Édith Piaf, właśc. Édith Giovanna Gassion (ur. 19 grudnia 1915 w Paryżu, zm. 10 października 1963 w Grasse) – francuska piosenkarka. Uznawana za jedną z najwybitniejszych francuskich artystek XX wieku oraz za ikonę francuskiej piosenki.
Życiorys Rodzina i edukacja Napisano o niej wiele biografii, ale niektóre fakty z jej życia – zwłaszcza związane z jej dzieciństwem – pozostały tajemnicą, zwłaszcza że sama Piaf często zmyślała bądź podkoloryzowywała informacje o sobieMorris, Wesley (15 June 2007). „A complex portrait of a spellbinding singer”. Boston Globe.. Urodziła się 19 grudnia 1915 o godz. 5:00 jako Édith Giovanna GassionPeter Rainer 'La Vie en Rose’: Édith Piaf’s encore!, „Vancouver Sun”, 8 czerwca 2007.. Twierdziła, że do jej narodzin ponoć doszło na schodach przy wejściu do mieszkania przy rue de Belleville 72 w 20. dzielnicy Paryża, choć w metryce jako miejsce narodzin Piaf podany jest adres szpitala Tenon przy rue de la Chine 4 w 20. dzielnicy. Pierwsze imię otrzymała po Edith Cavell, przełożonej szpitala wojskowego w Brukseli, brytyjskiej pielęgniarce, której bohaterstwo przyniosło sławę i miano męczennicy okresu I wojny światowej po rozstrzelaniu przez Niemców za pomoc brytyjskim żołnierzom w ucieczce z niewoliRené Baudelaire, La chanson réaliste, L’Harmattan, 1996, s. 109.Thirza Vallois, Two Paris Love Stories, Paris Kiosque, 1998.. Drugie imię nadano jej na pamiątkę matki.
Genealogia
Jej ojcem był akrobata cyrkowy i mim Louis Alphonse Gassion (ur. 10 maja 1881 w Falaise, zm. 3 marca 1944 w Paryżu), a matką – Annette Giovanna Maillard (ur. 4 sierpnia 1895 w Locarno, zm. 6 lutego 1945), piosenkarka znana pod pseudonimem artystycznym „Line Marsa”; pobrali się we wrześniu 1914. Piaf ma kabylskie, włoskie i marokańskie korzenie. thumb|Piaf jako dziecko Miała młodszego brata, Herberta (ur. 31 sierpnia 1918 w Marsylii, zm. 22 stycznia 1997), a także ponad 20 rodzeństwa przyrodniego (w tym siostrę, Denise) pochodzących z licznych romansów jej ojca. W dzieciństwie została porzucona przez matkę, którą znienawidziła i żywiła do niej urazę do końca swojego życia. Krótko mieszkała z babką ze strony matki, Emmą „Aichą” Saïd Ben Mohamed, która zaniedbywała wnuczkę – poiła ją alkoholem, zostawiała samą w domu i nie dbała o jej higienę. Ojciec, powróciwszy z frontu, zabrał córkę do swojej matki, Léontine Louise Descamp, która była kucharką w domu publicznym w Bernay (Eure) w Normandii. Lokalne prostytutki pomagały wychować dziewczynkę, a także nauczyły ją gry na pianinie. Przez chwilę uczyła się w szkole Paul-Ber w Bernay, a także w prestiżowej szkole Ecole, z której została wyrzucona z powodu mieszkania w domu publicznym.
Kariera zawodowa Jako dziecko występowała z ojcem i trupą „Les Gassions” w wędrownych spektaklach, które były wystawiane na francuskich prowincjach oraz w Belgii. Kiedy miała 10 lat, zaczęła samodzielne występy na ulicach, a pięć lat później opuściła dom rodzinny i zaczęła pracować bez ojca. Zaprzyjaźniła się z Simone „Mômone” Bertraut, z którą śpiewała na ulicach i w koszarach. W repertuarze miała dojrzały i makabryczny repertuar, m.in. piosenki: „Je suis vache” i „La fiancée du démon”. Współtworzyła trio artystyczne „Zizi, Zozette i Zouzou”. W latach 30. XX w. dorabiała, pracując w fabryce wojskowych butów i fabryce wieńców. Latem 1933 zaczęła występować w klubie nocnym „Juan-les-Pins” na rue Pigalle, później śpiewała także w klubie „Le Tourbillon” oraz na zabawach ludowych. Występowała pod pseudonimami „Tania”, „Denise Jay” i „Huguette Hélia”. Po śmierci córki w 1935, chcąc zarobić na jej pogrzeb, zaczęła się prostytuować.
Podczas jednego z występów ulicznych u zbiegu ulicy Troyon i alei Mac-Mahon, nieopodal placu Étoile, w październiku 1935 została dostrzeżona przez impresaria Louisa Leplée’a – rozpoczęła regularne występy – pod pseudonimem „La Môme Piaf” (mały wróbelek) – w jego kabarecie „Le Gerny’s” przy Champs-Élysées. Podczas swojego debiutu w tym kabarecie wykonała trzy piosenki: „Les Mômes de la cloche”, „Nini peau d’chien” i „La valse brune”. Wkrótce zaczęła szukać nowych piosenek u wydawców muzycznych, ci jednak nie byli zainteresowani współpracą z nieznaną piosenkarką. W tym czasie nawiązała bliską znajomość z poetą Jakiem Bourgeatem, u którego pobrała wykształcenie w dziedzinie literatury i muzyki – wspólnie czytali teksty André Gide’a oraz słuchali kompozycji Fryderyka Chopina i Ludwiga van Beethovena. Bourgeat poza tym napisał dla Piaf piosenkę „Chant d’habits”. Z końcem grudnia 1935 i na początku 1936 artystka odbyła pierwszą sesję nagraniową w studiu wytwórni Polydor Records, w którym zarejestrowała cover utworu Annette Lajon „L’etranger” i piosenkę „Les Mômes de la cloche”. 17 lutego 1936 zagrała swój pierwszy galowy koncert, który odbył się na imprezie dobroczynnej w cyrku Medrano. Niedługo później podpisała kontrakt na 10 tygodni występów w audycji radiowej w Radio-City oraz nawiązała współpracę z kompozytorką . thumb|Piaf w latach 30. Po śmierci Louisa Leplée’a w kwietniu 1936 stała się bohaterką skandalu (ponieważ zeznawała w sprawie morderstwa swojego menedżera i podejrzewano, iż znała napastników bądź była ich wspólniczką), przez co mierzyła się ze złą prasą. Podpisała kontrakt na występy w klubie nocnym „O’dett” w centrum Pigalle. Następnie odbyła trasę koncertową po prowincjonalnych kinach (we Francji, a później także w Belgii), w których śpiewała między seansami. Z pomocą Raymonda Asso podpisała kontrakt na ponad osiem tygodni w kabarecie „Boîte de Vitesses” w Nicei, gdzie akomponował jej , który skomponował dla niej piosenki: „C’est toi le plus fort” i „Paris-Mediterranée”. Po powrocie do Paryża kontynuowała współpracę z Asso, który napisał dla niej kilka utworów. W maju 1936 nagrała cover piosenki Fréhel „Il n’est pas distingué” i utwór „Le deux ménétriers”, w 1937 – piosenki „La java en mineur”, „Le contravandier” i „Browning”, a w styczniu 1938 – cover piosenki „Mon légionnaire”. Wystąpiła w galowym koncercie na rzecz Frontu Ludowego w Vélodrome d’Hiver. thumb|Piaf (1939) Zagrała niewielką rolę w filmie Jeana de Limura La garçonne (1936), w którym zaśpiewała utwór „Quand même” napisany przez . Od 26 marca do 15 kwietnia 1937 śpiewała – już pod pseudonimem „Édith Piaf” – w teatrze muzycznym ABC w Paryżu, gdzie jej występy cieszyły się dużym zainteresowaniem widzów. Podczas premierowego koncertu wykonała, napisaną przez Asso i Marguerite Monnot specjalnie na tę okazję, piosenkę „Le fanion de la Légion”. W kolejnych latach kilkukrotnie śpiewała także podczas koncertów galowych w teatrze ABC. Od 29 maja do 4 czerwca 1938 występowała w teatrze Bobino w sztuce Le Spectacle de la Jeune Chanson Française, w której zaśpiewała m.in. utwór „Madeleine qu’avait du coeur”. 28 października tego samego roku wróciła do występów w teatrze Bobino, tym razem z własnym programem, do którego piosenki napisali jej Monnot i Assa, w tym m.in. „Je n’en connais pan la fin”. W tym okresie nawiązała kontakty z intelektualistami – Madeleine Robinson, i Jeanem Maraisem. mały|Piaf (1946) W czasie wojny odbyła trasę koncertową po Tuluzie, a po powrocie do Paryża współpracowała z francuskim ruchem oporu i śpiewała dla francuskich jeńców w Stalagu III w Niemczech. Wiosną 1940 w teatrze Bouffes Parisiens zagrała w cieszącym się popularnością spektaklu Le bel indifférent, który napisał Jean Cocteau, zainspirowany burzliwym związkiem Piaf i . W tym samym teatrze zagrała także w spektaklu Les monstres sacrés w zastępstwie za Madeleine Robinson. Poza tym nawiązała współpracę z kompozytorem . 9 maja 1940 zaśpiewała w teatrze Bobino na galowym koncercie na rzecz Czerwonego Krzyża, a w trakcie występu wykonała m.in. autorski utwór (do muzyki Monnot) „Où sont-ils mes petits copains?”. Zagrała główną rolę w filmie Georges’a Lacombe’a Montmartre-sur-Seine (1941), do którego napisała piosenki: „L’homme des bars”, „J’ai dansé aver l’amour”, „Un coin tout bleu” i „Tu et partout”. W maju 1941 nagrała utwór „C’est un monsieur très distingué”. Nawiązała także współpracę z . Od 17 października do 12 listopada 1942 ponownie śpiewała w teatrze ABC. W 1943 występowała z recitalami m.in. w barze „Folies-Belleville”, w „Revue des Chansons” w Clichy, kabarecie „Vie en Rose” na Pigalle i w Casino de Paris, a także – przez miesiąc – w teatrze ABC. W tym okresie napisała utwór „Mon amour vient de finir” dla Damii, a także została członkinią Stowarzyszenia Autorów, Kompozytorów i Wydawców Muzycznych. Wiosną 1944 jej impresario został Louis Barrier, który pracował dla Piaf do końca jej życia. Niedługo po rozpoczęciu współpracy z nowym menedżerem podpisała kontrakt na dwa tygodnie występów w Moulin Rouge, gdzie występowała w duecie z Yves’em Montandem. Następnie wyruszyła z nim w trasę koncertową po Francji (zagrała w Orleanie, Lyonie i Marsylii), a po powrocie do Paryża wystąpili razem w teatrze Alhambra i Théâtre de l’Etoile. W 1944 wylansowała przebój „Les trois cloches” w duecie z Jeanem-Louisem Jaubertem. thumb|Piaf z trupą Les Compagnons de la Chanson (1946) Zagrała służącą utalentowaną wokalnie w kasowym dramacie (1946), który osiągnął sukces nie tylko we Francji, ale także w Stanach Zjednoczonych. Następnie wystąpiła także jako Christine, kierowniczka grupy biednych piosenkarzy, w filmie muzycznym (1947), w którego ścieżce dźwiękowej znalazły się m.in. jej autorskie piosenki: „Sophie”, „Un refrain courait dans la rue” i „La vie en rose”. Ostatni z utworów, napisany przez Piaf w maju 1945 i nagrany przez nią w październiku 1946, stał się przebojem i pozostaje jednym z najpopularniejszych utworów w dorobku artystki. Piaf po premierze filmu odbyła trasę koncertową po Grecji. W listopadzie 1946 wyleciała – z trupą Les Compagnons de la Chanson – na koncerty do Stanów Zjednoczonych, jednak jej występy w The Playhouse w Nowym Jorku nie wzbudziły zainteresowania widzów, którzy wygwizdywali ją na scenie. Zmotywowana nieprzychylnością publiczności, podjęła naukę języka angielskiego. Po przychylnej jej recenzji dziennikarza Virgila Thompsona z „The New York Timesa” zaczęła występować w nowojorskim kabarecie „Versailles”, do którego w późniejszych latach jeszcze kilkukrotnie wracała na kolejne serie koncertów.
W styczniu 1949 wydała swój debiutancki album pt. Chansons parisiennes, którego sprzedaż przekroczyła 1 mln egzemplarzy. W kwietniu tego samego roku przez trzy tygodnie pracowała w kabarecie „Copacabana” w Paryżu. Nagrała utwór „Paris” na ścieżkę dźwiękową do filmu Mario Monicellego i Stefano Vanziny Diavolo la celebrita (1949). W grudniu tego samego roku napisała słowa do piosenki „”, którą po raz pierwszy wykonała publicznie w styczniu 1950 w paryskiej Salle Pleyel i nagrała w maju tego samego roku. Singiel z tym utworem, uważanym jest za najlepszą piosenkę w dorobku Piaf, rozszedł się w wielomilionowym nakładzie. thumb|Piaf w spektaklu La P’tite Lili (1951)