Cotopaxi to czynny stratowulkan w Andach w środkowo-północnym Ekwadorze, położony na terenie Parku Narodowego Cotopaxi w prowincji Cotopaxi, około 50 km na południe od Quito i około 31 km na północny wschód od Latacunga. Osiąga wysokość 5897 m n.p.m., co czyni go drugim najwyższym szczytem Ekwadoru po Chimborazo i jednym z najwyższych czynnych wulkanów na świecie. Ze względu na częste erupcje oraz zagrożenie laharami jest uznawany za jeden z najważniejszych obiektów monitoringu wulkanicznego w kraju.
Charakterystyka Cotopaxi ma niemal symetryczny stożek wyrastający z andyjskiej wyżyny na wysokości około 3800 m n.p.m. U podstawy szerokość masywu wynosi około 23 km. Wierzchołek wieńczy krater o wymiarach około 800 × 550 m i głębokości około 250 m; składa się on z dwóch współśrodkowych obrzeży, z których zewnętrzne ma nieregularny kształt i jest miejscami wolne od śniegu. Wulkan ma jeden z nielicznych lodowców równikowych, którego dolna granica znajduje się na wysokości około 5000 m n.p.m.
Na pogodę Cotopaxi wpływa położenie w północnych Andach, a sam wulkan należy do pasa ognia otaczającego Ocean Spokojny. W okresach erupcyjnych szczególnie niebezpieczne są lahary, czyli spływy błotno-gruzowe powstające wskutek topnienia pokrywy lodowej i mobilizacji materiału wulkanicznego. To właśnie one wielokrotnie niszczyły osiedla i infrastrukturę w dolinach odwadniających masyw.
Historia erupcji Cotopaxi należy do najbardziej aktywnych wulkanów Ekwadoru. Według zestawień Smithsonian Institution jego historycznie poświadczona aktywność obejmuje dziesiątki erupcji, a pierwszą udokumentowaną erupcję odnotowano w 1534 roku. Warstwę popiołu wiązaną z wczesnonowożytną aktywnością Cotopaxi zidentyfikowano także w osadach jeziornych Parku Narodowego Cajas na południu Ekwadoru. Do najgwałtowniejszych wydarzeń historycznych zalicza się erupcje z 1742, 1744, 1768 i 1877 roku.
Erupcje z 1744 i 1768 roku zniszczyły kolonialną Latacungę, a erupcja z 26 czerwca 1877 roku doprowadziła do spłynięcia potoków piroklastycznych i wielkich laharów na wszystkie strony masywu. Spływy te przebyły ponad 100 km, docierając zarówno ku zlewisku Pacyfiku, jak i ku zachodniej części dorzecza Amazonki. W 1742 roku aktywność wulkanu obserwowali także uczestnicy francuskiej misji geodezyjnej, Pierre Bouguer i Charles-Marie de La Condamine.
Po większej fazie erupcyjnej z lat 1903–1904 obserwowano jeszcze słabszą aktywność co najmniej do 1940 roku, a później także okresy wzmożonej aktywności sejsmicznej i fumarolowej bez pełnej erupcji, między innymi w 1975 i 2002 roku. W 2015 roku rozpoczął się nowy etap wzmożonej aktywności Cotopaxi. W sierpniu odnotowano silny wzrost aktywności sejsmicznej, deformację budowli wulkanicznej i podwyższone emisje dwutlenku siarki, a 14 i 15 sierpnia doszło do dwóch dużych erupcji freatycznych. Kolejna faza erupcyjna rozpoczęła się 21 października 2022 roku i była nadal raportowana w 2023 roku.
Alpinizm Cotopaxi od XIX wieku jest jednym z najbardziej znanych celów wspinaczkowych w ekwadorskich Andach. W 1802 roku próbę wejścia podjął Alexander von Humboldt, lecz dotarł jedynie do wysokości około 4500 m n.p.m. Pierwszego wejścia na szczyt dokonali 28 listopada 1872 roku niemiecki geolog Wilhelm Reiss i Ángel María Escobar; wyprawa ta jest uznawana za jedno z ważniejszych osiągnięć dziewiętnastowiecznej eksploracji andyjskiej. W następnym roku szczyt zdobył Moritz Alphons Stübel wraz z czterema Ekwadorczykami, a w 1880 roku na wierzchołku stanął również Edward Whymper z przewodnikami Jean-Antoine'em i Louisem Carrelem.
Współcześnie najczęściej wybierana droga na Cotopaxi prowadzi od północnej strony przez schronisko José F. Ribas. Wejście wymaga poruszania się po lodowcu z użyciem raków i czekana, a zagrożenie szczelinami, lawinami i gwałtowną zmianą warunków sprawia, że nawet standardowa droga uchodzi za poważne wejście wysokogórskie.
Znaczenie i zagrożenia Cotopaxi ma duże znaczenie krajobrazowe, przyrodnicze i kulturowe, a jego stożek należy do najbardziej rozpoznawalnych symboli ekwadorskich Andów. Jednocześnie jest to wulkan o wysokim potencjale zagrożenia. Najpoważniejsze ryzyko dla ludności stwarzają nie tyle opady popiołu w najbliższym otoczeniu, ile lahary mogące przemieszczać się daleko dolinami rzecznymi i uderzać w większe ośrodki osadnicze, zwłaszcza w Latacungę oraz obszary położone na obrzeżach Quito. Z tego powodu Cotopaxi pozostaje pod stałym nadzorem Instytutu Geofizycznego EPN, który publikuje bieżące komunikaty i materiały monitoringowe dotyczące aktywności wulkanu.
Galeria
Zobacz też lista wulkanów Ekwadoru Park Narodowy Cotopaxi
Przypisy
Linki zewnętrzne Cotopaxi w Global Volcanism Program Cotopaxi w Instituto Geofísico EPN
Kategoria:Wulkany w Ekwadorze Kategoria:Stratowulkany Kategoria:Aktywne wulkany Kategoria:Prowincja Cotopaxi Kategoria:Szczyty Ekwadoru Kategoria:Szczyty Andów