9 (G. arabica, G. bennettii, G. cuvieri, G. dorcas, G. gazella, G. leptoceros, G. marica, G. spekei i G. subgutturosa) lub 24 (G. leptoceros, G. cuvieri, G. marica, G. subgutturosa, G. gracilicornis, G. yarkandensis, G. dorcas, G. pelzelnii, G. gazella, G. acaciae, G. cora, G. erlangeri, G. arabica, †G. bilkis, †G. saudiya, G. muscatensis, G. darehshourii, G. spekei, G. karamii, G. shikarii, G. fuscifrons, G. bennettii, G. christii i G. salinarum) gatunki; tutaj klasyfikacja z występującymi w czasach współczesnych gatunkami za Mammals Diversity Database i All the Mammals of the World (2023): Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxGazella leptoceros(F. Cuvier, 1842)gazela piaskowagatunek monotypowynieregularny w regionach wydmowych Sahary aż po wschodni brzeg rzeki Nil, potwierdzone zapisy z Algierii, Tunezji, Libii i EgiptuDC: 100–110 cmDO: 15–20 cmMC: 14–18 kgcentruj|150pxGazella cuvieri(W. Ogilby, 1841)gazela berberyjskagatunek monotypowygóry Atlas od północnej Sahary Zachodniej do północnej Tunezji; zakres wysokości: 0–2600 m n.p.m.DC: 95–105 cmDO: 15–20 cmMC: 20–35 kgcentruj|150pxGazella maricaO. Thomas, 1907gazela emiracka2 podgatunkirozproszone populacje w południowo-wschodniej Turcji, Jordanii, Arabii Saudyjskiej (głównie na obszarach chronionych Mahazat as-Sayd i Uruk Bani Ma’arid), Bahrajnie, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Omanie, południowo-zachodnim Iraku, południowo-zachodnim Iranie; niepewny w Syrii, Kuwejcie, Katarze i JemenieDC: około 97 cmDO: około 14,8 cmMC: około 20 kgcentruj|150pxGazella subgutturosa(Güldenstädt, 1780)gazela czarnoogonowa3 podgatunkipołudniowo-wschodnia Turcja, Azerbejdżan, Syria, północny i wschodni Irak, Iran, południowy Afganistan i zachodni Pakistan przez Azję Środkową (Kazachstan, Turkmenistan, Uzbekistan, marginalnie w Tadżykistanie i Kirgistanie) do Mongolii i północnej Chińskiej Republice Ludowej; zakres wysokości: 0–3000 m n.p.m.DC: 90–126 cmDO: 10–23 cmMC: 18–40 kgcentruj|150pxGazella dorcas(Linnaeus, 1758)gazela pustynna7 podgatunkówAfryka Północna od Morza Śródziemnego do południowego Sahelu i od Oceanu Atlantyckiego do Morza Czerwonego, na północ do Lewantu (Izrael, Syria i Jordania), na wschód wzdłuż wybrzeży północnej Somalii; wymarły na Półwyspie ArabskimDC: 90–110 cmDO: 15–22 cmMC: 15–23 kgcentruj|150pxGazella arabica(H. Lichtenstein, 1827)gazela arabska8 podgatunków (w tym 2 wymarłe)Izrael (południowa część Ha-Arawa), Półwysep Arabski przez Arabię Saudyjską (włącznie z archipelagiem Dżaza’ir Farasan) do Jemenu, Omanu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich, również wyspa Farrur (Iran); być może JordaniaDC: 100–116 cmDO: 9–16 cmMC: 15–21 kgcentruj|150pxGazella gazella(Pallas, 1766)gazela górskagatunek monotypowypółnocny i środkowy Izrael (Wzgórza Golan), południowo-środkowa Turcja (Hatay); nie wiadomo, czy jakakolwiek populacja przetrwała w Libanie, Jordanii i Syrii; zakres wysokości: 0–1500 m n.p.m.DC: 101–115 cmDO: 8–13 cmMC: 17–30 kgcentruj|150pxGazella spekeiE. Blyth, 1863gazela małagatunek monotypowySomalia na północ od rzeki Uebi Szebelie, z wyjątkiem pasa przybrzeżnego Morza Czerwonego, rozciągającego się do nizin wschodniej Etiopii; zakres wysokości: 0–2500 m n.p.m.DC: 95–105 cmDO: 15–20 cmMC: 15–25 kgcentruj|150pxGazella bennettii(Sykes, 1831)gazela indyjska5 podgatunkówIran (na wschód od Wielkiej Pustyni Słonej), południowo-zachodni Afganistan, Pakistan, większość zachodnich i środkowych Indii (ostoje na pustyni Thar); zakres wysokości: 0–1500 m n.p.m.DC: 90–110 cmDO: 10–22 cmMC: 15–30 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony.
Opisano również szereg gatunków wymarłych w czasach prehistorycznych:
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Wołowate