mały|Ilustracja rozdzielności mnożenia liczb dodatnich względem dodawania liczb dodatnich.
Rozdzielność, dystrybutywność – własność pewnych pojęć matematycznych występujących w arytmetyce, algebrze i podstawach matematyki – logice matematycznej i teorii mnogości. Wyróżnia się rozdzielność: działania dwuargumentowego względem innego działania dwuargumentowego; taka rozdzielność to relacja dwuargumentowa między działaniami dwuargumentowymi, zdefiniowana równaniem podanym niżej; kwantyfikatora względem spójnika logicznego; jest to równoważność pewnych zdań opisana niżej.
Pojęcie rozdzielności działania pojawiło się najpóźniej w XIX wieku; w 1814 roku użył go François Joseph Servois Jeff Miller, Commutative and distributive, [w:] Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics (C) , MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews, mathshistory.st-andrews.ac.uk [dostęp 2023-07-07].. Rozdzielność mnożenia względem dodawania i odejmowania znalazła się w podstawie programowej matematyki w polskich szkołach podstawowych Podstawa programowa. Matematyka, szkoła podstawowa IV-VIII, podstawaprogramowa.pl [dostęp 2024-08-13]..
Definicje rozdzielności działań dwuargumentowych
Zależność między mnożeniem a dodawaniem liczb postaci
i podobnie z przestawioną kolejnością czynników,
wykorzystuje się, niekiedy nieświadomie, podczas prowadzenia obliczeń w pamięci:
czyli (w tym przypadku) mnożenia przez ustaloną liczbę osobno dziesiątek i jedności danej liczby.
Można też uzupełnić jeden z czynników do „okrągłej” liczby, której iloczyn łatwo obliczyć, a następnie zrównoważyć obliczenia osobno odliczając dodaną nadwyżkę:
Role mnożenia i dodawania/odejmowania w powyższych przykładach są dokładnie określone i nie można ich zamienić bez szkody dla poprawności obliczeń:
W przypadku dzielenia regułę zaobserwowaną dla mnożenia można stosować tylko częściowo: choć
to jednak
Zapisując dzielenie w postaci ułamka, obliczenia można przeprowadzić zgodnie z następującym przykładem:
ale mimo wszystko, podobnie jak wyżej:
Niech oraz oznaczają działania dwuargumentowe określone na ustalonym zbiorze Innymi słowy: niech dane będą funkcje oraz . Działanie jest względem : rozdzielne lewostronnie, gdy dla dowolnych
rozdzielne prawostronnie, gdy dla dowolnych
rozdzielne obustronnie lub krótko rozdzielne, gdy zachodzą oba powyższe warunki.
Jeśli działanie jest przemienne, to powyższe warunki są równoważne logicznie i wynikają one wszystkie z jednego z nich.
Przykłady arytmetyczne Arytmetyka elementarna Dla dowolnych liczb rzeczywistych mnożenie jest rozdzielne względem dodawania i odejmowania:
dzielenie jest prawostronnie rozdzielne względem dodawania i odejmowania:
minimum i maksimum są rozdzielne względem siebie nawzajem:
dodawanie jest rozdzielne względem maksimum i minimum:
Podane własności mnożenia i dzielenia uogólnia się na liczby zespolone, hiperzespolone oraz inne algebry jak liczby podwójne czy dualne. Na tych strukturach nie rozważa się funkcji minimum i maksimum, ponieważ nie da się na nich określić porządku o pożądanych własnościach.
W dodatku dla liczb dodatnich potęgowanie jest prawostronnie rozdzielne względem mnożenia i dzielenia Własności działań, Wrocławski Portal Matematyczny, matematyka.wroc.pl, 14 września 2018 [dostęp 2024-06-21].:
Te własności trudno uogólnić na inne liczby; zero do potęgi zerowej bywa uznawane za nieokreślone, za to przy dopuszczeniu ujemnych argumentów potęgowanie przestaje być ściśle rozumianym działaniem – wynikiem potęgowania liczb ujemnych może być liczba zespolona. Na zbiorze niezerowych liczb zespolonych można określić potęgowanie, jednak ono również nie jest ściśle określonym działaniem, ponieważ jego wyniki nie są pojedynczymi liczbami – jest to multifunkcja.
Teoria liczb największy wspólny dzielnik i najmniejsza wspólna wielokrotność są wzajemnie rozdzielne:
Przykłady z podstaw matematyki Rachunek zdań Definicję rozdzielności można poszerzyć; dla działań na zdaniach logicznych oznacza ona równoważność odpowiednich wyrażeń. Dla dowolnych zdań koniunkcja i alternatywa są wzajemnie rozdzielne:
Teoria mnogości Dla dowolnie wybranych zbiorów część wspólna i suma zbiorów są rozdzielne względem siebie nawzajem Distributivity , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-07-07].:
przekrój zbiorów jest też rozdzielny względem różnicy symetrycznej Symmetric difference of sets , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-07-07].:
iloczyn kartezjański jest rozdzielny względem sumy zbiorów, ich przekroju i ich różnicy Logika i teoria mnogości, Wykład 5: Para uporządkowana, iloczyn kartezjański, relacje, domykanie relacji, relacja równoważności, rozkłady zbiorów, wazniak.mimuw.edu.pl, 28 września 2020 [dostęp 2023-07-06].:
Przykłady algebraiczne Algebra liniowa iloczyn wektorowy jest rozdzielny względem dodawania i odejmowania wektorów:
iloczyn Cauchy’ego macierzy – odpowiadający składaniu przekształceń liniowych – jest rozdzielny względem dodawania i odejmowania tych macierzy oraz przekształceń:
Teoria kategorii Dla dowolnie wybranych obiektów kategorii dwukartezjańsko domkniętejKategoria dwukartezjańsko domknięta to kategoria kartezjańsko domknięta (tj. mająca obiekt końcowy oraz produkty i eksponenty dowolnych dwóch obiektów) wyposażona dodatkowo w obiekt początkowy i koprodukt wraz z podanym tu warunkiem rozdzielności produktu względem koproduktu.Kanonicznym przykładem takiej kategorii jest kategoria zbiorów z iloczynem kartezjańskim i sumą rozłączną pełniących role produktu i koproduktu. produkt jest rozdzielny względem koproduktu:
Własności Rozdzielność działań jako relacja dwuargumentowa w ogólności: nie jest zwrotna – są działania nierozdzielne względem siebie samego, np. dodawanie: a+(b+c) ≠ (a+b)+(a+c); nie jest przeciwzwrotna – są działania rozdzielne względem siebie samego, np. suma zbiorów: nie jest symetryczna – mnożenie jest rozdzielne względem dodawania, ale dodawanie względem mnożenia już nie: a+bc ≠ (a+b)(a+c); nie jest asymetryczna – są działania rozdzielne wzajemnie, np. suma i przekrój zbiorów.
Uogólnienia Rozdzielność działań, przynajmniej jednostronną, zakłada się w aksjomatycznych definicjach struktur algebraicznych takich jak: półpierścień, w tym pierścienie, a więc i ciała; kraty rozdzielne (dystrybutywne), w tym algebry pseudoboolowskie (Heytinga) i algebry boolowskie (Boole’a).
Mnożenie przez ustalony element – z lewej lub prawej strony – można traktować jako operator. Jest to w istocie funkcja addytywna w danym pierścieniuObserwację tę można przyjąć jako aksjomat w definicji pierścieni, z którego wynikać będzie rozdzielność mnożenia względem dodawania.. Takie spojrzenie na mnożenie umożliwiło rozpatrywanie działań zewnętrznych względem ustalonej grupy addytywnej, co doprowadziło do rozwinięcia teorii m.in. działań grup na zbiorach, modułów nad pierścieniami (przestrzeni liniowych nad ciałami; w tym modułów/przestrzeni sprzężonych), czy grup z operatorami.
Rachunek kwantyfikatorów Ścisłe rozdzielności Pewne własności kwantyfikatorów nazywa się rozdzielnością, np.: kwantyfikatora dużego względem koniunkcji:
kwantyfikatora małego względem alternatywy:
Słabsze wynikania Kwantyfikator duży nie jest rozdzielny względem alternatywy, jednak zachodzi słabsza implikacja, w jedną stronę:
Kwantyfikator mały nie jest rozdzielny względem koniunkcji, jednak zachodzi słabsza implikacja, w jedną stronę:
Kwantyfikator duży nie jest rozdzielny względem implikacji, jednak zachodzi słabsze wynikanie, w jedną stronę, nazywane prawem rozkładania:
Kwantyfikator mały nie jest rozdzielny względem implikacji i nie zachodzą analogiczne reguły z implikacją w jedną stronę. Jest jednak podobne prawo, również nazywane prawem rozkładania:
Tabela Powyższe informacje można podsumować tabelą: +kwantyfikatorspójnik logicznykoniunkcja alternatywa implikacja duży taknieniemały nietaknie
Zobacz też modularność
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Literatura dodatkowa
Linki zewnętrzne Arytmetyka – rozdzielność mnożenia, Khan Academy, kanał „KhanAcademyPoPolsku” na YouTube [dostęp 2025-10-27].
Kategoria:Własności działań Kategoria:Dwuczłonowe relacje matematyczne Kategoria:Logika matematyczna